Қавлаи таъолӣ : хзи алъФўи уламои дайну аъиммаи шаръ муттафиқанд ки дар қуръон оятӣ нест макорими алохлоқро ҷомеътар азин оят . Он рӯз ки ин оят фурӯ омад Мустафо ( с ) гуфт : « ё Ҷабраил ! мо ҳозо » ? қол : лои адрӣ ҳатто асأл . Фзҳби сами рҷъ , Фқол : ё Муҳамад ! ани рбки иأмрки ани тсли ман қтък ,у тътии ман ҳрмк ,у тъФўи ъмни злмк .
قوله تعالی: خُذِ الْعَفْوَ علماء دین و ائمّة شرع متفقاند که در قرآن آیتی نیست مکارم الاخلاق را جامعتر ازین آیت. آن روز که این آیت فرو آمد مصطفی (ص) گفت: «یا جبرئیل! ما هذا»؟ قال: لا ادری حتی اسأل. فذهب ثمّ رجع، فقال: یا محمّد! انّ ربّک یأمرک ان تصل من قطعک، و تعطی من حرمک، و تعفو عمّن ظلمک.
Он гуҳи Мустафо ( с ) гуфт : « беъсати литмм бе макорими алохлоқ » .
آن گه مصطفی (ص) گفت: «بعثت لیتمّم بی مکارم الاخلاق».
Аътоءи ман иҳрмаҳ ,у васли ман
اعطاء من یحرمه، و وصل من
Ва фии маъноаи аншдўо :
و فی معناه انشدوا:
Ман кмлти фӣаи Фзлки улфатӣ
من کملت فیه فذلک الفتی
Макорими алохлоқи фии салоса
مکارم الاخلاق فی ثلاثة
Иқтъаҳ ,у алъФўи ъмни аътдӣ .
یقطعه، و العفو عمن اعتدی.
Ва қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « аўсонии рабии бтсъ : аўсонии болохлоси фии алсру алълониаҳ ,у алъдли фии алрзоу алғзб ,у алқсди фии алғнӣу алФқр ,у أни аъФўи ъмни злмнӣ ,у أсли ман ҳрмнӣ ,у أни икўни самтии тФкро ,у мантиқии зкроу назарии ъбро » .
و قال رسول اللَّه (ص): «اوصانی ربّی بتسع: اوصانی بالاخلاص فی السّرّ و العلانیة، و العدل فی الرّضا و الغضب، و القصد فی الغنی و الفقر، و أن اعفو عمّن ظلمنی، و أصل من حرمنی، و أن یکون صمتی تفکرا، و منطقی ذکرا و نظری عبرا».
Хзи алъФўи қили ҳўи алъФўи ани алмзнб , эй атрки уқубата . Бойени қавли афви афв гунаҳкораст , фарои гузоштани гуноҳ аз вайу уқубат нокардан , ва ин дар абтдоءи ислом буд пас боити қаттол мансӯх шуд . Ва қил : маъноаи хзи алъФўи ман амўолҳм . эй мо фазли ман алъёл ,у тобу саҳлу أтўк ба ъФўои бғири клФаҳи Фхзаҳ ,у лои тсӣлҳми мо вроءи злк . Ман қавлаи таъолӣ : исӣлўнки мо зои инФқўни қул алъФў ,у ҳўи мансӯхи боиаҳи алзкоаҳ . Муҷоҳид гуфт : хзи алъФў эй мо ъФои лаку зуҳру тисри ман ахлоқи аннос ,у лои тстқси алайҳим ,у лои тбҳси анҳуам . Мегуяд : срсрии фарогири кори мардумон ,у осони фирор ва бо эшон , фарои гузор бар ниҳони эшон ,у мҷўии пӯшидаҳои эшон . «у أмри болърФ » эй болмърўФ . Ва алмърўФу алъорФаҳу алърФи кули хслаҳи ҳамидаи трзиҳои алъқўл ,у ттмӣни илайҳи алнФўс .
خُذِ الْعَفْوَ قیل هو العفو عن المذنب، ای اترک عقوبته. باین قول عفو عفو گنهکار است، فرا گذاشتن گناه از وی و عقوبت ناکردن، و این در ابتداء اسلام بود پس بآیت قتال منسوخ شد. و قیل: معناه خذ العفو من اموالهم. ای ما فضل من العیال، و طاب و سهل و أتوک به عفوا بغیر کلفة فخذه، و لا تسئلهم ما وراء ذلک. من قوله تعالی: یَسْئَلُونَکَ ما ذا یُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ، و هو منسوخ بآیة الزّکاة. مجاهد گفت: خُذِ الْعَفْوَ ای ما عفا لک و ظهر و تیسّر من اخلاق الناس، و لا تستقص علیهم، و لا تبحث عنهم. میگوید: سرسری فراگیر کار مردمان، و آسان فرار و با ایشان، فرا گذار بر نهان ایشان، و مجوی پوشیدههای ایشان. «وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ» ای بالمعروف. و المعروف و العارفة و العرف کل خصلة حمیدة ترضیها العقول، و تطمئنّ الیه النّفوس.
Қол алнабӣ ( с ) : « сноӣъи алмърўФи тақии мсоръи алсўء ,у аҳли алмърўФи фии алднёи ҳам аҳли алмърўФи фии алохраҳ » .
قال النّبیّ (ص): «صنائع المعروف تقی مصارع السّوء، و اهل المعروف فی الدّنیا هم اهل المعروف فی الآخرة».
Қоли ътоء : «у أмри болърФ » яъне балои илоҳи алои аллоҳ ,у أързи ани алҷоҳлин эй ҷаҳлу асҳоба . Сами нсхтҳои ояи алсиФ ,у қил : أързи анҳуам бтрки мқоблтҳму тарки мўоФқтҳм . Чун ин оят фурӯ омад Мустафо ( с ) гуфт : « Киев ё рабу алғзб » ?
قال عطاء: «وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ» یعنی بلا اله الّا اللَّه، وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ ای جهل و اصحابه. ثم نسختها آیة السّیف، و قیل: أعرض عنهم بترک مقابلتهم و ترک موافقتهم. چون این آیت فرو آمد مصطفی (ص) گفت: «کیف یا ربّ و الغضب»؟
Бори худоё чун тавонам ? ва ин ғазабро чаҳ кунам ки дар сиришт моаст ? Ҷабраил омад ва оят оварад .
بار خدایا چون توانم؟ و این غضب را چه کنم که در سرشت ما است؟ جبرئیل آمد و آیت آورد.
Ва إмои инзғнки ман алшитони нзғ эй иътрику иързи лаки ман алшитони оризи ман васвасау фасоду ғазаб , Фостъз эй Фостҷр , биллоҳи ман алшитони алрҷими ман мкоӣдаҳ ,у астғс ба . Зҷоҷ гуфт : алнзғи бأднии ҳркаҳи ткўн , тқўл : нзътаҳ эй ҳараката .
وَ إِمَّا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطانِ نَزْغٌ ای یعتریک و یعرض لک من الشّیطان عارض من وسوسة و فساد و غضب، فَاسْتَعِذْ ای فاستجر، بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ من مکائده، و استغث به. زجاج گفت: النزغ بأدنی حرکة تکون، تقول: نزعته ای حرّکته.
Иқўл : ани нолаки ман алшитони аднии васваса . Маънӣ оят онаст ки : агар шайтони турои хилоф он гуяду намояд ки мо фармудем дар ин оят аз макорими алохлоқ , ту вайро дафъ кун бостъозт , бигӯӣ : аъўз биллоҳ манеҳ , ки аллоҳ шунавост , ва аз замири ту огоҳу доно . Қоли Саиди бен алмсиб : шаҳдати Усмону улёу кони бинҳмои нзғи ман алшитон , Фмои абқии воҳиди мнҳмои лсоҳбаҳи шиӣо , сами лами ибрҳо ҳатто истғФри кули воҳиди мнҳмои лсоҳбаҳ .
یقول: ان نالک من الشیطان ادنی وسوسة. معنی آیت آنست که: اگر شیطان ترا خلاف آن گوید و نماید که ما فرمودیم در این آیت از مکارم الاخلاق، تو وی را دفع کن باستعاذت، بگوی: اعوذ باللّه منه، که اللَّه شنواست، و از ضمیر تو آگاه و دانا. قال سعید بن المسیّب: شهدت عثمان و علیّا و کان بینهما نزغ من الشّیطان، فما ابقی واحد منهما لصاحبه شیئا، ثمّ لم یبرحا حتّی یستغفر کل واحد منهما لصاحبه.
إни аллазӣнаи атқўо яъне алмؤмнин , إзои мсҳми асобҳм , « тайф » бе алифи қроءти ?маккейу басарӣ ва ксоиӣаст . Боқӣ « тоӣФ » хонанд ,у алтиФи мо итхили фии алъқли ммои лои тлҳқаҳи алъайн , ӯ ирии фии алмном ,у қил : аллмму алўсўсаҳу алхил . Тқўл : тоФи алхёли итиФи тиФо ,у тоФи алрҷли итўФи тўФо , азои ақблу أдбр ,у тайф , ман тоФи алхёл ,у иҷўзи ани икўни ман тоФи алрҷл , Фикўни аслаи тиФои болтшдид , ФхФФи каммият ва мет ,у тоӣФи исми алФоъли ман аҳдҳмо ,у иҷўзи أни икўни тоӣФи мсдрои колтиФ , кқўлҳми мо лФлони тоӣл , эй тӯл . « тзкрўо » эй тзкрўои ъқўбаҳи аллоҳ ,у қили астъозўои биллоҳ . Қоли Саиди бен ҷбир : ҳўи алрҷли иғзби алғзбаҳи Физкри аллоҳ , Фикзми алғиз . Қоли ибни аббосу Ассадӣ : азои злўои тобўо , кқўлаҳи таъолӣ : зкрўои аллоҳи ФостғФрўои лзнўбҳм . Фإзои ҳам мбсрўн эй : алии басира .
إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْا یعنی المؤمنین، إِذا مَسَّهُمْ اصابهم، «طیف» بی الف قراءت مکی و بصری و کسایی است. باقی «طائف» خوانند، و الطیف ما یتخیّل فی العقل ممّا لا تلحقه العین، او یری فی المنام، و قیل: اللّمم و الوسوسة و الخیل. تقول: طاف الخیال یطیف طیفا، و طاف الرّجل یطوف طوفا، اذا اقبل و أدبر، و طیف، من طاف الخیال، و یجوز ان یکون من طاف الرّجل، فیکون اصله طیّفا بالتّشدید، فخفّف کمیّت و میت، و طائف اسم الفاعل من احدهما، و یجوز أن یکون طائف مصدرا کالطیف، کقولهم ما لفلان طائل، ای طول. «تَذَکَّرُوا» ای تذکّروا عقوبة اللَّه، و قیل استعاذوا باللّه. قال سعید بن جبیر: هو الرّجل یغضب الغضبة فیذکر اللَّه، فیکظم الغیظ. قال ابن عباس و السّدی: اذا زلّوا تابوا، کقوله تعالی: ذَکَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ. فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ ای: علی بصیرة.
Ва алмбсри соҳиби албсираҳ . Ва қили мҳтдўн ,у қили мнтҳўн .
و المبصر صاحب البصیرة. و قیل مهتدون، و قیل منتهون.
Ва إхўонҳми ин ихвон шаётинанд , ва « ҳам » замир мушриконаст , ва раво бошад ки ихвон мушриконанд , ва « ҳам » замир шаётин ниҳанд . Имдўнҳми ман алмдд ,у ҳўи алзёдаҳ , ва ман алмду ҳўи алҷзб . Қроءти мадании имдўнҳми бзм ё ва каср мемаст . Ҳар чаҳ дар қуръон ояд аз писанд « амддт » гуяд , чунон ки أнмои нмдҳм ба ман молу Бенин ,у أмддноҳми бФокҳаҳ , أ тмдўнн бимол , ва ҳар чаҳ ояд аз зму нописанд « мададат » гӯйанд , чунон киу имдҳми фии тғёнҳми иъмҳўн . Ва дар қуръон ,анд ҷои аллоҳи кофаронро бародарон дев хонд бмънии ҳмсозон ,у маънии алоиаҳ : أни алшётини изинўни ?лаами алкФру алмъосӣ ,у иғрўнҳму иъинўнҳми фии алзлолу алҳлок . Сами лои иқсрўни лои иқлъўну лои интҳўн . Иқол : ақсри иқсру қасри иқср , азои каф .
وَ إِخْوانُهُمْ این اخوان شیاطیناند، و «هم» ضمیر مشرکان است، و روا باشد که اخوان مشرکاناند، و «هم» ضمیر شیاطین نهند. یَمُدُّونَهُمْ من المدد، و هو الزّیادة، و من المدّ و هو الجذب. قراءت مدنی یمدونهم بضمّ یا و کسر میم است. هر چه در قرآن آید از پسند «امددت» گوید، چنان که أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنِینَ، وَ أَمْدَدْناهُمْ بِفاکِهَةٍ، أَ تُمِدُّونَنِ بِمالٍ، و هر چه آید از ذم و ناپسند «مددت» گویند، چنان که وَ یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ. و در قرآن، اند جای اللَّه کافران را برادران دیو خواند بمعنی همسازان، و معنی الایة: أنّ الشّیاطین یزیّنون لهم الکفر و المعاصی، و یغرونهم و یعینونهم فی الضّلال و الهلاک. ثُمَّ لا یُقْصِرُونَ لا یقلعون و لا ینتهون. یقال: اقصر یقصر و قصّر یقصّر، اذا کفّ.
Ва إзои лами тأтҳм ё Муҳамад ! яъне алмшркини боиаҳи ммои ақтрҳўои алейк .
وَ إِذا لَمْ تَأْتِهِمْ یا محمد! یعنی المشرکین بِآیَةٍ ممّا اقترحوا علیک.
Ва қил : боиаҳи ман алқуръон , қолўои луи лои аҷтбитҳо эй ?ҳуллои тқўлтҳои ман нФск ?у ахтрътҳои ман ъндк ? тқўл : аҷтбити алшии ءу ахтрътаҳу ахтлқтаҳи бмънӣ . Мушрикони ин бмстФӣ аз баҳр он мегуфтанд ки эшон чунин мегуфтанд ки : ин сухани Муҳамад аз хештан месозаду минҳд , чунон ки ҷой дигар гуфт : إни ҳозои إлои إФки ифтироа , أми иқўлўни тқўлаҳ .
و قیل: بآیة من القرآن، قالُوا لَوْ لا اجْتَبَیْتَها ای هلّا تقوّلتها من نفسک؟ و اخترعتها من عندک؟ تقول: اجتبیت الشّیء و اخترعته و اختلقته بمعنی. مشرکان این بمصطفی از بهر آن میگفتند که ایشان چنین میگفتند که: این سخن محمّد از خویشتن میسازد و مینهد، چنان که جای دیگر گفت: إِنْ هَذا إِلَّا إِفْکٌ افْتَراهُ، أَمْ یَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ.
Ҳасан гуфт : ҳаии алоиаҳи ман алқуръони азои ҷоءти кзбўои баҳо ,у азои тأхрти тлбўҳои астҳзоء . Пас раб Алъоламин гуфт : ё Муҳамад ! эшонро ҷавоби даҳ , гӯй : إнмои أтбъи мо иўҳии إлии ман рабӣ , ончӣ шумо мехоҳед на аз қабл манаст ва на бхўости ман , ки он з қабл худоасту бхўости худо , то аз аллоҳи пайғом бмн наёяд ман бшмо нагӯям . Раби Алъоламин тасдиқ вай кард онҷо ки гуфт : ва мо интқи ани алҳўии إни ҳўи إлои ваҳии иўҳӣ . Ҷой дигар гуфт : ва мо ҳўи алии алғиби бзнин . Ҳозои бсоӣр эй ҳозои алқуръони алзии ?утят ба бсоӣри ман рбкми баёни зоҳиру бурҳони возеҳ ,у أии оя аъзам манеҳ ?у ҳудоу раҳмаи лқўми иؤмнўн .
حسن گفت: هی الایة من القرآن اذا جاءت کذّبوا بها، و اذا تأخّرت طلبوها استهزاء. پس ربّ العالمین گفت: یا محمّد! ایشان را جواب ده، گوی: إِنَّما أَتَّبِعُ ما یُوحی إِلَیَّ مِنْ رَبِّی، آنچه شما میخواهید نه از قبل منست و نه بخواست من، که آن ز قبل خدا است و بخواست خدا، تا از اللَّه پیغام بمن نیاید من بشما نگویم. ربّ العالمین تصدیق وی کرد آنجا که گفت: وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحی. جای دیگر گفت: وَ ما هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنِینٍ. هذا بَصائِرُ ای هذا القرآن الّذی اتیت به بصائر مِنْ رَبِّکُمْ بیان ظاهر و برهان واضح، و أی آیة اعظم منه؟ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ.
Ва إзои қрии алқуръони Фостмъўои ?лаи ин ояти бқўли се гуруҳ аз муфассирон дар се сабабаст : қавмӣ гуфтанд : ин ҷавоб онаст ки мушрикони Қурайши якдигарро гуфтанд : « лои тсмъўои лиҳозои алқуръону алғўои фӣа » ҳар гуҳ ки Муҳамади қуръони хешро хондан гирад , шумо дар баробари ваии шнъту нобакор гуфтан даргиред , то бони хеши вайро боз шиканед . Ин оят ҷавоб онаст .
وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ این آیت بقول سه گروه از مفسران در سه سبب است: قومی گفتند: این جواب آنست که مشرکان قریش یکدیگر را گفتند: «لا تسمعوا لهذا القرآن و الغوا فیه» هر گه که محمّد قرآن خویش را خواندن گیرد، شما در برابر وی شنعت و نابکار گفتن درگیرید، تا بآن خویش وی را باز شکنید. این آیت جواب آنست.
Қавмӣ гуфтанд : ин дар намози омада , ки мусулмонон дар намози пас расӯли худоӣ бо вай қуръон мехонданд боўоз . Расӯл худо гуфта буд эшонро : « лои тнозъўнии фии алқуръони Фозои қрأти Фأнстўо » ,у фии рўоиаҳ : Флои тқрؤои халафии алои бأми алқуръон , ва қавмӣ гӯйанд : ин дар хутбааст . Ин қуръони хондани андар хутба хоҳад , ва аз баҳри он хутбаро қуръон хонд ки хутба бечизе аз қуръон на равоаст , мардумонро бостмоъ хутба фармуду бхомўшӣ . Ва дурустаст хабар аз Мустафо ( с ) ки гуфт : « ман қоли лсоҳбаҳу аломоми ихтби явми алҷмъаҳи ансти Фқди лғо » .
قومی گفتند: این در نماز آمده، که مسلمانان در نماز پس رسول خدای با وی قرآن میخواندند بآواز. رسول خدا گفته بود ایشان را: «لا تنازعونی فی القرآن فاذا قرأت فأنصتوا»، و فی روایة: فلا تقرؤا خلفی الا بأم القرآن، و قومی گویند: این در خطبه است. این قرآن خواندن اندر خطبه خواهد، و از بهر آن خطبه را قرآن خواند که خطبه بیچیزی از قرآن نه روا است، مردمان را باستماع خطبه فرمود و بخاموشی. و درست است خبر از مصطفی (ص) که گفت: «من قال لصاحبه و الامام یخطب یوم الجمعة انصت فقد لغا».
Ва рӯй ани Усмони бен ъФон : азои қоми аломоми ани ихтби явми алҷмъаҳи Фостмъўоу أнстўо , ?фони ллмнсти алзии лои исмъи ман алҳз мисли мо ллсомъи алмнст . Ва қол алнабӣ ( с ) : « ман тўзأи Фأҳсни алўзўء , сами أнсти лломоми явми алҷмъаҳ ҳатто иФрғи ман слўтаҳ , куфри ?лаи мо байни алҷмъаҳи илои алҷмъаҳ ,у зиёдаи салосаи айём » .
و روی عن عثمان بن عفان: اذا قام الامام ان یخطب یوم الجمعة فاستمعوا و أنصتوا، فان للمنصت الّذی لا یسمع من الحظّ مثل ما للسامع المنصت. و قال النّبی (ص): «من توضّأ فأحسن الوضوء، ثمّ أنصت للامام یوم الجمعة حتی یفرغ من صلوته، کفّر له ما بین الجمعة الی الجمعة، و زیادة ثلاثة ایّام».
Умри бен абд алъзиз гуфт : Фостмъўои ?лау أнстўо маънӣ онаст ки ҳар воъиз ки аз худоу расӯл сухан гуяд ,у халқро панд диҳад , бниўшид ,у гӯш бон доред , ва то он мешунавед ҳеҷ сухан магӯӣед . Ибни масъӯду абӯ ҳрираҳ гуфтанд : дар абтдоءи ислом сухан гуфтанд дар намози раво буд , чунон ки якдигарро салом мекарданд , ва ҷавоб медоданд , ва яке мегуфт : кам слитм ? дайгарӣ ҷавоб медод ки : слинои кзоу кзо . Пас ин оят фурӯ омаду сухани гуфтан дар намози ҳароми гашти магари тасбеҳу тҳмиду дуоу зикр . Зҷоҷ гуфт : « астмъўоу أнстўо » маънӣ онаст ки : аъмлўои бмои фӣау лои тҷоўзўаҳ , ман қавли алқоӣл : самъати дъок эй аҷбти дъўтк .
عمر بن عبد العزیز گفت: فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا معنی آنست که هر واعظ که از خدا و رسول سخن گوید، و خلق را پند دهد، بنیوشید، و گوش بآن دارید، و تا آن میشنوید هیچ سخن مگویید. ابن مسعود و ابو هریره گفتند: در ابتداء اسلام سخن گفتند در نماز روا بود، چنان که یکدیگر را سلام میکردند، و جواب میدادند، و یکی میگفت: کم صلّیتم؟ دیگری جواب میداد که: صلّینا کذا و کذا. پس این آیت فرو آمد و سخن گفتن در نماز حرام گشت مگر تسبیح و تحمید و دعا و ذکر. زجاج گفت: «استمعوا و أنصتوا» معنی آنست که: اعملوا بما فیه و لا تجاوزوه، من قول القائل: سمعت دعاک ای اجبت دعوتک.
Ва азкри рбки фии нФски ибн аббос гуфт : зикри ӣнҷо қроءтаст дар намоз , фии нФск эй фии слўтии алосрор , алзҳру алъср . Ва дуни алҷҳри ман алқўли болғдўу алосол яъне алФҷру алъшоӣин , эй : арФъи алсўти всто . Ва лои ткни ман алғоФлини бқлбку лсонк .
وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ ابن عبّاس گفت: ذکر اینجا قراءت است در نماز، فِی نَفْسِکَ ای فی صلوتی الاسرار، الظهر و العصر. وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ یعنی الفجر و العشائین، ای: ارفع الصوت وسطا. وَ لا تَکُنْ مِنَ الْغافِلِینَ بقلبک و لسانک.
Хитоб бо Мустафоаст ,у муроди бони ҳама муъминонанд . Эшонро дарин ояти бпнҷи намози миФрмоид , намозӣ бо хузўъу хушўъу тарки ғифлат , ҳам чунон ки ҷой дигар гуфт : أқми алслоаҳи лзкрӣ .
خطاب با مصطفی است، و مراد بآن همه مؤمناناند. ایشان را درین آیت بپنج نماز میفرماید، نمازی با خضوع و خشوع و ترک غفلت، هم چنان که جای دیگر گفت: أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِی.
Ва Мустафо ( с ) гуфт брўоити ибни аббоси азу : « ани аллоҳи табораку таъолии иқўл : анмои атқбли салоаи ман тавозуъи лъзмтӣ ,у қатъи нҳораҳи бзкрӣ ,у кФФ нафса ман алшҳўоти абтғоءи мрзотӣ ,у лами итъозми алии халқӣ ,у лами ибти мсрои алии хтиӣтаҳ , итъми алҷоӣъу иؤўии алғриб ,у ирҳми алзъиФ , ва як сӯи алъорӣ , Фзлки алзии изии ءи нури виҷҳаи комаи изии ءи нури алшмс . Идъўнии Фأлбӣ ,у исأлнии Фأътӣ . Мислаи ъндии кмсли алФрдўси фии алҷанон , лои иштои самарҳоу лои итғири ҳолҳо » .
و مصطفی (ص) گفت بروایت ابن عباس ازو: «انّ اللَّه تبارک و تعالی یقول: انما اتقبل صلاة من تواضع لعظمتی، و قطع نهاره بذکری، و کفّف نفسه من الشهوات ابتغاء مرضاتی، و لم یتعاظم علی خلقی، و لم یبت مصرّا علی خطیئته، یطعم الجائع و یؤوی الغریب، و یرحم الضعیف، و یک سو العاری، فذلک الّذی یضیء نور وجهه کما یضیء نور الشّمس. یدعونی فألبّی، و یسألنی فأعطی. مثله عندی کمثل الفردوس فی الجنان، لا یشتا ثمرها و لا یتغیر حالها».
Ва қили маъноа :у азкри рбки бқлбк ,у лои тнсаҳ ,у азкраҳи болтсбиҳу алтҳмид , тзръоу хиФаҳи хошъои мтзлло , хоӣФои Фрқо ,у дуни алҷҳри ман алқўл яъне ман алсўт , эй : азкраҳи бқлбку блсонки ғайри мҷҳўр бау лои мрФўъ ба сўтк . Болғдўу алосол яъне бикрау ъшё . Алосоли алъшёт ,у ҳаии ҷамъи алҷмъ , Фолосоли ҷамъи асл ,у аласли ҷамъи асил ,у ҳўи исми лмои байни алъсри илои алмғрб . Маънии ғдўи бомдод кардан буд , аммо ӣнҷои мурод бомдодаст , чунон ки гуфт : Фолқи алإсбоҳи асбоҳи бомдод кардан буд ,у мурод бомдодаст , ва дар қуръони ҷойҳо танзил гуфт бмънии манзил , ҳамчунин муроди бойени ғдў ғдўотаст .
و قیل معناه: و اذکر ربّک بقلبک، و لا تنسه، و اذکره بالتّسبیح و التحمید، تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً خاشعا متذلّلا، خائفا فرقا، وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ یعنی من الصّوت، ای: اذکره بقلبک و بلسانک غیر مجهور به و لا مرفوع به صوتک. بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ یعنی بکرة و عشیّا. الاصال العشیات، و هی جمع الجمع، فالاصال جمع اصل، و الاصل جمع اصیل، و هو اسم لما بین العصر الی المغرب. معنی غدوّ بامداد کردن بود، امّا اینجا مراد بامداد است، چنان که گفت: فالِقُ الْإِصْباحِ اصباح بامداد کردن بود، و مراد بامداد است، و در قرآن جایها تنزیل گفت بمعنی منزل، همچنین مراد باین غدو غدوات است.
إн аллазӣна ъанд рбк яъне алмлоӣкаҳи фии алсмоء . Ва ъанд ллқрбаҳу алзлФаҳи лои исткбрўн эй лои итъзмўни ани ибодатау исбҳўнаҳи инзҳўнаҳи ъмои лои илиқ ба ,у иқўлўни субҳони аллоҳ . Ва қил : исбҳўнаҳи ислўни ?ла , ман алсбҳаҳу ҳаии алслоаҳ . Ин ояти он гуҳ фурӯ омад ки кофарон гуфтанд : ва мо арраҳмони أи нсҷди лмои тأмрно ? срўо заданду худоиро ъзу ҷл суҷуд накарданд , ва гардан кашиданд . Маънӣ онаст ки : Фриштгону муқаррабони малаъи аъло бо манзалату ртбту дараҷаи эшон худоиро месуҷуд кунанд ,у ибодат бефатрат май оранд .
إِنَّ الَّذِینَ عِنْدَ رَبِّکَ یعنی الملائکة فی السّماء. و عند للقربة و الزّلفة لا یَسْتَکْبِرُونَ ای لا یتعظّمون عَنْ عِبادَتِهِ وَ یُسَبِّحُونَهُ ینزّهونه عمّا لا یلیق به، و یقولون سبحان اللَّه. و قیل: یسبّحونه یصلّون له، من السّبحة و هی الصّلاة. این آیت آن گه فرو آمد که کافران گفتند: و ما الرحمن أ نسجد لما تأمرنا؟ سر وازدند و خدای را عزّ و جلّ سجود نکردند، و گردن کشیدند. معنی آنست که: فریشتگان و مقرّبان ملأ اعلی با منزلت و رتبت و درجه ایشان خدای را میسجود کنند، و عبادت بیفترت میآرند.
Исбҳўнаҳи инзҳўнаҳи ани алсўءу изкрўнаҳ ,у ?лаи исҷдўн эй : ислўн .
یُسَبِّحُونَهُ ینزّهونه عن السّوء و یذکرونه، وَ لَهُ یَسْجُدُونَ ای: یصلّون.
Рӯй абӯи ҳрираҳ , қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : азои қрأи ибни одами алсҷдаҳи Фсҷд , аътзли алшитони ибкӣ . Фиқўл : ё ?вила ! амри болсҷўд , Фсҷд , фалаи алҷнаҳ ,у أмрти болсҷўди Фъсит , Флии алнор » .
روی ابو هریرة، قال: قال رسول اللَّه (ص): اذا قرأ ابن آدم السجدة فسجد، اعتزل الشّیطان یبکی. فیقول: یا ویله! امر بالسّجود، فسجد، فله الجنّة، و أمرت بالسّجود فعصیت، فلی النّار».
Ва ани рабеъаи бен каъби алослмӣ , қол : канти абяти маъа алнабӣ ( с )у أтитаҳи бўзўӣаҳ , Фқол : « слнӣ » . Фқлт : мроФқтки фии алҷнаҳ . Қол : « ӯ ғайри злк » ?
و عن ربیعة بن کعب الاسلمی، قال: کنت ابیت مع النّبیّ (ص) و أتیته بوضوئه، فقال: «سلنی». فقلت: مرافقتک فی الجنّة. قال: «او غیر ذلک»؟
Фқлт . Ҳўи зок . Қол : « Фأғнии алии нФски бксраҳи алсҷўд » .
فقلت. هو ذاک. قال: «فأغنی علی نفسک بکثرة السّجود».
Ва қоли слии аллоҳи алайҳу силам : « аксари ман алсҷўди ?фонаи лои исҷди абди ллаҳи саҷдаи алои рафъаи аллоҳи баҳои дараҷа ,у ҳти баҳои анҳу хтиӣаҳ » .
و قال صلّی اللَّه علیه و سلّم: «اکثر من السّجود فانه لا یسجد عبد للَّه سجدة الّا رفعه اللَّه بها درجة، و حطّ بها عنه خطیئة».