Қавлаи таъолӣ :у аълмўои أнмои ғнмтми ман шайъи ءи ин маътӯфаст бовели сӯра , Фотқўои аллоҳу أслҳўои зоти бинкм . Ва аълмўои أнмои ғнмтми ман шайъи ء эй мо асбтму ахзтми ман алкФори қҳроу қсрои ман шайъи ءи қалилу касӣр . Ҳар мол ки ғозёну ҷангён аз дасти кофарон берун кунанд баҷангу қаҳр , онро ғанимат гӯйанд , ва ҳар мол ки кофарон аз сар он бархезанд ва биҷой бигузоранд аз бими мусулмонон ,у мусулмонони Фроср он расанд беҷанг ва беҳарб , ё эшон бслҳи худ дар пазиранд чун хароҷу ҷузяти онро моли мигўинд , ва аз ин ҳар ду синфи хумси берун бояд кард , ва он хумс бар панҷ саҳми бахшӣдан , чунон ки худоӣ гуфт ҷли ҷалола : Фأни ллаҳи хумсау ллрсўл , номи худоӣ дар мФттҳи калом на аз баҳр онаст ки ӯро саҳмӣаст , бал ки таъзими рост ,у тимну табаррукро , ва ҳақиқат онаст ки ллаҳи алднёу алохраҳи маликоу малико . Пас маънӣ онаст ки : ?фони ллрсўли хумса , як саҳми расӯли хдоирост , ва он байт алмоласт , имрӯз бо масолеҳ мусулмонон гардонанд , чун сади суғуру арзоқи қазоату муаззинону амсоли он , ва дар хабараст ки Мустафои си он гоҳ ки аз хайбари бозгашта буд фармуд : то моли ғанимат бо ҳам овараданд қисматро , ва гуфт : рдўои алхиту алмхити ?фони алғлўли нору ор , он гуҳи тои мӯӣ бадаст гирифт , гуфт : анаи лои иҳли лии ман ҳозои алмғнм мисли ҳозои алои алхмс ,у алхмси мардӯди Фикм , дигари саҳм аз он хумси ҳақи хуишон расӯласт , эшон ки аз зкўоту сидқоти фариза маҳрӯманд , ва эшон бнў ҳошиманду бнўи алмтлб . Ва ҳошиму матлаби писарони абд мноФанд .

قوله تعالی: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ این معطوف است باول سورة، فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَیْنِکُمْ. وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ ای ما اصبتم و اخذتم من الکفار قهرا و قسرا من شی‌ء قلیل و کثیر. هر مال که غازیان و جنگیان از دست کافران بیرون کنند بجنگ و قهر، آن را غنیمت گویند، و هر مال که کافران از سر آن برخیزند و بجای بگذارند از بیم مسلمانان، و مسلمانان فراسر آن رسند بی‌جنگ و بی‌حرب، یا ایشان بصلح خود در پذیرند چون خراج و جزیت آن را مال میگویند، و از این هر دو صنف خمس بیرون باید کرد، و آن خمس بر پنج سهم بخشیدن، چنان که خدای گفت جل جلاله: فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ، نام خدای در مفتتح کلام نه از بهر آنست که او را سهمی است، بل که تعظیم راست، و تیمن و تبرک را، و حقیقت آنست که للَّه الدنیا و الآخرة ملکا و ملکا. پس معنی آنست که: فان للرسول خمسه، یک سهم رسول خدایراست، و آن بیت المال است، امروز با مصالح مسلمانان گردانند، چون سد ثغور و ارزاق قضات و مؤذنان و امثال آن، و در خبر است که مصطفی ص آن گاه که از خیبر بازگشته بود فرمود: تا مال غنیمت با هم آوردند قسمت را، و گفت: ردوا الخیط و المخیط فان الغلول نار و عار، آن گه تایی موی بدست گرفت، گفت: انه لا یحل لی من هذا المغنم مثل هذا الا الخمس، و الخمس مردود فیکم، دیگر سهم از آن خمس حق خویشان رسول است، ایشان که از زکوات و صدقات فریضه محروم‌اند، و ایشان بنو هاشم‌اند و بنو المطلب. و هاشم و مطلب پسران عبد مناف‌اند.

Ҳошими ҷад Мустафоаст ,у матлаби ҷади шофиӣ ,у абди мноФро ду писари дигар буд : абди алшмсу нўФл . Абди алшмси ҷади Усмони бен ъФон буду нўФли ҷади ҷбири бен мтъм .

هاشم جد مصطفی است، و مطلب جد شافعی، و عبد مناف را دو پسر دیگر بود: عبد الشمس و نوفل. عبد الشمس جد عثمان بن عفان بود و نوفل جد جبیر بن مطعم.

Бнўи нўФлу бнўи абди алшмс аз хумс маҳрӯманд , ҳар чанд ки бо бнўи абди алмтлби бдрҷаҳ яксонанд , аз баҳри онкии расӯли худои эшонро маҳрӯм кард , чун талаб карданду злки Фимо

بنو نوفل و بنو عبد الشمس از خمس محروم‌اند، هر چند که با بنو عبد المطلب بدرجه یکسان‌اند، از بهر آنکه رسول خدا ایشان را محروم کرد، چون طلب کردند و ذلک فیما

Рӯй ҷбири бен мтъм , қол : лмои қисми расӯли аллоҳи си саҳми зўии алқрбии байн банӣ ҳошим ва банӣ алмтлб , ҷӣти аноу Усмон , Фқлно ё расӯли аллоҳ , ҳؤлоءи бнўи ҳошим , лои ннкри Фзилтҳми лмконки алзии взъки аллоҳ ба Фиҳм , أи раъйати ахўоннои ман банӣ алмтлби аътитҳму трктно ,у анмои нҳн ва ҳам бмнзлаҳи воҳида . Қол : анҳми лами иФорқўнии фии ҷоҳлиаҳу лои ислому анмои бнўи ҳошиму бнўи алмтлби шайъи ءи воҳид , сами шбки байни асобъаҳ .

روی جبیر بن مطعم، قال: لمّا قسم رسول اللَّه ص سهم ذوی القربی بین بنی هاشم و بنی المطلب، جئت انا و عثمان، فقلنا یا رسول اللَّه، هؤلاء بنو هاشم، لا ننکر فضیلتهم لمکانک الّذی وضعک اللَّه به فیهم، أ رأیت اخواننا من بنی المطلب اعطیتهم و ترکتنا، و انما نحن و هم بمنزلة واحدة. قال: انّهم لم یفارقونی فی جاهلیة و لا اسلام و انما بنو هاشم و بنو المطلب شی‌ء واحد، ثمّ شبّک بین اصابعه.

Ва тавонгару дарвешу давру наздику мҳинаҳу кҳинаҳ дар он яксон , наринаи ду баҳр ,у модинаҳи як баҳр , ҳам чун мирос . Қавмӣ гуфтанд : саҳми зии алқрбии баҳамаи Қурайш қисмат кунанд , ки ҳамаи қаробат расӯланд ,у қавли аввали дуруст тарасту бештарини уламо бар онанд . Ҳасан гуфт : саҳми расӯли аллоҳу саҳми зии алқрбӣ , баъди расӯли аллоҳ , иҷълони фии алхилу алслоҳу алъдаҳи фии сиблати аллоҳ ,у мъўнаҳи алислому аҳла , саҳми дигар аз хумси итимонрост , падари мурдагони норасидаи дарвеши эшон , ки дар девони сидқот наанд . Саҳми чаҳоруми даравишони мусулмонони рост , ҳам фуқаро ва ҳам масокин . Саҳми панҷуми роҳи гузарёни рост ки дар сафар тоъат бошанд , на дар сафари маъсият . Ин панҷ қисм ҳар якеро аз панҷ як ғанимати панҷ якеаст , боқӣ ки бимонад арбаъаи ахмоси алғнимаҳи ғозёни рост , эшон ки қаттол кардаанд ва дар маърака бӯдаанд . Пиёдаро як саҳм ,у саворро ду саҳм , баъд аз он ки салби фаро қотил дода бошанд .

و توانگر و درویش و دور و نزدیک و مهینه و کهینه در آن یکسان، نرینه دو بهر، و مادینه یک بهر، هم چون میراث. قومی گفتند: سهم ذی القربی بهمه قریش قسمت کنند، که همه قرابت رسول‌اند، و قول اول درست‌تر است و بیشترین علما بر آنند. حسن گفت: سهم رسول اللَّه و سهم ذی القربی، بعد رسول اللَّه، یجعلان فی الخیل و السّلاح و العدّة فی سبیل اللَّه، و معونة الاسلام و اهله، سهم دیگر از خمس یتیمانراست، پدر مردگان نارسیده درویش ایشان، که در دیوان صدقات نه‌اند. سهم چهارم درویشان مسلمانان راست، هم فقرا و هم مساکین. سهم پنجم راه گذریان راست که در سفر طاعت باشند، نه در سفر معصیت. این پنج قسم هر یکی را از پنج یک غنیمت پنج یکی است، باقی که بماند اربعة اخماس الغنیمة غازیان راست، ایشان که قتال کرده‌اند و در معرکه بوده‌اند. پیاده را یک سهم، و سوار را دو سهم، بعد از آن که سلب فرا قاتل داده باشند.

Он гуҳ гуфт : إни кантами омнтми биллоҳ ва мо أнзлнои алии ъбднои явми алФрқон , явми алтқии алҷмъон , раво бошад ки ин сухани муттасил буд ба ончӣ ки гуфт : Фоълмўои أни аллоҳи мўлокми нъми алмўлӣу нъми алнсир . إни кантами омнтми биллоҳ ва мо أнзлнои алии ъбдно . Явми бадар яъне аиқнўои ани аллоҳи носркми ази кантами қади шоҳдтми ман насрау имдоди алмлоӣкаҳи мо шоҳдтм . Ва раво бошад ки ин сухан мутаъаллиқ бошад бқсмти ғноӣм ,у алмънӣ : ақблўои мо амртм ба фии алқсмаҳи ани кантами омнтми биллоҳ ,у алқуръони алзии анзлнои алии Муҳамади явми алФрқон . Мегуяд : қисмати чунон ки кардем ва фармудем бипазиред агар имон доред бхдо ва ба қуръон ки ба Муҳамад фурӯ фиристодем , рӯзи бадар ки аҳли ҳақу аҳли ботили он рӯз аз ҳам ҷудо шуданд , ва ду гуруҳ бар ҳам расиданд : ҳизби аллоҳу ҳизби алшитон .

آن گه گفت: إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلی‌ عَبْدِنا یَوْمَ الْفُرْقانِ، یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعانِ، روا باشد که این سخن متصل بود به آنچه که گفت: فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاکُمْ نِعْمَ الْمَوْلی‌ وَ نِعْمَ النَّصِیرُ. إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلی‌ عَبْدِنا. یوم بدر یعنی ایقنوا ان اللَّه ناصرکم اذ کنتم قد شاهدتم من نصره و امداد الملائکة ما شاهدتم. و روا باشد که این سخن متعلق باشد بقسمت غنائم، و المعنی: اقبلوا ما امرتم به فی القسمة ان کنتم آمنتم باللّه، و القرآن الذی انزلنا علی محمد یوم الفرقان. میگوید: قسمت چنان که کردیم و فرمودیم بپذیرید اگر ایمان دارید بخدا و به قرآن که به محمد فرو فرستادیم، روز بدر که اهل حق و اهل باطل آن روز از هم جدا شدند، و دو گروه بر هم رسیدند: حزب اللَّه و حزب الشیطان.

Ва аллоҳи алии кули шайъи ءи қадир . Ази нсркму антми азлаҳи ақала . Дарин оят гуфт : қуръони явми алФрқон фурӯ фиристодем . Ҷое дигар гуфт : أнзлноаҳи фии лайлаи алқдр , шаби қадар фурӯ фиристодем . Ҷое дигар гуфт : алии максу нзлноаҳи тнзилои брўзгору диранг фурӯ фиристодем , ва ин он буд ки қуръон дар шбонрўзи бадари босмони дунё фурӯ фиристоданд , ва онро дар байти алъзаҳ дар хазона қуръон биниҳоданд , як ҷой рӯз гуфт , ва як ҷой шаб гуфт , бар съти одати сухани араб ки аз шаби хабарӣ ҳикоят кунанд ва он рӯз буд , ва аз рӯз ҳикоят кунанд ва он бшб буд , аз баҳри онкии он кор аз шбонрўзи беруни нмишўд , ва он рӯз ки ҷанги бадар буд одина буд , ҳафдаҳуми моҳи рамазон ,у дӯши он шаби қадар буд , он гуҳи қуръонро аз раби алъзаҳи пас азон дар боқии умри Мустафо базмин мефиристод бар диранг ва бар макс , лнсбт ба Фؤодк то ҳар гуҳ ки ранҷии бадали расӯл худо раседӣ худои дили вайро тасбит кардӣ , ва ҳар гуҳ ки ҳукмро иҷобат афтодӣ ҳукм фиристодӣ бар мавоқиъи нуҷум , ва як тафсир ки карданд дару алнҷми إзо ҳўӣ инаст киу алўҳии азои анзл .

وَ اللَّهُ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ. اذ نصرکم و انتم اذلة اقلة. درین آیت گفت: قرآن یوم الفرقان فرو فرستادیم. جایی دیگر گفت: أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ، شب قدر فرو فرستادیم. جایی دیگر گفت: عَلی‌ مُکْثٍ وَ نَزَّلْناهُ تَنْزِیلًا بروزگار و درنگ فرو فرستادیم، و این آن بود که قرآن در شبانروز بدر بآسمان دنیا فرو فرستادند، و آن را در بیت العزة در خزانه قرآن بنهادند، یک جای روز گفت، و یک جای شب گفت، بر سعت عادت سخن عرب که از شب خبری حکایت کنند و آن روز بود، و از روز حکایت کنند و آن بشب بود، از بهر آنکه آن کار از شبانروز بیرون نمیشود، و آن روز که جنگ بدر بود آدینه بود، هفدهم ماه رمضان، و دوش آن شب قدر بود، آن گه قرآن را از رب العزة پس ازان در باقی عمر مصطفی بزمین میفرستاد بر درنگ و بر مکث، لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ تا هر گه که رنجی بدل رسول خدا رسیدی خدای دل وی را تثبیت کردی، و هر گه که حکم را اجابت افتادی حکم فرستادی بر مواقع نجوم، و یک تفسیر که کردند در وَ النَّجْمِ إِذا هَوی‌ اینست که و الوحی اذا انزل.

إзи أнтми болъдўаҳи алднё , эй нузули бшФири алўодии алоднии ман алмдинаҳу ъдўкми ман алмшркини нузули бшФири алўодии алақсои ман алмдинаҳу ялии Макка .

إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْیا، ای نزول بشفیر الوادی الادنی من المدینة و عدوّکم من المشرکین نزول بشفیر الوادی الاقصی من المدینة و یلی مکة.

Ва алркб яъне абои Сафёну алъири أсФли мнкм . эй мконои асфали ман мконкм , лонкми алии нашри ман аларз ,у қил : ақрби илои соҳили албҳр . ?маккейу басарии адуа ҳар ду бкср айн хонанд ,у боқии бзм айн хонанд ,у ҳумои луғатони машҳуратони колршўаҳу алршўаҳ . Мустафои си болои водӣии фурӯ омада буданд дар сӯии Мадина ,у кофарони бзири водӣии фурӯ омада буданд дар сӯии Макка , дар соҳили баҳр ,у бӯи Сафёни корвон бар соҳил баҳр баранд ва бимика барад . Мусулмонон аз Мадина берун омаданд ва баталаб корвону кофарон аз Макка берун омаданд бдФъи эшон ва ҳимоят дошт бар корвон . Ҳар ду Фриқ бар ҳам расиданд бе онкии ваъда ниҳода буданд қаттолро .

وَ الرَّکْبُ یعنی ابا سفیان و العیر أَسْفَلَ مِنْکُمْ. ای مکاناً اسفل من مکانکم، لانکم علی نشر من الارض، و قیل: اقرب الی ساحل البحر. مکّی و بصری عدوة هر دو بکسر عین خوانند، و باقی بضم عین خوانند، و هما لغتان مشهورتان‌ کالرّشوة و الرّشوة. مصطفی ص بالای وادیی فرو آمده بودند در سوی مدینه، و کافران بزیر وادیی فرو آمده بودند در سوی مکه، در ساحل بحر، و بو سفیان کاروان بر ساحل بحر براند و بمکه برد. مسلمانان از مدینه بیرون آمدند و بطلب کاروان و کافران از مکه بیرون آمدند بدفع ایشان و حمایت داشت بر کاروان. هر دو فریق بر هم رسیدند بی‌آنکه وعده نهاده بودند قتال را.

Раб Алъоламин гуфт :у луи тўоъдтми антму алмшркўни ллқтоли лохтлФтми фии алмиъоди лқлткму ксраҳи ъдўкм ,у қил : лохтлФтми фии алмиъод эй конўои лои исдқўни фии мўоъдткми тлбои лғрткму олҳилаи алайкум ,у локини ҷамъи аллоҳи бинкми ман ғайри иродау лои қасди мнкм . Лиқзии аллоҳи أмрои кони мФъўлои фии илмау ҳукма , ман наср алнабӣу алмؤмнин .

رب العالمین گفت: وَ لَوْ تَواعَدْتُمْ انتم و المشرکون للقتال لَاخْتَلَفْتُمْ فِی الْمِیعادِ لقلّتکم و کثرة عدوکم، و قیل: لَاخْتَلَفْتُمْ فِی الْمِیعادِ ای کانوا لا یصدّقون فی مواعدتکم طلباً لغرتکم و الحیلة علیکم، و لکن جمع اللَّه بینکم من غیر ارادة و لا قصد منکم. لِیَقْضِیَ اللَّهُ أَمْراً کانَ مَفْعُولًا فی علمه و حکمه، من نصر النبی و المؤمنین.

Лиҳлк яъне : феъли аллоҳи злки лизлу икФри ман куфри ман баъди ҳаҷаи қомати алайҳ ,у иؤмни ман омни алӣ мисли злки байна . Дарин ояти нусрат муъминонаст бо қиллату заъфи эшон , ва шикастани кофарон бо касрату шавкати эшон . Раби Алъоламин вақъати бадари барин сифати ҳуҷҷатии равшани сохт ,у муъҷизаи зоҳир то кофаронро фардо узр намонад ,у ҳуҷҷати худоӣ бар эшон равшан бошаду қотеъ , ва худ мегуяд ҷли ҷалола : ва мо кнои муаззабин ҳатто набаъс рсўло , ва гуфтаанд : тақдири ин оят онаст лиҳлки ман ҳукми аллоҳи бҳлокаҳу яҳёи ман ҳукми аллоҳи бҳиўтаҳ . Нофеъу абӯи бикру ёқӯби ҳеи хонданди бадв ёу боқии ҳии бёء мшдд хонанд ,у идғом , Фмни адғми Флоҷтмоъи ҳарфин ман ҷинси воҳид , ва ман азҳари феълии аслаи тқўли ҳеи яҳё .

لِیَهْلِکَ یعنی: فعل اللَّه ذلک لیضل و یکفر من کفر من بعد حجة قامت علیه، و یؤمن من آمن علی مثل ذلک بینة. درین آیت نصرت مؤمنان است با قلّت و ضعف ایشان، و شکستن کافران با کثرت و شوکت ایشان. رب العالمین وقعت بدر برین صفت حجتی روشن ساخت، و معجزه ظاهر تا کافران را فردا عذر نماند، و حجت خدای بر ایشان روشن باشد و قاطع، و خود میگوید جل جلاله: وَ ما کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولًا، و گفته‌اند: تقدیر این آیت آنست لِیَهْلِکَ مَنْ حکم اللَّه بهلاکه وَ یَحْیی‌ مَنْ حکم اللَّه بحیوته. نافع و ابو بکر و یعقوب حیی خواندند بدو یا و باقی حیّ بیاء مشدّد خوانند، و ادغام، فمن ادغم فلاجتماع حرفین من جنس واحد، و من اظهر فعلی اصله تقول حیی یحیی.

إзи ирикҳми аллоҳи фии мномк . . . Алоиаҳи муфассиронро ду қавласт , дарин оят : яке фии мномк эй айнак . Гуфтанд : мном бар вазн мФъласт , ҳам масдар ва ҳам замон ва ҳам макон ,у ӣнҷо маконаст . эй фии айнаки алтии ҳаии мавзеи алнўм , ва ин қавл дуруст нест , ки мном агар маконаст макон ноӣмаст на макони навам . Қавли дигар , фии мномк , эй фии рؤёк , ин намӯдан дар хобаст ки Мустафоро дар хоб намуданд он шаб ки дигари рӯзи ҳарб бадар рафт ки мушрикон андак буданд хору ночиз , таъвили ниҳод ки эшон хор ва мақҳур шаванд . Пас ёронро аз он хоби хеш хабар кард ҳамаи қавии дили гаштанд ва шод шуданд , донистанд ки хоби анбёء ҳақасту рост .

إِذْ یُرِیکَهُمُ اللَّهُ فِی مَنامِکَ... الایة مفسران را دو قول است، درین آیت: یکی فِی مَنامِکَ ای عینک. گفتند: منام بر وزن مفعل است، هم مصدر و هم زمان و هم مکان، و اینجا مکان است. ای فی عینک التی هی موضع النوم، و این قول درست نیست، که منام اگر مکان است مکان نائم است نه مکان نوم. قول دیگر، فِی مَنامِکَ، ای فی رؤیاک، این نمودن در خواب است که مصطفی را در خواب نمودند آن شب که دیگر روز حرب بدر رفت که مشرکان اندک بودند خوار و ناچیز، تأویل نهاد که ایشان خوار و مقهور شوند. پس یاران را از آن خواب خویش خبر کرد همه قوی دل گشتند و شاد شدند، دانستند که خواب انبیاء حق است و راست.

Ва луи أрокҳми ксиро эй алии сувараи урфати ани алғлбаҳи ?лаам , сами ахбртҳми лФшлтму лтнозътм , эй ахтлФти клмткми фии амри алқтолу алФрор . Ва локини слмкми ман алФшлу алтнозъу алмхолФаҳи Фимои бинкму қил : силам эй : ъсмкми ман алъдў .

وَ لَوْ أَراکَهُمْ کَثِیراً ای علی صورة عرفت انّ الغلبة لهم، ثم اخبرتهم لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنازَعْتُمْ، ای اختلفت کلمتکم فی امر القتال و الفرار. و لکن سلّمکم من الفشل و التّنازع و المخالفة فیما بینکم و قیل: سَلَّمَ ای: عصمکم من العدوّ.

إнаҳи алӣами бзоти алсдўр эй бхФёти улқулуб .

إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ ای بخفیّات القلوب.

Ва إзи ирикмўҳми إзи алтқитми фии أъинкми қлило , ин боз дар мъскр бӯда дар абтдоءи қаттол на дар хоб , он соъат ки ҳар ду гуруҳ бар ҳам расиданд . Худои таъолии кофаронро бичишам муъминон андак намӯд то баҷанг далери гаштанду қавӣ дил шуданду бнтрсиднд , ва аммо онҷо ки гуфт : дар садри сӯраи оли умрони ирўнҳми мслиҳми раъии алъайн , яъне : ирўни алмؤмнини анФсҳм мислии алкоФрин . Абди аллоҳ масъӯд гуфт : Фроёрӣ аз ёрони Мустафои с ки гуфт бигӯ ин гуруҳи душман ҳафтод бошанд . Ҷавоб дод ки магар сад бошанд .

وَ إِذْ یُرِیکُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَیْتُمْ فِی أَعْیُنِکُمْ قَلِیلًا، این باز در معسکر بوده در ابتداء قتال نه در خواب، آن ساعت که هر دو گروه بر هم رسیدند. خدای تعالی کافران را بچشم مؤمنان اندک نمود تا بجنگ دلیر گشتند و قوی دل شدند و بنترسیدند، و اما آنجا که گفت: در صدر سورة آل عمران یَرَوْنَهُمْ مِثْلَیْهِمْ رَأْیَ الْعَیْنِ، یعنی: یرون المؤمنین انفسهم مثلی الکافرین. عبد اللَّه مسعود گفت: فرایاری از یاران مصطفی ص که گفت بگو این گروه دشمن هفتاد باشند. جواب داد که مگر صد باشند.

Мардиро аз мушрикон асир гирифтанд , аз вай пурседанд ки адади мушрикону ҷангён чандаст ? гуфт , миёни нуҳсад то ҳазор мардони муборизи ҷангӣ .

مردی را از مشرکان اسیر گرفتند، از وی پرسیدند که عدد مشرکان و جنگیان چند است؟ گفت، میان نهصد تا هزار مردان مبارز جنگی.

Ва иқллкми фии أъинҳм ва мегуяд : шумо ки муъминон ед бичишам эшон андак намудем чунон ки будед то эшон далер дар омаданд ва дар ҷанг мепайвастанд ,у кори худ азим ниҳоданд , ва қавӣ донистанд чунон ки абӯ ҷаҳл гуфт : он соъат ки дар ҷанг мепайвастанд : анмои Муҳамаду асҳобаи аклаҳи ҷзўри Форбтўҳми болҳбол . Ва ин он буд ки ахнси бен шриқ аз банӣ Зуҳра бо сесад мард муттафиқ шуд ки боз гирдем ки мо баталаб корвони омада будем ,у корвон бсломт бимика расед ,у қаттол кардан моро бо Муҳамади ҳеҷ рӯй нест , ки агар кори вай баланд шавад бклмот ва мо буи бузург шавем ва агар на ҳам дасти азуи бдоштни аўлитр , ки араби худ кори вай кифоят кунанд . Абӯи ҷаҳл , балоту ъзӣ ва маноту ҳбл савганд хӯрд ки то бойени чоҳи бадари қаттолии азими миён мо наравад боз нигарадем , эшон худ чаҳ бошанд дар дасти мо , чун барзанем ?у ҳакими бен ҳзому Утбаи ҳамон сухан гуфтанд ки ахнс гуфт . Аммо дигарон фармон набурданд , васфҳо рост карданд , ва дар ҷанг пайвастанд ,у раби Алъоламин мадад Фриштгон фиристод , чунон ки шарҳ он рафт . Пас Утбау шебау валиди муғира берун омаданд ва мубориз хостанд , гуфтанд : ё Муҳамад мубориз фирист то ҳақ аз ботил ҷудо шавад . Се марди Ансорӣ берун шуданду насаби хеши хонданд , эшон гуфтанд шумо кФؤ мо набошед мо кФؤи хеши хоҳем .

وَ یُقَلِّلُکُمْ فِی أَعْیُنِهِمْ و میگوید: شما که مؤمنان‌اید بچشم ایشان اندک نمودیم چنان که بودید تا ایشان دلیر در آمدند و در جنگ می‌پیوستند، و کار خود عظیم نهادند، و قوی دانستند چنان که ابو جهل گفت: آن ساعت که در جنگ می‌پیوستند: انّما محمد و اصحابه اکلة جزور فاربطوهم بالحبال. و این آن بود که اخنس بن شریق از بنی زهره با سیصد مرد متفق شد که باز گردیم که ما بطلب کاروان آمده بودیم، و کاروان بسلامت بمکه رسید، و قتال کردن ما را با محمد هیچ روی نیست، که اگر کار وی بلند شود بکلمات و ما بوی بزرگ شویم و اگر نه هم دست ازو بداشتن اولیتر، که عرب خود کار وی کفایت کنند. ابو جهل، بلات و عزی و منات و هبل سوگند خورد که تا باین چاه بدر قتالی عظیم میان ما نرود باز نگردیم، ایشان خود چه باشند در دست ما، چون برزنیم؟ و حکیم بن حزام و عتبه همان سخن گفتند که اخنس گفت. اما دیگران فرمان نبردند، وصفها راست کردند، و در جنگ پیوستند، و رب العالمین مدد فریشتگان فرستاد، چنان که شرح آن رفت. پس عتبه و شیبه و ولید مغیره بیرون آمدند و مبارز خواستند، گفتند: یا محمد مبارز فرست تا حقّ از باطل جدا شود. سه مرد انصاری بیرون شدند و نسب خویش خواندند، ایشان گفتند شما کفؤ ما نباشید ما کفؤ خویش خواهیم.

Расӯли худои алии сроу Ҳамзароу абӯи убайдаро фиристод . Ҳамза бо Утба дар овехту алӣ бо шебау бӯи убайда бо валид ҳаме овехт , то зрбтҳоӣ бисёр миёни эшон хато шуд .

رسول خدا علی ص را و حمزه را و ابو عبیده را فرستاد. حمزه با عتبه در آویخت و علی با شیبه و بو عبیده با ولید همی آویخت، تا ضربتهای بسیار میان ایشان خطا شد.

Амри бен алҷмўҳи муштии хурмо дар даст дошт , гуфт : ҳар чанд гуруснаам ин хурмо нахоҳам хӯрд , биндохт ва бирафту ҳарб ҳаме кард . Ин Амр , бӯи ҷаҳлро зарбатӣ заду дасташи бёўихт , писараши ъкрмаҳ аз пас дар омад шамшери бузад бар дасти Амру дасташ дар овехт , ваии пой бар он дасти ниҳод ва қӯт кард то он даст аз худ ҷудо кунад , ва ҳам чунон ҳарб мекард то бӯи ҷаҳли биФтод . Абди аллоҳи масъӯд дар омаду пой бар гардани ваии ниҳод , бӯ ҷаҳл гуфт : ё рўиъии алғнми лақади артқити мртқии ъзимо . Абд аллоҳ гуфт : аллоҳи аҳлнии алайҳ , он гуҳи сараш аз тан ҷудо кард ,у наздик расӯл оварад . Мусулмонон бидон шод шуданд ва ду марди араб бар сари кӯҳ истода буданд то ҳар гуруҳ ки нусрат ёбанд бо эшон ёр шаванд , пораи меғ дар ҳаво бар эшон бигузашт , азон меғи равшанои оташи диданд ,у овоз занҷир шуниданд . Якеро Зуҳраи пора пора шуд ва он дигар мусулмон шуд ,у қисса бо расӯл худо бигуфт . Расӯл аз Ҷабраил пурсед , гуфт : он оташ аз ҳрораҳи ман буд ки Фриштгонро ҳаме ронадам ва занҷир оварда будем аз баҳри куффору бим додан эшон , он гуҳи кор баҷое расед ки ҳафтод тан аз бузургони Қурайш кушта шуданд , ва ҳафтод танро асир гирифтанд , ва ҳафтод танро маҷрӯҳ карданд . Ва мусулмононро нусрат буд , ва ин нусрати бтأииди ҳақ буд ,у қзоءи аллоҳ буд ,у хости вай , корӣ дар азали ронда ва ҳукмӣ кардау илми вай дар он рафта .

عمرو بن الجموح مشتی خرما در دست داشت، گفت: هر چند گرسنه‌ام این خرما نخواهم خورد، بینداخت و برفت و حرب همی‌کرد. این عمرو، بو جهل را ضربتی زد و دستش بیاویخت، پسرش عکرمه از پس در آمد شمشیر بزد بر دست عمرو و دستش در آویخت، وی پای بر آن دست نهاد و قوّت کرد تا آن دست از خود جدا کند، و هم چنان حرب میکرد تا بو جهل بیفتاد. عبد اللَّه مسعود در آمد و پای بر گردن وی نهاد، بو جهل گفت: یا رویعی الغنم لقد ارتقیت مرتقی عظیماً. عبد اللَّه گفت: اللَّه احلّنی علیه، آن گه سرش از تن جدا کرد، و نزدیک رسول آورد. مسلمانان بدان شاد شدند و دو مرد عرب بر سر کوه ایستاده بودند تا هر گروه که نصرت یابند با ایشان یار شوند، پاره میغ در هوا بر ایشان بگذشت، ازان میغ روشنایی آتش دیدند، و آواز زنجیر شنیدند. یکی را زهره پاره‌پاره شد و آن دیگر مسلمان شد، و قصه با رسول خدا بگفت. رسول از جبرئیل پرسید، گفت: آن آتش از حرارة من بود که فریشتگان را همی‌راندم و زنجیر آورده بودیم از بهر کفار و بیم دادن ایشان، آن گه کار بجایی رسید که هفتاد تن از بزرگان قریش کشته شدند، و هفتاد تن را اسیر گرفتند، و هفتاد تن را مجروح کردند. و مسلمانان را نصرت بود، و این نصرت بتأیید حق بود، و قضاء اللَّه بود، و خواست وی، کاری در ازل رانده و حکمی کرده و علم وی در آن رفته.

Инаст ки раб Алъоламин гуфт : лиқзии аллоҳи أмрои кони мФъўлоу إлии аллоҳи трҷъи алأмўр яънеу баъди ҳозои илои мсиркми Фокрми аўлёӣӣу аъоқби аъдоӣӣ .

اینست که رب العالمین گفت: لِیَقْضِیَ اللَّهُ أَمْراً کانَ مَفْعُولًا وَ إِلَی اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ یعنی و بعد هذا الیّ مصیرکم فاکرم اولیائی و اعاقب اعدائی.

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои إзои лқитми Фӣаҳ эй : ҷимоъаи ман алкФори фии алҳрб , Фосбтўои ллқоӣму қотлўоу лои тнҳзмўо ,у азкрўои аллоҳи ксирои болқлбу аллсон ,у ҳў алткбир ъанд алмсобқаҳ , аллоҳи Акбару аллоҳи Акбар . Ато гуфт : дар ҳоли ҳарби сухани гуфтан макрӯҳаст магари зикри худо , такбиру тҳлил . Лълкми тФлҳўн эй тзФрўни фии алднёу тбқўни фии алҷнаҳ , Фонҳмои хислатон аммо алғнимаҳ ва аммо алшҳодаҳ . Ва أтиъўои аллоҳу расӯлаи фии иқомаи алҷҳод ,у лои тнозъўои Фткўнўои фӣаи алии ороъи мухталифа , ФтФшлўо эй : Фтҷбнўо ,у тзҳби риҳкми лафзи риҳ истиорааст аз давлату нусрату қӯту мҳобт . Қавмӣ гуфтанд : бодаст бҳқиқт ки буқати нусрати ҷаҳд ,у Мустафои с ба ин маънӣ гуфт : нусрати болсбоу аҳлкти оди болдбўр , ва гуфтаанд касеро ки дунёи буи иқбол кунад бмроди вай , алриҳи алиўми лФлон . Ва манеҳ қавли алшоър :

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا لَقِیتُمْ فِئَةً ای: جماعة من الکفار فی الحرب، فَاثْبُتُوا للقائم و قاتلوا و لا تنهزموا، وَ اذْکُرُوا اللَّهَ کَثِیراً بالقلب و اللسان، و هو التکبیر عند المسابقة، اللَّه اکبر و اللَّه اکبر. عطا گفت: در حال حرب سخن گفتن مکروه است مگر ذکر خدا، تکبیر و تهلیل. لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ای تظفرون فی الدنیا و تبقون فی الجنة، فانّهما خصلتان اما الغنیمة و امّا الشّهادة. وَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فی اقامة الجهاد، وَ لا تَنازَعُوا فتکونوا فیه علی آراء مختلفة، فَتَفْشَلُوا ای: فتجبنوا، وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ لفظ ریح استعارة است از دولت و نصرت و قوت و مهابت. قومی گفتند: باد است بحقیقت که بوقت نصرت جهد، و مصطفی ص به این معنی گفت: نصرت بالصّبا و اهلکت عاد بالدّبور، و گفته‌اند کسی را که دنیا بوی اقبال کند بمراد وی، الرّیح الیوم لفلان. و منه قول الشاعر:

Восбрўои إни аллоҳи маъаи алсобрини инсрҳму лои ихзлҳм . Ва лои ткўнўои колзини хрҷўои ман дёрҳми бтро . . . Албтри алғлўи фии алнъмаҳу аҳтқори алғир ,у рӣоءи анноси лиснўои алайҳим . Мегуяд : шумо ки муъминонед чун кофарон на бед . Бӯи ҷаҳлу асҳоби вай ки аз Макка берун омаданд бқсди бадар то зиндау днндаҳ ва дар неъмати бтри гирифта ,у тоғӣ ва ёғӣ гашта , ва хештан бамурдӣ фаро мардум намӯдау масти хамр ва змр гашта , Мустафои с чун эшонро дид гуфт : « ани ҳзаҳи Қурайши қади харҷати бФхрҳоу хилоӣҳои тҳоди аллоҳу расӯла , аллоҳами Фоҳнҳми алғдоаҳ » !

واصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ ینصرهم و لا یخذلهم. وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بَطَراً... البطر الغلو فی النعمة و احتقار الغیر، وَ رِئاءَ النَّاسِ لیثنوا علیهم. میگوید: شما که مؤمنان‌اید چون کافران نه بید. بو جهل و اصحاب وی که از مکه بیرون آمدند بقصد بدر تا زنده و دننده و در نعمت بطر گرفته، و طاغی و یاغی گشته، و خویشتن بمردی فرا مردم نموده و مست خمر و زمر گشته، مصطفی ص چون ایشان را دید گفت: «ان هذه قریش قد خرجت بفخرها و خیلائها تحاد اللَّه و رسوله، اللهم فاحنهم الغداة»!

Ва исдўни ани сиблати аллоҳ эй дайни аллоҳи бтроу рӣоءи аннос ,у исдўн . Ин ду масдару феъл ҳар се ҳоланд . Ва аллоҳи бмои иъмлўни муҳӣти олам ба ман кули алўҷўаҳ .

وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ ای دین اللَّه بطرا و رئاء الناس، و یصدّون. این دو مصدر و فعل هر سه حال‌اند. وَ اللَّهُ بِما یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ عالم به من کل الوجوه.

Ва إзи зини ?лаами алшитони أъмолҳм муфассирон гуфтанд : дар сабаби нузули ин оят ки Қурайш чун фаро роҳ буданду ҳарбу қаттол дар дил гирифтанд , қавмӣ гуфтанд : ки мо аз банӣ кунона ва банӣ мдлҷ май тарсим ки эшон хасм моанду миёнаи мо кӣна ва адоватаст , ва эшон бо қӯту шавкат , набояд ки таъарруз мо кунанд то боз гирдем . Чун хостанд ки боз гирданд , Иблис омад бар сӯрати сроқаҳи молики ҷъшми алкнонӣ , гуфт : чаро мебоз гардид . Эшон гуфтанд : нҳн наред қаттоли ҳозои алрҷлу нхоФи ман қўмк , мо мехоҳем ки бо Муҳамад қаттол кунем ва аз қавми ту банӣ кунона метарсим . Ва ин сроқаҳ аз ашроф кунона ва банӣ мдлҷ буд , солору сарвари эшон . Иблис ки бар сӯрати ваии беруни омада буд гуфт : лои ғолиби лаками алиўм эй лои аҳади иғлбкми ман аннос , эй ман ксрткму қили ман ҷинси аннос ,у إнии ҷори лакам эй мҷири лаками ан банӣ кунонау зомини ани лои итързўои лакам .

وَ إِذْ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ مفسران گفتند: در سبب نزول این آیت که‌ قریش چون فرا راه بودند و حرب و قتال در دل گرفتند، قومی گفتند: که ما از بنی کنانه و بنی مدلج می‌ترسیم که ایشان خصم مااند و میانه ما کینه و عداوت است، و ایشان با قوت و شوکت، نباید که تعرض ما کنند تا باز گردیم. چون خواستند که باز گردند، ابلیس آمد بر صورت سراقة مالک جعشم الکنانی، گفت: چرا می‌باز گردید. ایشان گفتند: نحن نرید قتال هذا الرّجل و نخاف من قومک، ما میخواهیم که با محمد قتال کنیم و از قوم تو بنی کنانه میترسیم. و این سراقة از اشراف کنانه و بنی مدلج بود، سالار و سرور ایشان. ابلیس که بر صورت وی بیرون آمده بود گفت: لا غالِبَ لَکُمُ الْیَوْمَ ای لا احد یغلبکم من النّاس، ای من کثرتکم و قیل من جنس النّاس، وَ إِنِّی جارٌ لَکُمْ ای مجیر لکم عن بنی کنانة و ضامن ان لا یتعرّضوا لکم.

Ҷорӣ эй мҷирӣ . Иблис гуфт : имрӯзи кас бо шумо нтоўд , аз мардумон матарсед , ки ман шуморо аз қавми хеш эмин дорам ва эшонро бар шумо даст набӯд .

جاری ای مجیری. ابلیس گفت: امروز کس با شما نتاود، از مردمان مترسید، که من شما را از قوم خویش ایمن دارم و ایشان را بر شما دست نبود.

Раб алъзаҳ гуфт : Флмои троءти алФӣтони нкси алии уқбоае : вале мдбро , «у қол : إнии барии ءи мнкми аФорқкму лои аднўи мнкм . Худоӣ гуфт : чун ҳар ду гуруҳ бар ҳам расиданд , Иблиси Фриштгонро бидид ки аз осмон фурӯ меомаданд ,у Ҷабраилро дид ҷомаи бахуд дар гирифта , ва дар пеши Мустафои си истодау Аннани ваии гирифта , битарсед ва аз мушрикон бо пас гашт , бӯи ҷаҳл ӯро гуфт : ё сроқаҳи أи Фророи ман ғайри қаттол ? ҳануз ҷанг дар напайвастаму роҳ гурез гирифтӣ ? гуфт : анӣ арӣ мо лои трўн яъне : алмлоӣкаҳ . Ании хоФи аллоҳи ани иҳлкнии Фимни иҳлк ,у қил : أхоФи ани инолаҳи макрӯҳи ман алмлоӣкаҳ , лонаами конўои иърФўнаҳ ,у қил : хоФи алўқти алзии анзри илайҳи қади ҳону қил : маъноа « ании ахоФи аллоҳи алайкум . » қоли ибни исҳоқ , қоли Иблис : إнии أхоФи аллоҳу кизби адуи аллоҳи мо ба мхоФаҳи аллоҳ ,у локини илми анаи лои қувваи ?лау лои манъаи Фоўрдҳму аслмҳм ,у тлки одаи адуи аллоҳи лмни атоъаҳ ҳатто азои алтқӣ алҳақу алботли аслмҳм ва тбрأ манеҳам . Пас чун кофарони бҳзимти во Макка омаданд овоза дар афтод ки сроқаҳ пушт бидод бҳзимт ва лашкар бишикаст , хабар бсроқаҳ расед гуфт :у аллоҳи мо шеърати бмсиркм , ҳатто блғнии ҳзимткм ,у аллоҳ ки ман на аз рафтан хабар дорам ва на аз ҳазимат то он гуҳ ки хабари ҳазимати шумо бмн расед , ин чаҳ суханаст ва чаҳ кор ки бар ман мебандед ? эшон гуфтанд : на ту дар маърака будӣ ва чунин гуфтӣ ? ваии савганд ёд мекард ки ман набудам . Мусулмонон донистанд ки вай рост мегуяд ва он гӯяндаи шайтон буд .

رب العزة گفت: فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَکَصَ عَلی‌ عَقِبَیْهِ ای: ولی مدبراً، «و قال: إِنِّی بَرِی‌ءٌ مِنْکُمْ افارقکم و لا ادنو منکم. خدای گفت: چون هر دو گروه بر هم رسیدند، ابلیس فریشتگان را بدید که از آسمان فرو می‌آمدند، و جبرئیل را دید جامه بخود در گرفته، و در پیش مصطفی ص ایستاده و عنان وی گرفته، بترسید و از مشرکان با پس گشت، بو جهل او را گفت: یا سراقة أ فراراً من غیر قتال؟ هنوز جنگ در نپیوستم و راه گریز گرفتی؟ گفت: انی اری ما لا ترون یعنی: الملائکة. انی خاف اللَّه ان یهلکنی فیمن یهلک، و قیل: أخاف ان یناله مکروه من الملائکة، لانهم کانوا یعرفونه، و قیل: خاف الوقت الّذی انظر الیه قد حان و قیل: معناه «انی اخاف اللَّه علیکم.» قال ابن اسحاق، قال ابلیس: إِنِّی أَخافُ اللَّهَ و کذب عدوّ اللَّه ما به مخافة اللَّه، و لکن علم انه لا قوّة له و لا منعة فاوردهم و اسلمهم، و تلک عادة عدوّ اللَّه لمن‌ اطاعه حتی اذا التقی الحقّ و الباطل اسلمهم و تبرّأ منهم. پس چون کافران بهزیمت وا مکة آمدند آوازه در افتاد که سراقة پشت بداد بهزیمت و لشکر بشکست، خبر بسراقة رسید گفت: و اللَّه ما شعرت بمسیرکم، حتی بلغنی هزیمتکم، و اللَّه که من نه از رفتن خبر دارم و نه از هزیمت تا آن گه که خبر هزیمت شما بمن رسید، این چه سخن است و چه کار که بر من می‌بندید؟ ایشان گفتند: نه تو در معرکه بودی و چنین گفتی؟ وی سوگند یاد میکرد که من نبودم. مسلمانان دانستند که وی راست میگوید و آن گوینده شیطان بود.

Сами қол :у аллоҳи шадиди алъқоби иҷўзи ани икўни мтслои бкломаҳ ,у иҷўзи ани икўни мстонФо .

ثمّ قال: وَ اللَّهُ شَدِیدُ الْعِقابِ یجوز ان یکون متصلا بکلامه، و یجوز ان یکون مستانفاً.

إзи иқўли алмноФқўну аллазӣнаи фии қлўбҳми мараз . . . Алоиаҳи ҳам алмноФқўни аизо ,у қади атфи алвасфи алии алвасфи болўоў ,у қил : ҳам қавм аслмўо бимика ,у лами иҳоҷрўо , Флмои харҷати Қурайши лҳрби расӯли аллоҳи с , хрҷўои мъҳм , ва қолўо накун маъаи аксари алФӣтин , Флмои рأўои қуллаи алмуслимӣн , қолўо : ғури ҳؤлоءи динҳми ази хрҷўои маъаи қлтҳми иқотлўни алҷмъи алксири сами қтлўои ҷмъои ман алмшркин , манеҳам Қайси бен алўлиду абӯи Қайси алмхзўмёну алҳрси бен змъаҳи бен алосўди бен алмтлбу алии бен Умияи бен халафу алъоси бен мниаҳи бен алҳҷоҷу алўлиди бен Утбау Амри бен Умия .

إِذْ یَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ... الایه هم المنافقون ایضاً، و قد عطف الوصف علی الوصف بالواو، و قیل: هم قوم اسلموا بمکة، و لم یهاجروا، فلما خرجت قریش لحرب رسول اللَّه ص، خرجوا معهم، و قالوا نکون مع اکثر الفئتین، فلمّا رأوا قلّة المسلمین، قالوا: غَرَّ هؤُلاءِ دِینُهُمْ اذ خرجوا مع قلّتهم یقاتلون الجمع الکثیر ثمّ قتلوا جمعاً من المشرکین، منهم قیس بن الولید و ابو قیس المخزومیان و الحرث بن زمعة بن الاسود بن المطلب و علی بن امیة بن خلف و العاص بن منیه بن الحجاج و الولید بن عتبه و عمرو بن امیة.

Ва ман итўкли алии аллоҳ эй иФўзи амраи илайҳи лои иғлб , Фإни аллоҳи азизи қавии мниъ , ҳакими фии халқа .

وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ ای یفوّض امره الیه لا یغلب، فَإِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ قویّ منیع، حَکِیمٌ فی خلقه.