Қавлаи таъолӣ :у лутарӣ إзи итўФии аллазӣнаи кФрўо . . . Алоиаҳ . Марги чаҳор қисмаст : ( марги иҳонату лаънат ,у марги ҳасрату мусӣбат ,у марги тӯҳфау каромат ,у марги халъату мшоҳдт ) . Марги лаънати марг кофаронаст , ҳасрати марг осӣонаст ,у марги каромати марг муъминонаст , марги мшоҳдти марг пайғамбаронаст . Марги лаънатро гуфт :у лутарӣ إзи итўФии аллазӣнаи кФрўо . . . . Ҷое дигар гуфт :у лутарӣ إзи алзолмўни фии ғмроти аламут . ё Сайид , агар бинии ту он кофаронро дар он сакароти марг , ва он захму зарби Фриштгони азоб ки аз сиёсату ҳайбату наҳифи эшон осмон ва замин меларзад , он кофар дар миёни дӯду оташу буии нохуши гирифтор шудау зарбати малику қтиъти малик бар дили омада , агар бинолад бар худ дард афзоед ва агар бзорди ндоءи ло башарӣ ояд , гирди нўоист бар рӯйиш нишастау оташи қтиът дар ҷони афтодау дӯзахи пар зФир кардау малик аз вай безор гашта , зинҳор аз қаҳри қтиът , зинҳор аз доғи фурқат . Аммо марги ҳасрати марг осӣонаст ки рӯзгорро бғФлт басар оварда ва дар тоъоту ибодот тақсир карда , ногоҳ дар қабзи малики аламути аўФтодаҳ ва дар сакароти марги гирифтор шуда . Аз як сӯии Фриштаҳ раҳмат бинад шармаш ояд ки хайрҳо кам карда аз дигари сӯии Фриштаҳ азоб бинад битарсад аз онкии бадҳо ва зиштҳо карда , он бандаи осии бечораи миёни мондау чашм бар ғайби ниҳода , то худ чаҳ ояд , аз ғайб каромат ояд ё иҳонат ! фазл бинад ё адл ! пас Фриштгони тоъату маъсият бар вай арза кунанд , тоъати андак , бе ҳурматии газоф , кории фаровони ҳасраташ бар ҳасрати биафзояду маъсият бар маъсият ! пас он аъмоли ваии тоъати андаку маъсияти фаровон ҳар ду меҳр кунанду бгрдни вай андар овезанд , дар наъши ҳам чунон ва дар лаҳади ҳам чунон ,у бқёмти ҳам чунон , чунон ки раб алъзаҳ гуфт :у кули إнсони أлзмноаҳи тоӣраҳи фии ънқаҳ . Се дигари марги тӯҳфа ва кароматаст муъминонроу неки мардонро , Фриштгони раҳмати бсди ҳазорон лутфу каромату рФқу роҳату башарӣу бишорат , қабзи рӯҳи пок эшон мекунанду болтоФу карам ва навохт бениҳоят бишорат медиҳанд , ки саломи алайкуми адхлўои алҷнаҳи бмои кантами тъмлўн . Ва Мустафо с гуфт тӯҳфаи алмؤмни аламут . Ътоءи муъмин маргаст , зеро ки ҳиҷоби муъмин аз ҳақ нафас ӯст , ва марг бардоштан он ҳиҷобаст ,у орифонро ҳеҷ атоӣ ва тӯҳфа бидон нарасад ки роҳи дӯст баришон кушода гардад ва ҳиҷобҳо бардошта шавад .

قوله تعالی: وَ لَوْ تَری‌ إِذْ یَتَوَفَّی الَّذِینَ کَفَرُوا... الایة. مرگ چهار قسم است: (مرگ اهانت و لعنت، و مرگ حسرت و مصیبت، و مرگ تحفة و کرامت، و مرگ خلعت و مشاهدت). مرگ لعنت مرگ کافران است، حسرت مرگ عاصیان است، و مرگ کرامت مرگ مؤمنان است، مرگ مشاهدت مرگ پیغمبران است. مرگ لعنت را گفت: وَ لَوْ تَری‌ إِذْ یَتَوَفَّی الَّذِینَ کَفَرُوا....جایی دیگر گفت: وَ لَوْ تَری‌ إِذِ الظَّالِمُونَ فِی غَمَراتِ الْمَوْتِ. یا سید، اگر بینی تو آن کافران را در آن سکرات مرگ، و آن زخم و ضرب فریشتگان عذاب که از سیاست و هیبت و نهیب ایشان آسمان و زمین میلرزد، آن کافر در میان دود و آتش و بوی ناخوش گرفتار شده و ضربت ملک و قطیعت ملک بر دل آمده، اگر بنالد بر خود درد افزاید و اگر بزارد نداء لا بشری آید، گرد نوایست بر رویش نشسته و آتش قطیعت در جان افتاده و دوزخ پر زفیر کرده و ملک از وی بیزار گشته، زینهار از قهر قطیعت، زینهار از داغ فرقت. اما مرگ حسرت مرگ عاصیان است که روزگار را بغفلت بسر آورده و در طاعات و عبادات تقصیر کرده، ناگاه در قبض ملک الموت اوفتاده و در سکرات مرگ گرفتار شده. از یک سوی فریشته رحمت بیند شرمش آید که خیرها کم کرده از دیگر سوی فریشته عذاب بیند بترسد از آنکه بدها و زشتها کرده، آن بنده عاصی بیچاره میان مانده و چشم بر غیب نهاده، تا خود چه آید، از غیب کرامت آید یا اهانت! فضل بیند یا عدل! پس فریشتگان طاعت و معصیت بر وی عرضه کنند، طاعت اندک، بی‌حرمتی گزاف، کاری فراوان حسرتش بر حسرت بیفزاید و معصیت بر معصیت! پس آن اعمال وی طاعت اندک و معصیت فراوان هر دو مهر کنند و بگردن وی اندر آویزند، در نعش هم چنان و در لحد هم چنان، و بقیامت هم چنان، چنان که رب العزه گفت: وَ کُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِی عُنُقِهِ. سه دیگر مرگ تحفه و کرامت است مؤمنان را و نیک مردان را، فریشتگان رحمت بصد هزاران لطف و کرامت و رفق و راحت و بشری و بشارت، قبض روح پاک ایشان میکنند و بالطاف و کرم و نواخت بی‌نهایت بشارت میدهند، که سَلامٌ عَلَیْکُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. و مصطفی ص گفت‌ تحفة المؤمن الموت. عطاء مؤمن مرگ است، زیرا که حجاب مؤمن از حق نفس اوست، و مرگ برداشتن آن حجاب است، و عارفان را هیچ عطای و تحفه بدان نرسد که راه دوست بریشان گشاده گردد و حجابها برداشته شود.

Башар ҳорис гуфт : шатони байни қавму байни қавм , қавми мўтӣу яҳёи улқулуби бзкрҳму қавми аҳёءи қисмати улқулуби брؤитҳм . Гӯйанд дарвешии ин оят аз касе бишунид ки إни зилзилаи алсоъаҳи шайъи ءи азими вақташи хуши гашт самоъаш афтод наъраи бузад ва гуфт оҳ кӣ буд ки ин рӯз ояд ва ин дарвеш аз банд бар ояд , гуфтанд туро чаҳ рӯй намӯд аз ин ? гуфт : дунё ҳиҷобасту қиёмати вақти мшоҳдту дӯстонро ҳиҷоб балосту мшоҳдти ато , кӣ бошад ки аз ин ҳиҷоб боз раҳему бдўлт ва мўослт расем .

بشر حارث گفت: شتّان بین قوم و بین قوم، قوم موتی و یحیی القلوب بذکرهم و قوم احیاء قسمت القلوب برؤیتهم. گویند درویشی این آیت از کسی بشنید که إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْ‌ءٌ عَظِیمٌ وقتش خوش گشت سماعش افتاد نعره بزد و گفت آه کی بود که این روز آید و این درویش از بند بر آید، گفتند ترا چه روی نمود از این؟ گفت: دنیا حجابست و قیامت وقت مشاهدت و دوستان را حجاب بلاست و مشاهدت عطا، کی باشد که از این حجاب باز رهیم و بدولت و مواصلت رسیم.

Чаҳоруми марг мшоҳдтаст , икрому эъзози пайғомбарон ва навохт эшон бндоءи лутф бевосита аз ҳазрати иззати равон ки ё أитҳои алнФси алмтмӣнаҳ , арҷъии إлии рбки розӣаи Марзия .

چهارم مرگ مشاهدت است، اکرام و اعزاز پیغامبران و نواخت ایشان بنداء لطف بی‌واسطه از حضرت عزت روان که یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ، ارْجِعِی إِلی‌ رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً.

Абди аллоҳ масъӯд гуфт : ҷамоатии муҳоҷиру ансори бахонаи Оишаи гирди омадем .

عبد اللَّه مسعود گفت: جماعتی مهاجر و انصار بخانه عایشه گرد آمدیم.

Расӯли худои бмо дар нигараст чашмаши пар об шуд . Гуфт : марҳабои бкми ҳёкми аллоҳи ҷмъкми аллоҳи нсркми аллоҳи ҳдокми аллоҳи слмкми аллоҳи вФқкми аллоҳи қблкми аллоҳи аўсикми бтқўии аллоҳу аўсии аллоҳи бкму астхлФаҳи алайкум .

رسول خدا بما در نگرست چشمش پر آب شد. گفت: مرحبا بکم حیاکم اللَّه جمعکم اللَّه نصرکم اللَّه هداکم اللَّه سلمکم اللَّه وفّقکم اللَّه قبلکم اللَّه اوصیکم بتقوی اللَّه و اوصی اللَّه بکم و استخلفه علیکم.

Он гуҳ васиятҳо кард ва пандҳои балиғ дод . Ёрон гуфтанд : ё расӯли аллоҳи магари рӯзгори умрат басар омаду вақт рафтан дар омад . Мустафо с гуфт : қади Динои алаҷалу алмнқлби илои аллоҳу илои алсдраҳи алмнтҳӣу алҷнаҳи алмأўӣу алърши алоълӣу алкоси алоўФӣу алрФиқи алоълӣ .

آن گه وصیتها کرد و پندهای بلیغ داد. یاران گفتند: یا رسول اللَّه مگر روزگار عمرت بسر آمد و وقت رفتن در آمد. مصطفی ص گفت: قد دنا الاجل و المنقلب الی اللَّه و الی السدرة المنتهی و الجنة المأوی و العرش الاعلی و الکاس الاوفی و الرفیق الاعلی.

Ореи мурғи ҳазрати сар он дорад ки бози пурди бошёни иззати мурғӣ ки пар ӯ ишқи парвоз ӯ иродат , уфуқ ӯ ғайби манзил ӯ дарди истиқбол ӯ ҷалол . Атитаҳи ҳрўлаҳ . Ҳар гуҳ ки ин мурғи ҳазратӣ аз қафаси башарӣ бар уфуқи ғайб парвоз кунад , Каррӯбӣони олами қудс дастҳо бидида хеш боз ниҳанд ,у ренеи барқи ин ҷамоли дидҳои эшон бисӯзад . Дар вақти марг Мӯсо кулем барқӣ аз сродқоти ҳайбат дар ҳавои вилояти ишқ ӯ битофт як чашми ъзроӣил аз он барқи ҳайбат ӯ баҳоли нестӣ боз шуд . Гуфтанд ё ъзроӣил чун бар дӯстони мо рӯй нигар то бодб бошӣ ва бе дастурии фарои пеш эшон нарӯйу забони ҳоли муштоқ аз ғайрати дӯстӣу камоли сӯзи меҳри азалӣ ҳаме гуяд :

آری مرغ حضرت سر آن دارد که باز پرد بآشیان عزت مرغی که پر او عشق پرواز او ارادت، افق او غیب منزل او درد استقبال او جلال. اتیته هرولة. هر گه که این مرغ حضرتی از قفس بشری بر افق غیب پرواز کند، کرّوبیان عالم قدس دستها بدیده خویش باز نهند، و رنه برق این جمال دیدهای ایشان بسوزد. در وقت مرگ موسی کلیم برقی از سرادقات هیبت در هوای ولایت عشق او بتافت یک چشم عزرائیل از آن برق هیبت او بحال نیستی باز شد. گفتند یا عزرائیل چون بر دوستان ما روی نگر تا بادب باشی و بی‌دستوری فرا پیش ایشان نروی و زبان حال مشتاق از غیرت دوستی و کمال سوز مهر ازلی همی گوید:

Кдأби оли фиръавну аллазӣнаи ман қиблаами таҳдиду ваъиди мушрикон Қурайшасту куффори араб . Мегуяд чашми ибрат боз кунед ва дар одату сирати рафтагон ва гузаштагон нигареду саранҷоми эшон аз он ҷҳондорону гардани кашон ки буданд бингаред ки эшон чаҳ карданд ва мо бо эшон чаҳ кардем ва бар сари эшон чаҳ ронадем . Ва ъодоу самуду أсҳоби алрсу қрўнои байни злки ксиро ва куллан зрбнои ?лаи алأмсол ва куллан тбрнои ттбиро . эй куффори араб , вае мушрикони Қурайш агар шумо ҳамон кунед ки эшон карданд , аз сиёсати қаҳри мо ҳамон байнед ки эшон диданд .

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ تهدید و وعید مشرکان قریش است و کفار عرب. میگوید چشم عبرت باز کنید و در عادت و سیرت رفتگان و گذشتگان نگرید و سرانجام ایشان از آن جهانداران و گردن‌کشان که بودند بنگرید که ایشان چه کردند و ما با ایشان چه کردیم و بر سر ایشان چه راندیم. وَ عاداً وَ ثَمُودَ وَ أَصْحابَ الرَّسِّ وَ قُرُوناً بَیْنَ ذلِکَ کَثِیراً وَ کُلًّا ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ وَ کُلًّا تَبَّرْنا تَتْبِیراً. ای کفّار عرب، و ای مشرکان قریش اگر شما همان کنید که ایشان کردند، از سیاست قهر ما همان بینید که ایشان دیدند.

Злки бأни аллоҳи лами як мғирои алоиаҳ . Суннату ойини мо чунонаст ки бар бандагон неъмат резему маишати фарох дар пеш наҳем , пас агар шукри он нгзорнду ҳақи он бар худ бншноснд , неъмат аз эшон бгрдоним ва ба нқмт бадал кунем .

ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً الایه. سنّت و آئین ما چنان است که بر بندگان نعمت ریزیم و معیشت فراخ در پیش نهیم، پس اگر شکر آن نگزارند و حقّ آن بر خود بنشناسند، نعمت از ایشان بگردانیم و به نقمت بدل کنیم.

إни аллоҳи лои иғири мо бқўм ҳатто иғирўои мо бأнФсҳм , إни шар алдўоб ъанд аллоҳи аллазӣнаи кФрўои фаҳми лои иؤмнўн чаҳ умед монад дар кори эшон ва чаҳ суд дорад аъмоли эшон , баъд аз он ки дар азали адли худ бар эшон баранд ки : шар алдўоб ъанд аллоҳ ва дар абади ин ҳукм бар эшон бирафт , фаҳми лои иؤмнўн .

إِنَّ اللَّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ، إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِینَ کَفَرُوا فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ چه امید ماند در کار ایشان و چه سود دارد اعمال ایشان، بعد از آن که در ازل عدل خود بر ایشان براند که: شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ و در ابد این حکم بر ایشان برفت، فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ.

Ва أъдўои ?лаами мо асттътми ман қувва бар забони тафсири қувваи Ромии саҳҳом ғозёнаст бар ваии душман ва аз рӯй ишорат , саҳҳом саҳаргоҳӣаст дар олами ғайби бнъти хушўъу хузўъ ,у Ромии алқлби ило алҳақ мътмдои алайҳу роҷъои ъмои сўоаҳ . Ва гуфтаанд : ин қувва , қӯт диласту сқти бнсрту таъӣди илоҳят , чунон ки гуфт : ҳўи алзии أидки бнсраҳ эй ҳўи алзии бнсраҳи аФрдк ,у блтФаҳи аидк ,у ани кули сؤлу насиби тҳрку ани рқи алошёءи ҳррку фии ҷамеъи алаҳволи кони лак .

وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ بر زبان تفسیر قوة رمی سهام غازیان است بر وی دشمن و از روی اشارت، سهام سحرگاهی است در عالم غیب بنعت خشوع و خضوع، و رمی القلب الی الحقّ معتمدا علیه و راجعا عمّا سواه. و گفته‌اند: این قوة، قوت دل است و ثقت بنصرت و تأیید الهیّت، چنان که گفت: هُوَ الَّذِی أَیَّدَکَ بِنَصْرِهِ ای هو الّذی بنصره افردک، و بلطفه ایّدک، و عن کلّ سؤل و نصیب طهّرک و عن رق الاشیاء حرّرک و فی جمیع الاحوال کان لک.

أлФи байни қлўбҳм . Алифи байни қулӯби алмрслини болрсолаҳу қулӯби алонбёءи болнбўаҳу қулӯби алсдиқини болсдқу қулӯби алшҳдоءи болмшоҳдаҳу қулӯби алсолҳини болхдмаҳу қулӯби оммаи алмؤмнини болҳдоиаҳ , Фҷъли алмрслини раҳмаи алии алонбёءу ҷаъли алонбёءи раҳмаи алии алсдиқину ҷаъли алсдиқини раҳмаи алии алшҳдоءу ҷаъли алшҳдоءи раҳмаи ллъолмину ҷаъли алсолҳини раҳмаи алии оммаи алмؤмнину ҷаъли алмؤмнини раҳмаи алии алкоФрин .

أَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ. الّف بین قلوب المرسلین بالرّسالة و قلوب الانبیاء بالنبوّة و قلوب الصّدّیقین بالصّدق و قلوب الشهداء بالمشاهدة و قلوب الصالحین بالخدمة و قلوب عامّة المؤمنین بالهدایة، فجعل المرسلین رحمة علی الانبیاء و جعل الانبیاء رحمة علی الصدّیقین و جعل الصدّیقین رحمة علی الشهداء و جعل الشهداء رحمة للعالمین و جعل الصالحین رحمة علی عامّة المؤمنین و جعل المؤمنین رحمة علی الکافرین.