Қавлаи таъолӣ : إзи тстғисўни рбкм эй тстҷирўн ба ман ъдўкму тсӣлўнаҳи алнсраҳи алайҳим , алостғосаҳи талаби алғўсаҳу ҳаии сади алхлаҳи фӣ шудаи алҳоҷаҳ ,у қил : алостғосаҳи талаби алғўсу ҳўи алтхлиси ман алмкрўаҳ ,у қили тстғисўни тстҷирўни ман алғўс , вои ғўсоаҳ .
قوله تعالی: إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّکُمْ ای تستجیرون به من عدوّکم و تسئلونه النصرة علیهم، الاستغاثة طلب الغوثة و هی سد الخلة فی شدة الحاجة، و قیل: الاستغاثة طلب الغوث و هو التخلیص من المکروه، و قیل تستغیثون تستجیرون من الغوث، وا غوثاه.
Ва алмстғиси алмслўби алқдра ,у алмстҷири толиби алхлос . Ин астғост онаст ки « умри хитоб » гуфт : лмои кони явми бадару назари расӯли аллоҳи илои ксраҳи алмшркину қуллаи алмؤмнин , дахли алъриши ҳўу абӯи бикри Фостқбли алқблаҳ ,у ҷаъли идъўу иқўл : аллоҳами анҷзи лии мо въдтнӣ , аллоҳами ани тҳлки ҳзаҳи алъсобаҳи лои тааббуди фии аларз . Флми изли кзлк ҳатто сиқти рдоءаҳ . Фохзи абӯи бикри рдоءаҳу илқоаи алии мнкбиаҳи сами алтзмаҳи ман вроӣаҳ ,у қол : ё набии аллоҳи кзлки мношдтки рбки ?фони аллоҳи синҷзи лаки въдк . Мустафои с чун қавми худ андак диду кофаронро ҷамъӣ дид фаровон дуо карду нусрати хост то аллоҳи таъолии вайро нусрат доду дуои вай иҷобат кард . Чунон ки гуфт : Фостҷоби лакам эй аҷоби лакам . Иҷобату истиҷобат якеаст . Ва қил : алостҷобаҳи мо тақаддумҳо имтиноъ ,у алоҷобаҳи мо лами итқдмҳои имтиноъ .
و المستغیث المسلوب القدرة، و المستجیر طالب الخلاص. این استغاثت آنست که «عمر خطاب» گفت: لما کان یوم بدر و نظر رسول اللَّه الی کثرة المشرکین و قلة المؤمنین، دخل العریش هو و ابو بکر فاستقبل القبلة، و جعل یدعو و یقول: اللهم انجز لی ما وعدتنی، اللهم ان تهلک هذه العصابة لا تعبد فی الارض. فلم یزل کذلک حتی سقط رداءه. فاخذ ابو بکر رداءه و القاه علی منکبیه ثم التزمه من ورائه، و قال: یا نبی اللَّه کذلک مناشدتک ربّک فان اللَّه سینجز لک وعدک. مصطفی ص چون قوم خود اندک دید و کافران را جمعی دید فراوان دعا کرد و نصرت خواست تا اللَّه تعالی وی را نصرت داد و دعای وی اجابت کرد. چنان که گفت: فَاسْتَجابَ لَکُمْ ای اجاب لکم. اجابت و استجابت یکی است. و قیل: الاستجابة ما تقدمها امتناع، و الاجابة ما لم یتقدمها امتناع.
أнии ммдкм эй бонии мғискми бأлФи ман алмлоӣкаҳи мрдФини бФтҳи доли қроءти маданӣ ва ёқӯбаст . эй ардФи бъзҳми ббъз , ӯ ардФҳми алмслмўн . Иқол : рдФти алрҷли азои ркбти халафа ,у ардФтаҳ эй аркбтаҳи халафӣ . Боқии қроءи мрдФини бкср дол хонанд ва инро ду ваҷҳаст : яке маъаи кули воҳиди минҳои рдФи ?лаи комаи қоли ибни аббос : маъаи кули малики малики Фикўни алифин ,у икўни алмФъўли алии ҳозои мҳзўФои тақдираи мрдФини ардоФои мслҳм .
أَنِّی مُمِدُّکُمْ ای بانّی مغیثکم بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُرْدِفِینَ بفتح دال قراءت مدنی و یعقوب است. ای اردف بعضهم ببعض، او اردفهم المسلمون. یقال: ردفت الرجل اذا رکبت خلفه، و اردفته ای ارکبته خلفی. باقی قراء مردفین بکسر دال خوانند و این را دو وجه است: یکی مع کل واحد منها ردف له کما قال ابن عباس: مع کل ملک ملک فیکون الفین، و یکون المفعول علی هذا محذوفا تقدیره مردفین اردافا مثلهم.
Ваҷҳи дигар « мрдФин » эй мттобъини фирқаи баъди фирқаи бъзҳми фии асари баъз . Иқоли ардФти алрҷли азои ҷӣти баъда ,у аншдўо :
وجه دیگر «مردفین» ای متتابعین فرقة بعد فرقة بعضهم فی اثر بعض. یقال اردفت الرجل اذا جئت بعده، و انشدوا:
Ази алҷўзоءи ардФти алсрё
اذ الجوزاء اردفت الثریا
Зннти боли Фотимаи алзнўно
ظننت بآل فاطمة الظّنونا
Ва алҷўзоء абадан ттлъи баъди алсрё . Ибн аббос гуфт : амдҳми аллоҳи болмлӣкаҳ , Фнзли Ҷабраили фии хмсмоӣаҳи малики алии алмимнаҳ ва фӣҳо абӯи бикр ва назул Микоили фии хмсмоӣаҳи алии алмисраҳ ва фӣҳо алии фии сувараи алрҷоли алайҳими сёби бизу ъмоӣми бизи архўои мо байни актоФҳм . Ҳасан гуфт : амдўои бхмсаҳи олоФи ҳозои алиф ,у салосаи фии оли умрон , сами ардФҳми алФои Фсорўои хумсаи олоФ . Ва қил : смониаҳи олоФу қили тсъаҳи алоФ . Гуфтаанд Фриштгон аз осмон бзир омаданд бмдди муъминони рӯзи аҳзобу рӯзи ҳнин аммо ҷанг накарданд алои рӯзи бадар . Қоли ибни аббос : бинмои раҷули ман алмуслимӣни яштади фии асари раҷули ман алмшркини эмомаи ази самъи зарбаи алсўти фавқау савти алфориси иқўли ақдми ҳизўми исми фарсаи азои назари илои алмшрки амотаҳи хари мстлқё , Фнзри илайҳи Фозои ҳўи қади ҳтму шқи виҷҳаи лзрбаҳи алсўт , Фҷоءи алрҷли Фҳдси бзлки расӯли аллоҳи Фқол : сидқати злки ман мадади алсмоء , Фқтлўои иўмӣзи сабъину асрўои сабъин .
و الجوزاء ابداً تطلع بعد الثریا. ابن عباس گفت: امدهم اللَّه بالملئکه، فنزل جبرئیل فی خمسمائة ملک علی المیمنة و فیها ابو بکر و نزل میکائیل فی خمسمائة علی المیسرة و فیها علی فی صورة الرجال علیهم ثیاب بیض و عمائم بیض ارخوا ما بین اکتافهم. حسن گفت: امدّوا بخمسة آلاف هذا الف، و ثلاثة فی آل عمران، ثم اردفهم الفا فصاروا خمسة آلاف. و قیل: ثمانیة آلاف و قیل تسعة الاف. گفتهاند فریشتگان از آسمان بزیر آمدند بمدد مؤمنان روز احزاب و روز حنین اما جنگ نکردند الّا روز بدر. قال ابن عباس: بینما رجل من المسلمین یشتد فی اثر رجل من المشرکین امامه اذ سمع ضربة السوط فوقه و صوت الفارس یقول اقدم حیزوم اسم فرسه اذا نظر الی المشرک اماته خرّ مستلقیا، فنظر الیه فاذا هو قد حطم و شق وجهه لضربة السوط، فجاء الرجل فحدّث بذلک رسول اللَّه فقال: صدقت ذلک من مدد السماء، فقتلوا یومئذ سبعین و اسروا سبعین.
Ва мо ҷаълаи аллоҳ эй аломдоду алордоФ , إлои башарии мо иؤзни болмсраҳ . Ва қил : маъноаи мо қадари аллоҳи вақъаи бадари إлои башарии лакам ,у лттмӣн ба қлўбкм эйу тскн ба қлўбкм . Ва мо алнсри إло ман ъанд аллоҳи қили ман лами итлби алнсраҳи болзлу алоФтқори лои инолҳо , лони алнсраҳи билқуввау алқдраи мунозиъаи алрбўбиаҳ ва ман нозъи алмўлии қаҳра . إни аллоҳи азизи лои иғлб , ҳакими изъи алшии ءи мавзеа .
وَ ما جَعَلَهُ اللَّهُ ای الامداد و الارداف، إِلَّا بُشْری ما یؤذن بالمسرّة. و قیل: معناه ما قدّر اللَّه وقعة بدر إِلَّا بُشْری لکم، وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُکُمْ ای و تسکن به قلوبکم. وَ مَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ قیل من لم یطلب النصرة بالذل و الافتقار لا ینالها، لانّ النصرة بالقوة و القدرة منازعة الربوبیّة و من نازع المولی قهره. إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ لا یغلب، حَکِیمٌ یضع الشیء موضعه.
إзи иғшикми алнъоси қроءаҳи ?маккейу абӯи умру бФтҳ ёу шини алнъоси брФъ , яъне ки хоб дар сари шумо май печад то аз шумо гуруҳе бар пой аз хоби сари худ дар бар меовараданд .
إِذْ یُغَشِّیکُمُ النُّعاسَ قراءة مکی و ابو عمر و بفتح یا و شین النعاس برفع، یعنی که خواب در سر شما میپیچد تا از شما گروهی بر پای از خواب سر خود در بر میآوردند.
Қроءти мадании иғшикми бзм ёу касри шин , бтхФиФ , алнъоси мансӯб . Боқии бтшдиди шин .
قراءت مدنی یغشیکم بضم یا و کسر شین، بتخفیف، النعاس منصوب. باقی بتشدید شین.
Ва маънӣ ҳар ду яксонаст . Фикўни алФъли мстндои илои аллоҳи ъзу ҷли лтқдми зикраи фии алоиаҳи алтӣ қабл ҳзаҳи алоиаҳ : эй : иғшикми аллоҳи ъзу ҷли алнъос , он гуҳ ки аллоҳи хоб дар сар шумо мекашад .
و معنی هر دو یکسان است. فیکون الفعل مستنداً الی اللَّه عز و جل لتقدم ذکره فی الایة التی قبل هذه الآیه: ای: یغشیکم اللَّه عز و جل النعاس، آن گه که اللَّه خواب در سر شما میکشد.
أмнаҳ манеҳ яъне умано ман ъанд аллоҳи ъзу ҷл . Қоли алзҷоҷи амнаи мансӯби мафъӯли ?ла , кқўлки феълати злки ҳазари алшр , иқўли амнҳми аллоҳи ъзу ҷли умано ҳатто иғшиҳми алнъоси лмои ваъдаами алнср , иқоли амнати уманоу амоноу амна , маъноаи скнўои илои въди аллоҳи Фномўои лон аломн йенему алхўФи исҳр .
أَمَنَةً مِنْهُ یعنی امنا من عند اللَّه عز و جل. قال الزجاج امنة منصوب مفعول له، کقولک فعلت ذلک حذر الشر، یقول امنهم اللَّه عز و جل امناً حتی یغشیهم النّعاس لما وعدهم النصر، یقال امنت امنا و امانا و امنة، معناه سکنوا الی وعد اللَّه فناموا لانّ الامن ینیم و الخوف یسهر.
Ибн масъӯд гуфт : алнўм ъанд алқтоли амни ман аллоҳи ъзу ҷлу алнўми фии алслоаҳи ман алшитон .
ابن مسعود گفت: النوم عند القتال امن من اللَّه عزّ و جل و النّوم فی الصلاة من الشیطان.
Ва инзли алайкуми ман алсмоءи моءи литҳркм ба рӯзи бадари кофарони пеш аз мусулмонони басари оби расиданду онҷо фурӯ омаданд ,у мусулмонон аз об бозмонданад ва ба регистонӣ фурӯ омаданд ки чаҳор поёнро пой ба рег фурӯ мешуд . Дар хабараст ки : « номўо ҳатто аҳтлми аксрҳми Фосбҳўои мҷнбин »
وَ یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً لِیُطَهِّرَکُمْ بِهِ روز بدر کافران پیش از مسلمانان بسر آب رسیدند و آنجا فرو آمدند، و مسلمانان از آب بازماندند و به ریگستانی فرو آمدند که چهار پایان را پای به ریگ فرو میشد. در خبر است که: «ناموا حتی احتلم اکثرهم فاصبحوا مجنبین»
, дар он ҳоли мусулмонон фурӯмонданад ,у шайтони эшонро васваса кард ки чаҳ умед доред бзФр ? ва чаҳ занни барӣ ? ки об эшон доранду ҷои хушу ҳомӯни аишонросту қӯту шавкату касрати эшон рост ва шумо мегуед ки авлиёъи хдоӣиму расӯли худо бо мост ва он гуҳ бо ҷанобату ҳдс намоз мекунеду бтшнгии рӯз ва шаб мегузоред . Ин чунин васвасаҳо дар дили эшон афканд , то раби Алъоламин бҷлоли иззати хешу камоли меҳрбонии хеши меғу борон бо эшон фурӯи кушод , ва бисёр эшонро борон бориду мусулмонон аз ан бихӯраданду ғусли бкрднд ,у ровӣаҳоу мутаҳҳараҳо аз ан пар карданд ,у гирд аз ҷомаи хеши пок фурӯ шастанд , ва он замини регистони баборони сахти гашт ,у чаҳорпоёни мардумон дар он равон шуданд ва он васвасаи шайтон дар дил эшон бархест ,у хуши дили гаштанд . Инаст ки раб Алъоламин гуфт :у изҳби ънкми раҷази алшитон эй всўстаҳ ,у лирбти алии қлўбкми болиқину алсбру алоямон ,у исбт ба алأқдом ҳатто лои тнўхи фии алрмли бтлбиди аларзу қил : иқўии улқулуби Фикўни сббои лсботи алқдм .
، در آن حال مسلمانان فروماندند، و شیطان ایشان را وسوسه کرد که چه امید دارید بظفر؟ و چه ظن بری؟ که آب ایشان دارند و جای خوش و هامون ایشانراست و قوت و شوکت و کثرت ایشان راست و شما میگویید که اولیاء خدائیم و رسول خدا با ماست و آن گه با جنابت و حدث نماز میکنید و بتشنگی روز و شب میگذارید. این چنین وسوسهها در دل ایشان افکند، تا رب العالمین بجلال عزت خویش و کمال مهربانی خویش میغ و باران با ایشان فرو گشاد، و بسیار ایشان را باران بارید و مسلمانان از ان بخوردند و غسل بکردند، و راویهها و مطهرهها از ان پر کردند، و گرد از جامه خویش پاک فرو شستند، و آن زمین ریگستان بباران سخت گشت، و چهارپایان مردمان در آن روان شدند و آن وسوسه شیطان در دل ایشان برخاست، و خوشدل گشتند. این است که رب العالمین گفت: وَ یُذْهِبَ عَنْکُمْ رِجْزَ الشَّیْطانِ ای وسوسته، وَ لِیَرْبِطَ عَلی قُلُوبِکُمْ بالیقین و الصبر و الایمان، وَ یُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ حتی لا تنوخ فی الرمل بتلبید الارض و قیل: یقوّی القلوب فیکون سببا لثبات القدم.
إзи иўҳии рбки إлии алмлоӣкаҳи ин бадаласт азу إзи иъдкми аллоҳу إзи тстғисўну إзи иғшикми он ҳама ишоратанд аз як ҳангом . أнии мъкм яъне болнсраҳ , Фсбтўои аллазӣнаи омнўои болбшораҳу кони алмалики имшии эмоми алсФи алии сувараи алрҷл ,у иқўли абшрўои ?фони аллоҳи носркм . Сأлқии фии қулӯби аллазӣнаи кФрўои алръби алръби амтлоءи алқлби ман алхўФ . Иқоли руъби алсили алўодии азои миллии ءи моء . Фозрбўои фавқи алأъноқ ва азрбўо манеҳам кули бенон эй азрбўои алрؤси ?фонҳо алмқтл ,у азрбўои алономли лонҳои мавозиъи истеъмоли алслоҳ .
إِذْ یُوحِی رَبُّکَ إِلَی الْمَلائِکَةِ این بدل است از وَ إِذْ یَعِدُکُمُ اللَّهُ و إِذْ تَسْتَغِیثُونَ و إِذْ یُغَشِّیکُمُ آن همه اشارتاند از یک هنگام. أَنِّی مَعَکُمْ یعنی بالنصرة، فَثَبِّتُوا الَّذِینَ آمَنُوا بالبشارة و کان الملک یمشی امام الصّف علی صورة الرجل، و یقول ابشروا فان اللَّه ناصرکم. سَأُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ الرعب امتلاء القلب من الخوف. یقال رعب السیل الوادی اذا ملیء ماء. فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَ اضْرِبُوا مِنْهُمْ کُلَّ بَنانٍ ای اضربوا الرّؤس فانها المقتل، و اضربوا الانامل لانها مواضع استعمال السلاح.
Абоҳи аллоҳи ъзу ҷли қтлҳми бакули навъи икўни фии алҳрб . Қоли абӯи Довӯди алмознӣ :у кони шаҳди бдро « табаъати рҷлои ман алмшркини лозрбаҳи явми бадари Фўқъи раъсаи байни ядӣ , қабл ани исли илайҳи сайфӣ , ФърФти анаи қатла ғайриӣ . Ва қоли ибни аббос : ҳдснии раҷули ман банӣ ғаффори қол : ақблти аноу ибн ъам лӣ ҳатто асъднои фӣ ҷабал нашараф алии бадару нҳни мушрикон , ннтзри алўқъаҳи алии ман икўни алдоираҳи Фнтнҳби маъаи ман интҳб . Қол : Фбинои нҳни фии алҷбли ази ?данати мнои саҳобаи смънои фӣаи ҳмҳмаҳи алхил , Фсмъти қоӣлои иқўл : ақдми ҳизўм . Қол : Фомои ибни ъмии ФонкшФи қноъи қалбаи Фмоти макона , ва аммо анои Фкдти аҳлки сами тмоскт . Ва рӯй ани абои Сафёни лмои ансрФи илои Макка , қоли абӯи лҳб : ҳиллами ило ё ибни ахии Фъндки алхбр ,у кони абӯи лҳби тахаллуфи ани вақъаи бадару баъси маконаи алъоси бен Њишом , Фқоли абӯи лҳби лобии Сафён : ахбрнии Киеви кони амри анноси қол : лои шайъи ءу аллоҳи ани кони алои лқиноҳми Фмнҳноҳми актоФнои иқтлўнноу иأсрўни Киеви шоؤо ваем аллоҳи маъаи злки мо ламати аннос , лқинои рҷолои бизоءи алии хайли байни алсмоءу аларзи лои иқўми лҳои шайъи ء . Қоли абӯи рофеъи қиллати тлки алмлоӣкаҳ , Фзрби ваҷҳеи абӯи лҳби зарбаи шадида , Фқол :у аллоҳи мо ъоши алои сабъи лёл ҳатто рмоаҳи аллоҳи болъдсиаҳи Фқтлаҳ . Фалақади таркаи абноаҳи лайлатаин ӯ слсои мо идФнонаҳ ҳатто антни фии байта . Ва рӯй мқсми ани ибни аббоси қоли кони алзии асри алъбоси абӯи алисри каъби бен умру ахў банӣ слмаҳу кони абӯи алисри рҷлои мҳмўмоу кони алъбоси рҷлои ҷсимои Фқоли расӯли аллоҳи лобии алиср : « Киеви асрти алъбос ё абои алиср » , Фқол : ё расӯли аллоҳ « лақади аъоннии алайҳи раҷули мо рأитаҳ қабл злку лои баъдаи ҳайатаи кзоу кзо » , қоли расӯли аллоҳ : « лақади аъонки алайҳи малики Карим » .
اباح اللَّه عز و جل قتلهم بکل نوع یکون فی الحرب. قال ابو داود المازنی: و کان شهد بدراً «تبعت رجلا من المشرکین لاضربه یوم بدر فوقع رأسه بین یدی، قبل ان یصل الیه سیفی، فعرفت انه قتله غیری. و قال ابن عباس: حدثنی رجل من بنی غفار قال: اقبلت انا و ابن عم لی حتی اصعدنا فی جبل نشرف علی بدر و نحن مشرکان، ننتظر الوقعة علی من یکون الدایرة فنتنهّب مع من ینتهب. قال: فبینا نحن فی الجبل اذ دنت منا سحابة سمعنا فیه حمحمة الخیل، فسمعت قائلا یقول: اقدم حیزوم. قال: فاما ابن عمی فانکشف قناع قلبه فمات مکانه، و امّا انا فکدت اهلک ثم تماسکت. و روی ان ابا سفیان لمّا انصرف الی مکة، قال ابو لهب: هلمّ الیّ یا ابن اخی فعندک الخبر، و کان ابو لهب تخلف عن وقعة بدر و بعث مکانه العاص بن هشام، فقال ابو لهب لابی سفیان: اخبرنی کیف کان امر الناس قال: لا شیء و اللَّه ان کان الّا لقیناهم فمنحناهم اکتافنا یقتلوننا و یأسرون کیف شاؤا و ایم اللَّه مع ذلک ما لمت الناس، لقینا رجالا بیضاء علی خیل بین السماء و الارض لا یقوم لها شیء. قال ابو رافع قلت تلک الملائکة، فضرب وجهی ابو لهب ضربة شدیدة، فقال: و اللَّه ما عاش الا سبع لیال حتّی رماه اللَّه بالعدسیة فقتله. فلقد ترکه ابناه لیلتین او ثلثا ما یدفنانه حتی انتن فی بیته. و روی مقسم عن ابن عباس قال کان الّذی اسر العباس ابو الیسر کعب بن عمر و اخو بنی سلمة و کان ابو الیسر رجلا محموما و کان العباس رجلا جسیما فقال رسول اللَّه لابی الیسر: «کیف اسرت العباس یا ابا الیسر»، فقال: یا رسول اللَّه «لقد اعاننی علیه رجل ما رأیته قبل ذلک و لا بعده هیئته کذا و کذا»، قال رسول اللَّه: «لقد اعانک علیه ملک کریم».
Злк эй злки алзрбу алқтли أнҳми шоқўои аллоҳу расӯлае холФўои аллоҳу расӯла . Ман ишоққи аллоҳу расӯлаи Фإни аллоҳи шадиди алъқоб .
ذلکَ ای ذلک الضرب و القتلأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ ای خالفوا اللَّه و رسوله. مَنْ یُشاقِقِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ.
Злкм эй ҳозои алъзоби алзии ъҷлтаҳи лаками аиҳо алкФори ббдр , Фзўқўаҳи ъоҷло ,у أни ллкоФрини аҷлои фии алмъод , азоби алнори мавзеи ани насби бФъли мзмри тақдираи злкми Фзўқўаҳу аълмўои ани ллкоФрин .
ذلِکُمْ ای هذا العذاب الّذی عجلته لکم ایّها الکفار ببدر، فَذُوقُوهُ عاجلا، وَ أَنَّ لِلْکافِرِینَ اجلا فی المعاد، عَذابَ النَّارِ موضع ان نصب بفعل مضمر تقدیره ذلکم فذوقوه و اعلموا انّ للکافرین.
Қавлаи таъолӣ : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои إзои лқитми аллазӣнаи кФрўои зҳФо яъне роҷеъин аликм .
قوله تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا زَحْفاً یعنی راجعین الیکم.
ЗҳФ рафтан ҷангӣаст пораи пора рӯй бикдигр , ҳам хазидани Тифл , алтзоҳФу алтдонӣу алтқорби воҳид ,у алзҳФи масдари лзлки лами иҷмъи кқўлҳми адлу савм . Флои тўлўҳми алأдбори Фтнҳзмўои анҳуаму локини асбтўои ?лаам .
زحف رفتن جنگی است پارهپاره روی بیکدیگر، هم خزیدن طفل، التزاحف و التّدانی و التّقارب واحد، و الزحف مصدر لذلک لم یجمع کقولهم عدل و صوم. فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ فتنهزموا عنهم و لکن اثبتوا لهم.
Ва ман иўлҳми иўмӣзи явми ҳарбаами дбраҳи إлои мтҳрФои лқтол , мегуяд : ҳар ки рӯзи ҷанги пушти баргардонад бар душмани магар ки баргардади сози ҷангро аз баҳр кашӣдан камон ё бар кашӣдан теғ ё силаҳи нигаҳи доштанро дар ҷанг ё пас тар ояд на идбори ҳазиматро , أўи мтҳизои إлии Фӣаҳ , эй икўни мнФрдои Финҷози лони икўни маъаи алмқотлаҳ . Муштақи ман ҳзти алшии ءи азои ҷмътаҳу аслаи мтҳиўзи Фодғмти алёءи фии алўоў . Фқди боءи бғзби ман аллоҳу мأўоаҳи ҷаҳаннаму бӣси алмсир .
وَ مَنْ یُوَلِّهِمْ یَوْمَئِذٍ یوم حربهم دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ، میگوید: هر که روز جنگ پشت برگرداند بر دشمن مگر که برگردد ساز جنگ را از بهر کشیدن کمان یا بر کشیدن تیغ یا سلاح نگهداشتن را در جنگ یا پستر آید نه ادبار هزیمت را، أَوْ مُتَحَیِّزاً إِلی فِئَةٍ، ای یکون منفرداً فینجاز لان یکون مع المقاتلة. مشتق من حزت الشیء اذا جمعته و اصله متحیوز فادغمت الیاء فی الواو. فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَ مَأْواهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ.
Муфассиронро дар ҳукми ин ояти се қавласт : яке қавли ҳасану қтодаҳ , гуфтанд : ки ин махсӯсаст боҳилли бадар ки пушт бдодн баҷанг он рӯз аз кабоир буду мӯҷиби уқубату ғазаби ҳақ , на бинӣ ки рӯзи аҳадро гуфт ъзи ҷалолаи إнмои астзлҳми алшитони ббъзи мо ксбўоу лақади ъФои аллоҳи анҳуам ,у ғзоءи ҳнини баъд аз бадар буд бҳФти солу раб Алъоламин мегуяд : влитми мудаббирин илои ани қоли сами итўби аллоҳи ман баъди злки алии ман ишоء . Қавли ато ва ҷамоатӣ онаст ки ин оят мансӯхаст бони оят ки гуфт : ҳрзи алмؤмнини алии алқтол . Клбӣ гуфт : ман қатли алиўми фии алҷҳоди мқбло ӯ мдброи Фҳўи шаҳиду локини исбқи алмқбли алмдбри илои алҷнаҳ . Ва қоли Муҳамади бен сайрин лмои қатли абӯи убайди ҷоءи алхбри илои умри Фқоли умри луи анҳози илои канти ?лаи Фӣаҳу анои Фӣаҳи кули мусаллам ,у ани Мансури ани иброҳӣми қол : анҳзми раҷули ман алқодсиаҳи Фотии алмдинаҳи илои умри Фқол : ё амири алмؤмнини ҳлкти Фррти ман алзҳФ , Фқоли умри анои Фӣтк . Ва ани абди аллоҳи бен умри қоли кнои фии ҷяши бъснои расӯли аллоҳи Фҳоси анноси ҳисаҳи Фонҳзмноу кнои нафари Фқлнои нҳрби фии аларзу лои нأтии расӯли аллоҳи ҳёءи ммои снънои Фдхлнои албиўт , сами қлно ё расӯли аллоҳи нҳни алФрорўн .
مفسران را در حکم این آیت سه قول است: یکی قول حسن و قتادة، گفتند: که این مخصوص است باهل بدر که پشت بدادن بجنگ آن روز از کبائر بود و موجب عقوبت و غضب حق، نه بینی که روز احد را گفت عز جلاله إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطانُ بِبَعْضِ ما کَسَبُوا وَ لَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ، و غزاء حنین بعد از بدر بود بهفت سال و رب العالمین میگوید: وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ الی ان قال ثُمَّ یَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ عَلی مَنْ یَشاءُ. قول عطا و جماعتی آنست که این آیت منسوخ است بآن آیت که گفت: حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْقِتالِ. کلبی گفت: من قتل الیوم فی الجهاد مقبلا او مدبرا فهو شهید و لکن یسبق المقبل المدبر الی الجنة. و قال محمد بن سیرین لمّا قتل ابو عبید جاء الخبر الی عمر فقال عمر لو انحاز الیّ کنت له فئة و انا فئة کل مسلم، و عن منصور عن ابراهیم قال: انهزم رجل من القادسیه فاتی المدینة الی عمر فقال: یا امیر المؤمنین هلکت فررت من الزحف، فقال عمر انا فئتک. و عن عبد اللَّه بن عمر قال کنّا فی جیش بعثنا رسول اللَّه فحاص الناس حیصة فانهزمنا و کنا نفرّ فقلنا نهرب فی الارض و لا نأتی رسول اللَّه حیاء ممّا صنعنا فدخلنا البیوت، ثم قلنا یا رسول اللَّه نحن الفرارون.
Фқоли расӯли аллоҳи антми алкрорўни анои Фӣаҳи алмуслимӣн .
فقال رسول اللَّه انتم الکرّارون انا فئة المسلمین.
Қавли сеюм қавли ибни аббосу ҷамоатии муфассирон , гуфтанд : оят муҳкамасту ҳукми он омасту алФрори ман алзҳФи ман алкбоӣр .
قول سوم قول ابن عباس و جماعتی مفسران، گفتند: آیت محکم است و حکم آن عام است و الفرار من الزحف من الکبائر.
Қол алнабӣ : аҷтнбўои алсбъи алмўбқот : алшрки биллоҳ ,у алсҳр ,у қатли алнФси алтии ҳарами аллоҳи алои болҳқ ,у акли алрбўо ,у акли моли алитим ,у алтўлии явми алзҳФ ,у қзФи алмҳсноти алмؤмнони алғоФлон .
قال النبی: اجتنبوا السبع الموبقات: الشرک باللّه، و السحر، و قتل النفس الّتی حرم اللَّه الّا بالحق، و اکل الربوا، و اکل مال الیتیم، و التّولّی یوم الزحف، و قذف المحصنات المؤمنان الغافلان.
Флми тқтлўҳму локини аллоҳи қтлҳм . Муфассирон гуфтанд : Мустафои рӯзи бадари кофаронро дид гуфт : ҳзаҳи Қурайши қади ҷоءти бхилоӣҳо ва фахрҳо икзбўни рсўлк , аллоҳами ании асӣлки мо въдтнӣ . Фотоаҳи ҷбрил ,у қоли ?ла : хзи қабзаи ман туроби Формҳми баҳо , Фқол : расӯли аллоҳи лмои алтқии алҷмъони л : алӣ ӯ л : абии бикри аътнии қабзаи ман ҳсбоءи алўодии Фноўлаҳи кФои ман ҳсии алайҳи туроб , фурмии расӯли аллоҳ ба фии вуҷӯҳи алқўму қол : шоҳати алўҷўаҳ , Флми ибқи мушрики алои дахли фии айнау шуғли бъинаҳи факони злки сабаби ҳзимтҳм .
فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لکِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ. مفسّران گفتند: مصطفی روز بدر کافران را دید گفت: هذه قریش قد جاءت بخیلائها و فخرها یکذّبون رسولک، اللهم انی اسئلک ما وعدتنی. فاتاه جبریل، و قال له: خذ قبضة من تراب فارمهم بها، فقال: رسول اللَّه لمّا التقی الجمعان ل: علی او ل: ابی بکر اعطنی قبضة من حصباء الوادی فناوله کفّا من حصی علیه تراب، فرمی رسول اللَّه به فی وجوه القوم و قال: شاهت الوجوه، فلم یبق مشرک الّا دخل فی عینه و شغل بعینه فکان ذلک سبب هزیمتهم.
Қоли ҳакими бен ҳзоми лмои кони явми бадари смънои сўтои вақъи ман алсмоءи конаи савти ҳсоаҳи вақъати фии ташту Ромии расӯли аллоҳи тлки алрмиаҳи Фонҳзмно , ва рӯй ани расӯли аллоҳи си ахзи явми бадари сулси ҳсёти фурмии бҳсоаҳи фии майманаи алқўм ,у ҳсоаҳи фии майсараи алқўм ,у ҳсоаҳи байни азҳрҳм ,у қоли шоҳати алўҷўаҳ . Фонҳзмўо .
قال حکیم بن حزام لمّا کان یوم بدر سمعنا صوتاً وقع من السماء کانه صوت حصاة وقعت فی طشت و رمی رسول اللَّه تلک الرّمیة فانهزمنا، و روی ان رسول اللَّه ص اخذ یوم بدر ثلث حصیات فرمی بحصاة فی میمنة القوم، و حصاة فی میسرة القوم، و حصاة بین اظهرهم، و قال شاهت الوجوه. فانهزموا.
Муҷоҳид гуфт : сабаби нузули ин ояти он буд ки чун кофарон бҳзимт шуданду мусулмононро барояшони нусрат буд қавмӣ кушта шуданду қавмиро асир гирифтанд , ҷамоатӣ мусулмонон пиндоштанд ки он аз қӯту шавкати эшон буд , яке мегуфт ман фалонро киштам яке мегуфт ман фалонро асир гирифтам . Раби Алъоламин оят фиристод Флми тқтлўҳму локини аллоҳи қтлҳми он на шумо киштед эшонро бқўти хеш , ки аллоҳи кишти эшонро , яъне ки аллоҳи биму руъб дар дили эшон афканду Фариштагонро фиристод то ҷанг карданду кофаронро дар даст мусулмонон мениҳоданд . Қоли алҳусайн бен алФзл : маъноаи Флми тмитмўҳму локини аллоҳи амотҳм , антми ахрҷтмўҳму локини аллоҳи ахрҷи арўоҳҳм , ва мо Ромяти إзи Ромяту локини аллоҳи Ромии мурод на нафй Ромӣаст аз Мустафо ( с ) , бал ки хабар медиҳад ҷли ҷалола ки он як кафи хок ки ту афкандии Ромӣ аз ту буду расонӣдан аз мо , вагар на куҷои сӯрати бандад ? ва чаҳ мумкин шавад ки башарии муштии хок бар рӯй лашкарӣ бидон анбӯҳӣ занаду бондозаҳи як зарра аз он хато нашавад ки ҳама дар чашмҳои эшон шавад ?
مجاهد گفت: سبب نزول این آیت آن بود که چون کافران بهزیمت شدند و مسلمانان را برایشان نصرت بود قومی کشته شدند و قومی را اسیر گرفتند، جماعتی مسلمانان پنداشتند که آن از قوّت و شوکت ایشان بود، یکی میگفت من فلان را کشتم یکی میگفت من فلان را اسیر گرفتم. رب العالمین آیت فرستاد فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لکِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ آن نه شما کشتید ایشان را بقوت خویش، که اللَّه کشت ایشان را، یعنی که اللَّه بیم و رعب در دل ایشان افکند و فرشتگان را فرستاد تا جنگ کردند و کافران را در دست مسلمانان مینهادند. قال الحسین بن الفضل: معناه فلم تمیتموهم و لکن اللَّه اماتهم، انتم اخرجتموهم و لکن اللَّه اخرج ارواحهم، وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللَّهَ رَمی مراد نه نفی رمی است از مصطفی (ص)، بل که خبر میدهد جلّ جلاله که آن یک کف خاک که تو افکندی رمی از تو بود و رسانیدن از ما، و گر نه کجا صورت بندد؟ و چه ممکن شود که بشری مشتی خاک بر روی لشکری بدان انبوهی زند و باندازه یک ذره از آن خطا نشود که همه در چشمهای ایشان شود؟
Ин ҷуз дар қудрати офаридагори ҷл ҷалола нест . Ва қоли абӯи убайда : маъноаи мо зафарату лои асбт ,у локини аллоҳи ъзу ҷли азФрку сўби рмик . Аҳл маъонӣ гуфтанд : ки аллоҳи таъолии азоФти қатлу Ромӣ бо худ кард аз рӯй эҷоду ихтироъ на аз рӯй мубоширати феълу таҳрики аъзоъ . Мазҳаби аҳл ҳақ онаст ки афъолу ҳаракоти бандагон аз рӯй офариниши таъаллуқ бақадрат қадим дорад ҷли ҷалола , ҳама офарӣда ӯсту бородт ва машйат ӯст . Иқўли аллоҳи таъолии аллоҳи холиқи кули шайъи ء ,у аллоҳи хлқкм ва мо тъмлўн . Ва аз рӯй иктисоби таъаллуқ ба банда дорад .
این جز در قدرت آفریدگار جلّ جلاله نیست. و قال ابو عبیدة: معناه ما ظفرت و لا اصبت، و لکن اللَّه عزّ و جل اظفرک و صوّب رمیک. اهل معانی گفتند: که اللَّه تعالی اضافت قتل و رمی با خود کرد از روی ایجاد و اختراع نه از روی مباشرت فعل و تحریک اعضاء. مذهب اهل حق آنست که افعال و حرکات بندگان از روی آفرینش تعلق بقدرت قدیم دارد جلّ جلاله، همه آفریده اوست و بارادت و مشیت اوست. یقول اللَّه تعالی اللَّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْءٍ، وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ. و از روی اکتساب تعلق به بنده دارد.
Ки раби алъзаҳ дар ваии қудрату ҳаракату ихтиёри офарид то бони қӯту қудрати муҳаддис ки дар ваии офарӣда аз рӯй касби он феъл ҳосил кард . Ва шарҳи ин масаъла дарозаст ва дарин мавзе беш азин эҳтимол накунад . Қроءти шомӣу Ҳамзау ксоиӣу локини аллоҳи Ромӣ бтхФиФ навену рафъ аллоҳаст , боқӣ бтшдид навен хонанду насби аллоҳу ваҷҳи ин ҳамонаст ки дар сӯра албқраҳ рафт :у локини албри ман омни биллоҳ ,у либлии алмؤмнин . Ин маътӯфаст бар он ки лиҳқ алҳақу ибтли алботлу лирбти алии қлўбкму алмънӣу лиътӣ алмؤмнин манеҳ ътоءи ҳусно . إни аллоҳи самиъи алӣами лдъоӣҳми алӣами бнётҳм .
که ربّ العزّة در وی قدرت و حرکت و اختیار آفرید تا بان قوت و قدرت محدث که در وی آفریده از روی کسب آن فعل حاصل کرد. و شرح این مسئله دراز است و درین موضع بیش ازین احتمال نکند. قراءت شامی و حمزه و کسایی و لکن اللَّه رمی بتخفیف نون و رفع اللَّه است، باقی بتشدید نون خوانند و نصب اللَّه و وجه این همان است که در سورة البقرة رفت: وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ، وَ لِیُبْلِیَ الْمُؤْمِنِینَ. این معطوف است بر آن که لِیُحِقَّ الْحَقَّ وَ یُبْطِلَ الْباطِلَ وَ لِیَرْبِطَ عَلی قُلُوبِکُمْ و المعنی و لیعطی المؤمنین منه عطاء حسنا. إِنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ لدعائهم علیم بنیّاتهم.
Злкм эй злкми аламру албёни ман алқтлу алрмӣу алоблоءи алҳсн ,у أни аллоҳи муҳин эйу аълмўои أни аллоҳ муҳин кед алкоФрину қил : злкм эй феъли аллоҳи алзии шоҳдтмўаҳ . Ва иҷўзи ани икўни хабари мбтдоءи мҳзўФ , эй аламри злкму أни аллоҳ муҳин кед алкоФрини бобтоли ҳилааму إлқоءи алръби фии қлўбҳму тафреқи клмтҳму нақзи мо абрмўо . Қроءти ҳиҷозӣу абӯи Амри муҳин бтшдидасту тнўин , боқии бтхФиФ ва тнўин хонанд , магари ҳФс ки вай муҳин кед алкоФрин бозоФт хонд ,у маънии ҳама яксонаст .
ذلِکُمْ ای ذلکم الامر و البیان من القتل و الرّمی و الابلاء الحسن، وَ أَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ ای و اعلموا أَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ کَیْدِ الْکافِرِینَ و قیل: ذلکم ای فعل اللَّه الذی شاهدتموه. و یجوز ان یکون خبر مبتداء محذوف، ای الامر ذلکم وَ أَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ کَیْدِ الْکافِرِینَ بابطال حیلهم و إلقاء الرعب فی قلوبهم و تفریق کلمتهم و نقض ما ابرموا. قراءت حجازی و ابو عمرو موهّن بتشدید است و تنوین، باقی بتخفیف و تنوین خوانند، مگر حفص که وی موهن کید الکافرین باضافت خواند، و معنی همه یکسان است.
Қавла : إни тстФтҳўои Фқди ҷоءкми алФтҳ эй ани астқзўои Фқди ҷоءкми алқзоء ва алФтоҳ ъанд алъараби ҳўи алқозӣ . إнои Фтҳнои лаки Фтҳои мубино эй қзинои лаки қзоءи мубино , ани аллоҳи ҳўи алФтоҳ яъне алқозӣ . Сабаби нузули ин ояти он буд ки абӯи ҷаҳли рӯзи бадар дуо кард гуфт : аллоҳами аинои кони аФҷру ақтъи ллрҳму отонои бмои лои иърФи фахриаи алғдоаҳ . Фостҷоби аллоҳи дъоءаҳу ҷоءаҳи болФтҳ , Фзрбаҳи абнои ъФро : ъўФу мъўду аҷози алайҳи абди аллоҳи бен масъӯд .
قوله: إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَکُمُ الْفَتْحُ ای ان استقضوا فقد جاءکم القضاء و الفتاح عند العرب هو القاضی. إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً ای قضینا لک قضاء مبینا، ان اللَّه هو الفتاح یعنی القاضی. سبب نزول این آیت آن بود که ابو جهل روز بدر دعا کرد گفت: اللّهم ایّنا کان افجر و اقطع للرّحم و آتانا بما لا یعرف فاخّره الغداة. فاستجاب اللَّه دعاءه و جاءه بالفتح، فضربه ابنا عفرا: عوف و معود و اجاز علیه عبد اللَّه بن مسعود.
Садӣ ва клбӣ гуфтанд : мушрикон чун хостанд ки аз Макка баҷанг Мустафои с ва муъминон оянд даст дар астор каъба заданд ва гуфтанд : аллоҳами ансри аъло алҷндину аҳдии алФӣтину акрами алҳзбину афзали аддӣнин . Фонзли аллоҳи ҳзаҳи алоиаҳ . Сами қоли ллкФор :у إни тнтҳўои ани алкФри биллоҳу қаттоли набӣа , Фҳўи хайри лакаму إни тъўдўои илои ҳарбау қаттолаи нъди алайкуми боломру алқтл . Ва қилу إни тъўдўои ллостФтоҳи нъди бФтҳи Муҳамад . Абӣ каъб гуфту ътоءи алхросонӣ : ки ин хитоби босҳоб расӯласт ва бо муъминон , мегуяд : ани тстнсрўаҳу тсӣлўаҳи алФтҳу алнср , Фқди ҷоءкми алФтҳу алнср . Ва إни тнтҳўои ани иродаи арзи алднёи Фҳўи хайри лакаму إни тъўдўои илои мо кони мнкми фии аламру алғнимаҳи явми бадар , нъд , ллонкори алайкум ,у лни тғнии ънкми Фӣткми шиӣоу луи касрату أни аллоҳи маъаи алмؤмнину ани аллоҳи бФтҳи алифи қроءаҳ маданӣасту шомӣу ҳФси алии тақдиру лони аллоҳи маъаи алмؤмнин .
سدی و کلبی گفتند: مشرکان چون خواستند که از مکه بجنگ مصطفی ص و مؤمنان آیند دست در استار کعبه زدند و گفتند: اللهم انصر اعلی الجندین و اهدی الفئتین و اکرم الحزبین و افضل الدینین. فانزل اللَّه هذه الایه. ثم قال للکفار: وَ إِنْ تَنْتَهُوا عن الکفر باللّه و قتال نبیّه، فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَعُودُوا الی حربه و قتاله نَعُدْ علیکم بالامر و القتل. و قیل وَ إِنْ تَعُودُوا للاستفتاح نعد بفتح محمد. ابی کعب گفت و عطاء الخراسانی: که این خطاب باصحاب رسول است و با مؤمنان، میگوید: ان تستنصروه و تسئلوه الفتح و النصر، فقد جاءکم الفتح و النصر. وَ إِنْ تَنْتَهُوا عن ارادة عرض الدّنیا فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَعُودُوا الی ما کان منکم فی الامر و الغنیمة یوم بدر، نعد، للانکار علیکم، وَ لَنْ تُغْنِیَ عَنْکُمْ فِئَتُکُمْ شَیْئاً وَ لَوْ کَثُرَتْ وَ أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ و انّ اللَّه بفتح الف قراءة مدنی است و شامی و حفص علی تقدیر و لان اللَّه مع المؤمنین.
эй лзлки лни тғнии ънкми Фӣткми шиӣои боқии бкср алиф хонанд лонаи мбтдأ ба мунқатиъи ммои қибла .
ای لذلک لَنْ تُغْنِیَ عَنْکُمْ فِئَتُکُمْ شَیْئاً باقی بکسر الف خوانند لانّه مبتدأ به منقطع مما قبله.
ё أиҳои аллазӣнаи омнўои أтиъўои аллоҳу расӯлаи Фимои идъўкми илои алҷҳод ,у лои тўлўои анҳу эй лои тързўои анҳуу лои тхолФўаҳ , вҳди алкноиаҳи лонаи иъўди илои аллоҳ ,у қили илои расӯла , лонаи алмнбии ани аллоҳ ,у қили илои аллоҳу расӯлау вҳди лонаи амри кули воҳиди амри алохр ,у қили иъўди илои алҷҳод ,у яҳтамили анаи лмои лами иҷзи итлоқи лафзи алтсниаҳи алии аллоҳи вҳдаҳ , лами иҷзи иҷроъи лафзи алтсниаҳи алайҳи маъаи ғайраи бхлоФи лафзи алҷмъи ?фонаи лмои ҷаззи итлоқи лафзи алҷмъи алайҳи вҳдаҳи тъзимои ҷаззи иҷроъи лафзи алҷмъи алайҳи маъаи ғайра . Ва лиҳозои нзоӣри фии алқуръон . Минҳо .
یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فیما یدعوکم الی الجهاد، وَ لا تَوَلَّوْا عَنْهُ ای لا تعرضوا عنه و لا تخالفوه، وحّد الکنایة لانه یعود الی اللَّه، و قیل الی رسوله، لانه المنبئ عن اللَّه، و قیل الی اللَّه و رسوله و وحّد لانه امر کل واحد امر الآخر، و قیل یعود الی الجهاد، و یحتمل انّه لمّا لم یجز اطلاق لفظ التثنیة علی اللَّه وحده، لم یجز اجراء لفظ التثنیة علیه مع غیره بخلاف لفظ الجمع فانه لمّا جاز اطلاق لفظ الجمع علیه وحده تعظیما جاز اجراء لفظ الجمع علیه مع غیره. و لهذا نظائر فی القرآن. منها.
Қавла : азои дъокми лмои иҳиикми аҳқи ани трзўаҳ . Ва ҷоءи алтнкири ан алнабӣ Фимни зикри маъаи ғайраи блФзи алтсниаҳ ,у ҳўи ани рҷлои қоми байни идиаҳи Фқол : ман атоъи аллоҳу расӯлаи Фқди рушд ва ман ъсоҳмои Фқди ғўӣ , Фқоли бӣси хатиби алқўми анат , ?ҳуллои қиллат ва ман ъсии аллоҳу расӯлаи Фқди ғўӣ ,у أнтми тсмъўн яъне амра ва наҳйа ,у қили алқуръону мавоъиза .
قوله: اذا دعاکم لما یحییکم احق ان ترضوه. و جاء التنکیر عن النبی فیمن ذکر مع غیره بلفظ التثنیة، و هو انّ رجلا قام بین یدیه فقال: من اطاع اللَّه و رسوله فقد رشد و من عصاهما فقد غوی، فقال بئس خطیب القوم انت، هلّا قلت و من عصی اللَّه و رسوله فقد غوی، وَ أَنْتُمْ تَسْمَعُونَ یعنی امره و نهیه، و قیل القرآن و مواعظه.
Ва лои ткўнўои колзини қолўои смъно ва ҳам лои исмъўни алоиаҳ . Ҳам алмноФқўну қили ҳам алмшркўни исмъўни бозонҳми Флои интФъўн , Фсорўои кмни лои исмъўн ,у қили ҳам аллазӣнаи қолўо : қади смънои луи ншоءи лқлно мисли ҳозо .
وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ قالُوا سَمِعْنا وَ هُمْ لا یَسْمَعُونَ الآیة. هم المنافقون و قیل هم المشرکون یسمعون بآذانهم فلا ینتفعون، فصاروا کمن لا یسمعون، و قیل هم الذین قالوا: قد سمعنا لو نشاء لقلنا مثل هذا.
Қавла : إни шар алдўоб ъанд аллоҳи алсми албкми кули мо дби алии аларзи Фҳўи добаҳ .
قوله: إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ کل ما دبّ علی الارض فهو دابّة.
Ва лои итлқи алии алонсони алои змо . Мегуяд : ин мушрикону кофарони ҳам чун чорпоёнанд ки ҳақ намешунаванд , яъне бигӯаш мешунаванд ва намепазиранд , ва дар адовату бғзои микўшнд . Пас ҳам чун эшонанд ки ҳақ намешунаванд ва дар намеёбанд . Ибн зайд гуфт : ҳам сами улқулубу бкмҳоу ъмиҳо , дилҳошони кару гунг ва кӯраст . Он гуҳи ин оят бархонад : Фإнҳои лои тъмии алأбсору локини тъмии улқулуби алтии фии алсдўр , мигўинд : дар шаъни нзри ҳорис омадааст ин оят . Ибни аббос ва ъкрмаҳ гуфтанд дар шаъни бнўи абди ?илдори бен қсӣ омад : конўои иқўлўни нҳни сами бкми ъмои ҷоء ба Муҳамади Флои нсмъаҳу лои наҷибаи Фқтлўои ҷмиъои боҳад ,у конўои асҳоби аллўоءу лам ислм манеҳам алои раҷулон : мсъби бен ъмиру сўити бен ҳармала .
و لا یطلق علی الانسان الّا ذمّا. میگوید: این مشرکان و کافران هم چون چارپایاناند که حق نمیشنوند، یعنی بگوش میشنوند و نمیپذیرند، و در عداوت و بغضا میکوشند. پس هم چون ایشاناند که حق نمیشنوند و در نمییابند. ابن زید گفت: هم صمّ القلوب و بکمها و عمیها، دلهاشان کر و گنگ و کور است. آن گه این آیت برخواند: فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ، میگویند: در شأن نضر حارث آمده است این آیت. ابن عباس و عکرمه گفتند در شأن بنو عبد الدار بن قصی آمد: کانوا یقولون نحن صم بکم عمّا جاء به محمد فلا نسمعه و لا نجیبه فقتلوا جمیعا باحد، و کانوا اصحاب اللواء و لم یسلم منهم الا رجلان: مصعب بن عمیر و سویط بن حرمله.
Ва луи илми аллоҳи Фиҳми хирои лأсмъҳм эй луи илми аллоҳи Фиҳми сдқоу асломоу қабули мавъизау съодаҳи сабқати ?лаам , лои самъи қлўбҳму ҷълҳми интФъўни болсмъ . Ва локинаи илми анаи лои хайри Фиҳму анҳми ммни кутуби алайҳими алшқоء , фаҳми лои иؤмнўн . Хайри дарин ояти сазоворӣ ошноӣаст . Мегуяд : эшон сазои ошноӣ дар азали набуданду ҳукми аллоҳ дар эшон бкФр рафт , лои ҷурм ҳақ нашуниданд ки аллоҳи эшонро ҳақи ншнўонид , чунон ки онҷо гуфт :у конўои лои исттиъўни смъо ва мо конўои исттиъўни алсмъи إнҳми ани алсмъи лмъзўлўни ибн аббос гуфт бнўи абд ?илдор гуфтанд : ё Муҳамади аҳии лнои мўтонои Фиклмўноу ихбрўнои бсҳаҳи рсолтк ва наилм ани аллоҳи ибъси аламутӣ . Гуфтанд падарони моро зиндаи гардон то бо мо сухан гӯйанд ва хабар диҳанд аз сиҳҳати рисолату набуввати ту , ва низ бидонем ки аллоҳи мурда зинда кунад . Ва баёни ин оят дар онаст ки гуфт :у إзои ттлии алайҳими оётнои байноти мо кони ҳҷтҳми إлои أни қолўои аӣтўои бобоӣнои إни кантами содиқин . Раб Алъоламин гуфт :у луи أсмъҳми каломи аламутии бсҳаҳи нбўаҳи Муҳамади лтўлўои ани алоямон ва ҳам мързўн , эй лами иқблўоу лами иؤмнўои Флзлки лами аФъли баҳами ммои сأлўои назира :у إни ирўои ксФои ман алсмоءи соқтои иқўлўои саҳоби мркўм .
وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِیهِمْ خَیْراً لَأَسْمَعَهُمْ ای لو علم اللَّه فیهم صدقا و اسلاما و قبول موعظة و سعادة سبقت لهم، لا سمع قلوبهم و جعلهم ینتفعون بالسمع. و لکنّه علم انّه لا خیر فیهم و انّهم ممن کتب علیهم الشقاء، فهم لا یؤمنون. خیر درین آیت سزاواری آشنایی است. میگوید: ایشان سزای آشنایی در ازل نبودند و حکم اللَّه در ایشان بکفر رفت، لا جرم حق نشنیدند که اللَّه ایشان را حق نشنوانید، چنان که آنجا گفت: وَ کانُوا لا یَسْتَطِیعُونَ سَمْعاً و ما کانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ ابن عباس گفت بنو عبد الدار گفتند: یا محمد احی لنا موتانا فیکلّمونا و یخبرونا بصحّة رسالتک و نعلم انّ اللَّه یبعث الموتی. گفتند پدران ما را زنده گردان تا با ما سخن گویند و خبر دهند از صحت رسالت و نبوت تو، و نیز بدانیم که اللَّه مرده زنده کند. و بیان این آیت در آن است که گفت: وَ إِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتُنا بَیِّناتٍ ما کانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا ائْتُوا بِآبائِنا إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ. رب العالمین گفت: وَ لَوْ أَسْمَعَهُمْ کلام الموتی بصحة نبوة محمد لَتَوَلَّوْا عن الایمان وَ هُمْ مُعْرِضُونَ، ای لم یقبلوا و لم یؤمنوا فلذلک لم افعل بهم مما سألوا نظیره: وَ إِنْ یَرَوْا کِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً یَقُولُوا سَحابٌ مَرْکُومٌ.