Қавлаи таъолӣ : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои إни ксирои ман алأҳбору алрҳбон . Ҳбр номӣаст донишмандони Исроилиро ҳам чунон ки олам номӣаст донишманди арабиро пас уламои исломро бидон номи хонданд . Инс гуяд : кнои ман қроءи албқраҳу оли умрони Финои Фнсмиаҳи алҳбр , яъне лксраҳи мо фӣҳо ман алФқаҳу фии рўоиаҳи ман қрأи сӯраи албқраҳу оли умрони ҷади Фино эй азми фии аъинноу шараф . Ва роҳиб номӣаст мутааббиди тарсоёнро аз баҳри онкии эшон ибодати хеш бар рҳбт ниҳоданду бими сахти онкии он тааббуди эшон брҳбти рҳбонит ном карданд . Ва гуфтаанд . Аҳбори дарин ояти уламо ҷуҳудонанд аз авлоди ҳорӯну рҳбони зоҳидии трсоённду асҳоб сўомъ мегуяд : ӣнони молҳои мардуми михўрнд ва мебаранд бботлу ношоист яъне ки ҳукм мекунанд ва дар ҳукм , ришват меситонанд . Мустафо с гуфт : лаъни аллоҳи алрошӣу алмртшии фии алҳкм

قوله تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبارِ وَ الرُّهْبانِ. حبر نامی است دانشمندان اسرائیلی را هم چنان که عالم نامی است دانشمند عربی را پس علماء اسلام را بدان نام خواندند. انس گوید: کنّا من قرّاء البقرة و آل عمران فینا فنسمیه الحبر، یعنی لکثرة ما فیها من الفقه و فی روایة من قرأ سورة البقرة و آل عمران جدّ فینا ای عظم فی اعیننا و شرف. و راهب نامی است متعبّد ترسایان را از بهر آنکه ایشان عبادت خویش بر رهبت نهادند و بیم سخت آنکه آن تعبّد ایشان برهبت رهبانیّت نام کردند. و گفته‌اند. احبار درین آیت علماء جهودان‌اند از اولاد هارون و رهبان زاهدان ترسایانند و اصحاب صوامع میگوید: اینان مالهای مردم میخورند و میبرند بباطل و ناشایست یعنی که حکم میکنند و در حکم، رشوت می‌ستانند. مصطفی ص گفت: لعن اللَّه الرّاشی و المرتشی فی الحکم‌

Ва қил : конўои ёхзўни алршии ман млўкҳму кброӣҳму иктмўн . Нбўаҳ алнабӣ си ани ҷҳолҳм . Ва исдўни ани сиблати аллоҳ эй исрФўни анноси ани алоямони бмҳмди с . Ва аллазӣнаи икнзўни алзҳбу алФзаҳ . . . Алоиаҳ . Дар тафсир овардаанд ки дар сабаби нузули ин ояти миёни Муъовияу абӯи зр дар шом мунозира рафт .

و قیل: کانوا یاخذون الرّشی من ملوکهم و کبرائهم و یکتمون. نبوّة النبی ص عن جهّالهم. وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ ای یصرفون الناس عن الایمان بمحمد ص. وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ... الآیة. در تفسیر آورده‌اند که در سبب نزول این آیت میان معاویه و ابو ذر در شام مناظره رفت.

Муъовия гуфт : назул фии аҳли алкитоб . Бӯ зр гуфт : назул фии аҳли алислом . Қоли абӯи зри Фктби Муъовияи илои Усмони ани ҳозои иФсди анносу кутуби илои Усмони Фқдмти алмдинаҳи ФонҷФли анноси инзрўни илои конҳми лами ирўнии қт . Фқоли лии Усмону анъзФу қоли артҳлти илои алрбзаҳи Фортҳлти илои алрбзаҳ . Ва бештарини муфассирон бар онанд ки дар монеъони зкоаҳ фурӯ омад .

معاویه گفت: نزل فی اهل الکتاب. بو ذر گفت: نزل فی اهل الاسلام. قال ابو ذر فکتب معاویة الی عثمان ان هذا یفسد النّاس و کتب الیّ عثمان فقدمت المدینة فانجفل النّاس ینظرون الیّ کانّهم لم یرونی قط. فقال لی عثمان و انعظف و قال ارتحلت الی الرّبذة فارتحلت الی الرّبذة. و بیشترین مفسران بر آنند که در مانعان زکاة فرو آمد.

Ибн аббос гуфт : ҳар мол ки зкоаҳ он нододааст ҳар чанд ки бар рӯй заминаст канзаст , ва ҳар мол ки зкоаҳ он додааст ва дар зер заминаст на канзаст . Ва ба

ابن عباس گفت: هر مال که زکاة آن ناداده است هر چند که بر روی زمین است کنز است، و هر مال که زکاة آن داده است و در زیر زمین است نه کنز است. و به‌

Қол алнабӣ с : кули моли адити закотаи Флиси бкнз .

قال النبی ص: کلّ مال ادّیت زکاته فلیس بکنز.

Сўбон гуфт : он рӯз ки ин оят фурӯ омад Мустафо с гуфт : тбои ллзҳби тбои ллФзаҳ . Қолўо ё расӯли аллоҳ ! Фои алмоли ндхраҳ . Қол : қлбои зокроу лсонои шокроу завҷаи солеҳа , ва рӯй завҷаи муъминаи тааюни аҳдкми алии дайна .

ثوبان گفت: آن روز که این آیت فرو آمد مصطفی ص گفت: تبّا للذّهب تبا للفضّه. قالوا یا رسول اللَّه! فای المال ندّخره. قال: قلبا ذاکرا و لسانا شاکرا و زوجة صالحة، و روی زوجة مؤمنة تعین احدکم علی دینه.

Ва қили кони ҳозои фии аввали алислому кони алўоҷби алайҳими ани иؤдўои алФзли сами насхи боиаҳи алзкоаҳ .

و قیل کان هذا فی اوّل الاسلام و کان الواجب علیهم ان یؤدّوا الفضل ثم نسخ بآیة الزّکاة.

Қоли алӣ ( ъ ) : арбаъаи олоФи Фмои дунҳо нафақа ва мо фавқҳо канз

قال علی (ع): اربعة آلاف فما دونها نفقة و ما فوقها کنز

Ва алкнзи ҷамъи алшии ءу ткниФаҳ , тқўли ҳўи мктнзи аллҳм . Ва алкнзи алмоли алксири мдФўноу ғайри мадфӯну лои инФқўнҳои кинояи ани аломўолу алкнўз . Ва қили ани алФзаҳ эй лои инФқўни алФзаҳи фузалои ани алзҳб . Ва гуфтаанд :ҳо кноит аз масдараст , эй лои инФқўни нафақа ,у қили лои инФқўнҳои фии сиблати аллоҳи далели алии ани алоиаҳи нзлти фии манъи алзкоаҳи лони ман адии закотаи ман молаи Фқди анФқи фии сиблати аллоҳи мо иҷби фии мола . Ва гуфтаанд ин ояти аҳли Кӯфаро ҳуҷҷатаст ки зкоаҳ бар перояи занон воҷиб донанд ки худоӣ нагуфт : аллазӣнаи икнзўни алднониру алдроҳм , бал гуфт : алзҳбу алФзаҳ .

و الکنز جمع الشی‌ء و تکنیفه، تقول هو مکتنز اللّحم. و الکنز المال الکثیر مدفونا و غیر مدفون وَ لا یُنْفِقُونَها کنایة عن الاموال و الکنوز. و قیل عن الفضّة ای لا ینفقون الفضة فضلا عن الذهب. و گفته‌اند: ها کنایت از مصدر است، ای لا ینفقون نفقة، و قیل لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللَّهِ دلیل علی انّ الآیة نزلت فی منع الزّکاة لان من ادّی زکاته من ماله فقد انفق فی سبیل اللَّه ما یجب فی ماله. و گفته‌اند این آیت اهل کوفه را حجّت است که زکاة بر پیرایه زنان واجب دانند که خدای نگفت: الّذین یکنزون الدّنانیر و الدّراهم، بل گفت: الذّهب و الفضّة.

Ва қади иқъи исми алзҳбу алФзаҳи алии алҳлӣ . Ва ҷамоатии саҳоба ва тобеъин барин , ҳукм кардаанд , ани абди аллоҳи масъӯду абди аллоҳи умру Оишау муҷоҳиду атоу ибни сайрину ҳўи қавли Сафёну аҳли алъроқ . Аммо мазҳаб шофиӣ онаст ки дар перояи мубоҳи зкоаҳ воҷиб наёяд ки Мустафо с гуфт : лои зкоаҳи фии алҳлӣ .

و قد یقع اسم الذّهب و الفضّة علی الحلیّ. و جماعتی صحابه و تابعین برین، حکم کرده‌اند، عن عبد اللَّه مسعود و عبد اللَّه عمر و عایشه و مجاهد و عطا و ابن سیرین و هو قول سفیان و اهل العراق. امّا مذهب شافعی آنست که در پیرایه مباح زکاة واجب نیاید که مصطفی ص گفت: لا زکاة فی الحلّی.

Ва дар хабар дигар меояд ки зкоаҳи алҳлии аъортаҳу ҳўи қавли ҷобири бен абди аллоҳу ибни умру инси бен молику Саиди бен алмсибу аш-Шаабӣу алҳсну илайҳи зҳби алшоФъӣу молики ибни инс аммо перояҳои мҳзўр ки санъати ону истеъмоли он дар шаръ ҳаромаст чун ӯоне заррину симину миёни уламои ҳиҷозу Ироқ хилоф нест ки дар он зкоаҳ воҷибаст .

و در خبر دیگر می‌آید که زکاة الحلیّ اعارته و هو قول جابر بن عبد اللَّه و ابن عمر و انس بن مالک و سعید بن المسیّب و الشعبی و الحسن و الیه ذهب الشافعی و مالک ابن انس امّا پیرایه‌های محظور که صنعت آن و استعمال آن در شرع حرامست چون اوانی زرّین و سیمین و میان علماء حجاز و عراق خلاف نیست که در آن زکاة واجب است.

Явми иҳмии алайҳо эй алии алкнўзи фии нори ҷаҳаннами иўқди алнори алайҳо , яъне идхли кнўзҳми алнор ҳатто тҳмру тшди ҳароратҳо .

یَوْمَ یُحْمی‌ عَلَیْها ای علی الکنوز فی نار جهنّم یوقد النار علیها، یعنی یدخل کنوزهم النّار حتّی تحمر و تشدّ حرارتها.

Фткўии баҳои ҷбоҳҳму ҷнўбҳму зҳўрҳм эй лои тўзъи динори макони динору лои дарҳами макони дарҳаму локини тўсъи ҷлўдҳми лзлки Фиўзъи бакули дарҳаму динор кӣа ман нори алии ҷилда ҳатто исли алҳри илои аҷўоФҳми Фиқоли ?лаами ҳозои мо кнзтми лأнФскму бхлтм ба ани ҳақи аллоҳ .

فَتُکْوی‌ بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ ای لا توضع دینار مکان دینار و لا درهم مکان درهم و لکن توسّع جلودهم لذلک فیوضع بکل درهم و دینار کیّة من نار علی جلده حتی یصل الحرّ الی اجوافهم فیقال لهم هذا ما کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ و بخلتم به عن حق اللَّه.

Фзўқўои алъзоб б мо кантами ткнзўн

فَذُوقُوا العذاب ب ما کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ‌

Қол алнабӣ си мо ман раҷули лои иؤдии зкоаҳи мо ?лаи алои ҷаъли явми алқимаҳи сФоиҳи ман нори Фикўии баҳои ҷабинау ҷбҳтаҳу зуҳра .

قال النبی ص ما من رجل لا یؤدی زکاة ما له الّا جعل یوم القیمة صفایح من نار فیکوی بها جبینه و جبهته و ظهره.

Ва қоли ибни аббоси ҳиаҳи тнтўии алии ҷабинау ҷбҳтаҳи иқўли анои молики алзии бухлат бе .

و قال ابن عباس حیّة تنطوی علی جبینه و جبهته یقول انا مالک الذی بخلت بی.

إни иддаи алшҳўри алтии алайкуми фӣҳо алоҳкоми ман алсўму алҳҷу вуҷуби алзкоаҳу анқзоءи алъдаҳ , аснои ъушри шҳрои алии манозили алқмру истеҳлоли алоҳлаҳи алтии търФҳои алъараби дуни алшмсиаҳи алтии тъдҳои алрўму Форсу анмои қисмати алснаҳи аснии ъушри лиўоФқи амри алоҳлаҳи нузули алшмси фии албрўҷи алоснии ъушри лнои қоли таъолӣ :у алшмсу алқмри бҳсбони иқоли анмои саммии алмҳрми лтҳрими алқтоли фӣа . Ва сифри лони Маккаи исФри ман анноси фӣа , эй ихлў ,у қили лонаи сифрати фӣау тобҳми ман аллбни фӣау шаҳри алрбиъи лортбоъи алқўм эй ақомтҳму қили лонботи аларзу амроъҳои Фиҳмоу ҷамодёни лҷмўди алмёҳи Фиҳмо . Ва раҷаби лонаами ирҷбўнаҳ , эй иъзмўнаҳ ,у шаъбони лтшъби алқбоӣли фӣаи вФии алхбри саммии шаъбони лонаи итшъби фӣаи хайри касӣри лрмзон . Ва рамазони лони аллоҳи таъолии армзи фӣаи зунуби алмؤмнин ,у шаволи лшўлони алнўқи аллқоҳи бознобҳои фӣау зўи алқъдаҳи лқъўдҳми фӣаи ани алқтолу зўи алҳҷаҳи лқзоءи ҳҷҳми фӣа .

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ التی علیکم فیها الاحکام من الصوم و الحج و وجوب الزّکاة و انقضاء العدة، اثْنا عَشَرَ شَهْراً علی منازل القمر و استهلال الاهلة التی تعرفها العرب دون الشمسیة الّتی تعدّها الرّوم و فارس و انما قسمت السنة اثنی عشر لیوافق امر الاهلة نزول الشمس فی البروج الاثنی عشر لنا قال تعالی: و الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبانٍ یقال انما سمّی المحرّم لتحریم القتال فیه. و صفر لانّ مکّة یصفر من النّاس فیه، ای یخلو، و قیل لانّه صفرت فیه و طابهم من اللّبن فیه و شهر الربیع لارتباع القوم ای اقامتهم و قیل لانبات الارض و امراعها فیهما و جمادیان لجمود المیاه فیهما. و رجب لانّهم یرجبونه، ای یعظمونه، و شعبان لتشعب القبائل فیه وفی الخبر سمی شعبان لانّه یتشعب فیه خیر کثیر لرمضان. و رمضان لانّ اللَّه تعالی ارمض فیه ذنوب المؤمنین، و شوّال لشولان النّوق اللقاح باذنابها فیه و ذو القعدة لقعودهم فیه عن القتال و ذو الحجّة لقضاء حجّهم فیه.

Ва аллоҳи аълам . Қавла : фии китоби аллоҳ яъне фии алоём алзӣ ъанд аллоҳи кутубаи явми халқи алсмоўоту аларзу ҳўи аллўҳи алмҳФўз ,у қили фии китоби аллоҳ яъне фии ҳукмау дайнаи минҳои أрбъаҳи ҳарами воҳиди фарду ҳўи раҷаби музири байни ҷамодӣу шаъбону салосаи мттобъаҳи зўи алқъдаҳу зўи алҳҷаҳу алмҳрм .

و اللَّه اعلم. قوله: فی کتاب اللَّه یعنی فی الایام الّذی عند اللَّه کتبه یوم خلق السماوات و الارض و هو اللوح المحفوظ، و قیل فی کتاب اللَّه یعنی فی حکمه و دینه مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ واحد فرد و هو رجب مضر بین جمادی و شعبان و ثلاثة متتابعة ذو القعده و ذو الحجّة و المحرّم.

Злки аддӣни алқим эй аддӣни алмстқими ҳозои лои мо иФълаҳи аҳли алҷоҳлиаҳи ман алтқдиму алтأхир ,у қили злки аддӣни алқим эй алҳсоби алмстқим . Дурустаст хабар аз Мустафои с ки дар ҳаҷаи алўдоъ хутба кард ва дар хутба гуфт алои ан алзмон қади астдори кҳиӣаҳи явми халқи алсмоўоту аларз . Алснаҳи аснои ъушри шҳрои минҳои арбаъаи ҳарами зўи алқъдаҳу зўи алҳҷаҳу муҳарраму раҷаби музири байни ҷамодӣ ва шаъбон мегуяд огоҳ бошед ва бидонед ки рӯзгори бозгашти брўзгор ки дар гузашту бон ниҳод омад ки худои ниҳоди он рӯз ки осмони офариду замин . Ва маънӣ онаст ки дар араб дар замони ҷоҳилияти моҳи ҳаҷ табдил карда буданд дар ҳар моҳӣ аз моҳҳои соли ду ҳаҷ мекарданд ду сол дар зўи алҳҷаҳ ва ду сол дар муҳаррам ва ду сол дар сифри ҳам чунин дар ҳар моҳӣ аз моҳҳои соли ду ҳаҷ мекарданд .

ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ ای الدین المستقیم هذا لا ما یفعله اهل الجاهلیّة من التقدیم و التأخیر، و قیل ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ ای الحساب المستقیم. درست است خبر از مصطفی ص که در حجة الوداع خطبه کرد و در خطبه گفت الا انّ الزمان قد استدار کهیئة یوم خلق السماوات و الارض. السنة اثنا عشر شهرا منها اربعة حرم ذو القعدة و ذو الحجة و محرم و رجب مضر بین جمادی و شعبان میگوید آگاه باشید و بدانید که روزگار بازگشت بروزگار که در گذشت و بآن نهاد آمد که خدای نهاد آن روز که آسمان آفرید و زمین. و معنی آنست که در عرب در زمان جاهلیت ماه حج تبدیل کرده بودند در هر ماهی از ماههای سال دو حج میکردند دو سال در ذو الحجّه و دو سال در محرم و دو سال در صفر هم چنین در هر ماهی از ماههای سال دو حج میکردند.

Он сол ки Мустафо ҳаҷ кард даври ҳаҷи эшон бо зўи алҳҷаҳи расида буд бар миқоти рости он қади астдор ки Мустафо гуфт онаст , он гуҳи бФрмони худоу расӯл бар зўи алҳҷаҳ ором гирифту ниҳоди аввал то рӯзи растохези злки аддӣни алқим эй алҳсоб алмстқим инаст шумори рост ки солии дувоздаҳ моҳ буду чаҳормоҳ ки мсмӣаст аз он ҳаром буду моҳи ҳаҷи зўи алҳҷаҳ буд .

آن سال که مصطفی حج کرد دور حج ایشان با ذو الحجه رسیده بود بر میقات راست آن قد استدار که مصطفی گفت آنست، آن گه بفرمان خدا و رسول بر ذو الحجة آرام گرفت و نهاد اوّل تا روز رستاخیز ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ ای الحساب المستقیم اینست شمار راست که سالی دوازده ماه بود و چهارماه که مسمّی است از آن حرام بود و ماه حج ذو الحجه بود.

Флои тзлмўои Фиҳни أнФскм эй фии алорбъаҳи болорткоби алмъосӣ . Онро бтҳзири махсӯс тар кард аз он ки гуноҳ дар он азим тарасту гуноҳи кори асимтар . Ибн баҳр гуфт : лои тзлмўои Фиҳни анФскми бтрки қаттоли ман иқотлкми Фиҳн . Мегуяд бар худ ситам макунед ки қаттол накунед бо он кас ки дарин моҳҳо бо шумо қаттол кунаду далели барин қавл онаст ки бар ақаб гуфт :у қотлўои алмшркини кафе эй ҷмиъо , комаи иқотлўнкми кафе . Ва гуфтаанд ки бойени ояти мубоҳи гашти қаттол дар моҳи ҳаром ва ончӣ гуфт : қул қаттоли фӣаи кабӣр ба ин мансӯх шуд .

فَلا تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ ای فی الاربعة بالارتکاب المعاصی. آن را بتحذیر مخصوص‌تر کرد از آن که گناه در آن عظیم‌تر است و گناه کار اثیم‌تر. ابن بحر گفت: لا تظلموا فیهنّ انفسکم بترک قتال من یقاتلکم فیهنّ. میگوید بر خود ستم مکنید که قتال نکنید با آن کس که درین ماهها با شما قتال کند و دلیل برین قول آنست که بر عقب گفت: وَ قاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً ای جمیعا، کَما یُقاتِلُونَکُمْ کَافَّةً. و گفته‌اند که باین آیت مباح گشت قتال در ماه حرام و آنچه گفت: قُلْ قِتالٌ فِیهِ کَبِیرٌ به این منسوخ شد.

Ато гуфт : « қул қаттоли фӣаи кабӣр » муҳкамаст на мансӯху қаттол дар моҳи ҳаром раво нест магар ки эшон ки душмананд ибтидо кунанд гуфтоу тақдир оят онаст ки ани бдأўкми Фқотлўҳму қавли аввал дурустасту иҷмоъи уламо дайнаст ,у Мустафо дар моҳи ҳароми ҳисор тоӣФ дод ва қаттол кард . Кафе насбаст бар ҳолу ҳўи масдари колъоФиаҳу алъоқбаҳу алхосаҳу лои иснӣу лои иҷмъу лои тдхлҳои алолФу алломи лонҳои ман алмсодри алтии лои тнсрФу иҷрии муҷрии қўлҳми қомўои мъоу қомўои ҷмиъоу ллрҷлини қомои ҷмиъоу ллнсўаҳи қмни ҷмиъо ва иштиқоқҳо ман каффау ҳўи ҳирфа , яъне азои антҳии илои злки кафи ани алзёдаҳ ,у аълмўои أни аллоҳи маъа аламтқин ҳзаҳи Башшораи ?лааму змони болнсраҳ .

عطا گفت: «قُلْ قِتالٌ فِیهِ کَبِیرٌ» محکم است نه منسوخ و قتال در ماه حرام روا نیست مگر که ایشان که دشمن‌اند ابتدا کنند گفتا و تقدیر آیت آنست که ان بدأوکم فقاتلوهم و قول اوّل درست است و اجماع علماء دین است، و مصطفی در ماه حرام حصار طائف داد و قتال کرد. کَافَّةً نصب است بر حال و هو مصدر کالعافیة و العاقبة و الخاصة و لا یثنّی و لا یجمع و لا تدخلها الالف و اللام لانّها من المصادر التی لا تنصرف و یجری مجری قولهم قاموا معا و قاموا جمیعا و للرّجلین قاما جمیعا و للنّسوة قمن جمیعا و اشتقاقها من کفّة و هو حرفة، یعنی اذا انتهی الی ذلک کفّ عن الزّیادة، وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ هذه بشارة لهم و ضمان بالنصرة.

إнмои алнсии ءи ммдўду мҳмўзи омма қроء хонанд магари вараш аз нофеъ ки беҳамза хонд бскўни сину ҳўи масдар , иқол нисоа насиё ва насиё , эй ахраҳ . Нисои аллоҳи фии аҷалау ансои аллоҳи аҷала . Изл ба аллазӣнаи кФрўои бзм ёу касри зод , тФрд ёқӯбасту бзм ёу фатҳи зоди қироати кӯфӣ , эй излҳми алшитони бзлки алнсии ء , боқии бФтҳ ёу каср зод хонанд , яъне фаҳми золўни бзлк , ва ин насӣ ء чизеаст ки қабӣла аз қбоӣли араб падед овараданду аввал касе ки ин ниҳоди Наими бен сълбаҳ буд аҳад банӣ молик бен кунона ,у қили ҷнодаҳи бен ъўФи алкнонӣу ҳўи алзии адркаҳи расӯли аллоҳи с ,у қили абӯи смомаҳи Сафавони бен Умияи бен абии алслти алФқимӣу Фқими байти ман буюти молик бен кунона . Он касе ки насӣ ءи ниҳоди хост ки қавмиро аз душманони хеш мақҳур кунад ва дар моҳи муҳаррам ки эмин нишаста бошанд бар ғурату ғифлати эшон бар сар эшон шавад бо қавми хеш ва қатл кунанд ва донистанд ки муҳаррами моҳ ҳаромаст бо ҳурмату озарму қатл дар он раво , на . Аз ҳурмати моҳи муҳаррам бо сифри барад , бар ҳавоу муроди худу сифри биҷой муҳаррам биниҳод , дар ҳурмату озарм то мақсӯди хеш дар муҳаррам ҳосил кард , пас қабӣлаҳои араби бнўи молик бен кунонау бнўи салиму ғтФону ҳўозни онро суннатӣ ниҳоданд ва бар он одат мерафтанд , солии муҳаррамро моҳ ҳаром ниҳоданду сифр на ,у солии сифрро моҳ ҳаром ниҳоданду муҳаррам на ,у кони итўлии злки абӯи смомаҳи Сафавони бен Умияи иқўм ба фии алмўсми хтибоу мؤзнои Фиқўли анои абӯи смомаҳи лои аъобу лои аҳоби ман алҳрми алои ани алҳкми қади ҳарами алъоми алмҳрм ӯ иқўли алои ани алҳкми қади ҳарами алъоми сифр . Ин бӯи смомаҳ дар он мавсим Нидо кардӣ гуфтӣ имсоли моҳ сифраст араби он бшнидндӣ ва чунон эътиқод кардандӣ ва аз он дар нгзштндӣ инаст ки раб Алъоламин гуфт : إнмои алнсии ءи таъхири ҳарамаи алмҳрми алзии ҳарамаи аллоҳи илои сифри алзии лами иҳрмаҳи аллоҳ .

إِنَّمَا النَّسِی‌ءُ ممدود و مهموز عامّه قرّاء خوانند مگر ورش از نافع که بی‌همزه خواند بسکون سین و هو مصدر، یقال نساه نسیا و نسیا، ای اخّره. نسا اللَّه فی اجله و انسا اللَّه اجله. یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا بضم یا و کسر ضاد، تفرّد یعقوب است و بضم یا و فتح ضاد قرائت کوفی، ای یضلهم الشیطان بذلک النّسی‌ء، باقی بفتح یا و کسر ضاد خوانند، یعنی فهم ضالّون بذلک، و این نسی‌ء چیزی است که قبیله از قبائل عرب پدید آوردند و اول کسی که این نهاد نعیم بن ثعلبه بود احد بنی مالک بن کنانة، و قیل جنادة بن عوف الکنانی و هو الّذی ادرکه رسول اللَّه ص، و قیل ابو ثمامه صفوان بن امیة بن ابی الصلت الفقیمی و فقیم بیت من بیوت مالک بن کنانه. آن کسی که نسی‌ء نهاد خواست که قومی را از دشمنان خویش مقهور کند و در ماه محرم که ایمن نشسته باشند بر غرّت و غفلت ایشان بر سر ایشان شود با قوم خویش و قتل کنند و دانستند که محرم ماه حرام است با حرمت و آزرم و قتل در آن روا، نه. از حرمت ماه محرم با صفر برد، بر هوا و مراد خود و صفر بجای محرم بنهاد، در حرمت و آزرم تا مقصود خویش در محرم حاصل کرد، پس قبیله‌های عرب بنو مالک بن کنانه و بنو سلیم و غطفان و هوازن آن را سنتی نهادند و بر آن عادت میرفتند، سالی محرم را ماه حرام نهادند و صفر نه، و سالی صفر را ماه حرام نهادند و محرم نه، و کان یتولی ذلک ابو ثمامة صفوان بن امیه یقوم به فی الموسم خطیبا و مؤذنا فیقول انا ابو ثمامة لا اعاب و لا احاب من الحرم الا ان الهکم قد حرم العام المحرم او یقول الا ان الهکم قد حرم العام صفر. این بو ثمامه در آن موسم ندا کردی گفتی امسال ماه صفر است عرب آن بشنیدندی و چنان اعتقاد کردندی و از آن در نگذشتندی اینست که رب العالمین گفت: إِنَّمَا النَّسِی‌ءُ تأخیر حرمة المحرم الّذی حرمه اللَّه الی صفر الّذی لم یحرمه اللَّه.

Зиёдаи фии алкФри азои аздодўо ба кФрои илои кФрҳми ҳайси аҳлўои мо ҳарами аллоҳу ҳрмўои мо аҳли аллоҳи изл бае бзлки алтأхир .

زِیادَةٌ فِی الْکُفْرِ اذا ازدادوا به کفرا الی کفرهم حیث احلّوا ما حرم اللَّه و حرّموا ما احل اللَّه یُضَلُّ بِهِ ای بذلک التأخیر.

Аллазӣнаи кФрўои иҳлўнаҳи ъомоу иҳрмўнаҳи ъомои азои қотлўои фӣаи аҳлўаҳу ҳрмўои маконаи сифру азои лами иқотлўои фӣаи ҳрмўаҳи лиўотؤо эй лиўоФқўоу изоҳўои иддаи мо ҳарами аллоҳи арбаъаи ашҳру ани канти муғираи мубаддила .

الَّذِینَ کَفَرُوا یُحِلُّونَهُ عاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عاماً اذا قاتلوا فیه احلوه و حرموا مکانه صفر و اذا لم یقاتلوا فیه حرّموه لِیُواطِؤُا ای لیوافقوا و یضاهوا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللَّهُ اربعة اشهر و ان کانت مغیّرة مبدّلة.

Зини ?лаами сӯъи أъмолҳм эй зини ?лаами алшитони злк ,у аллоҳи лои иҳдии алқўми алкоФрин .

زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ ای زین لهم الشیطان ذلک، وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ.

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои мо лаками إзои қили лаками анФрўои фии сиблати аллоҳи асоқлтми إлии алأрз .

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ما لَکُمْ إِذا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ.

Ин ояти тҳриз муъминонаст бар ғзои табук аз ҷониби рӯм . Расӯли худои баъд аз фатҳи Маккау баъд аз ҷанги тоиФу ғзўи ҳнин ба Мадина боз шуд ва аз зўи алҳҷаҳ то раҷаб дар Мадинаи ҳаме буд то ӯро ҷиҳод фармуданд бо аҳли шому рӯм ,у расӯли худои баҳри ғзўӣ ки рафтӣ аввали ошкоро буна гуфтӣ , роҳи давр буду гармои сахту душман бисёр . Ва мардумро он вақти қаҳти дунёи расидау дасти танг шуда , сариҳ бигуфт , ки куҷои мирўим , то созу барги онро ва он қаттол бтмомӣ бисозанд ва бар ёрон саъб омаду дшхўор ки дар Мадинаи он вақти хурмоу миваи расида буд ва намехостанд аз сари он бархестану бгрмоءи гарми берун рафтан . Чун расӯли худои эшонро аз он ғзў хабар дод се фурқат шуданд : қавмии бҷону дил қабул карданду бхўши дилӣ пеш омаданд ва рафтанро бар истоданд ва ҳам алмҳоҷрўну алонсор .

این آیت تحریض مؤمنان است بر غزای تبوک از جانب روم. رسول خدا بعد از فتح مکه و بعد از جنگ طایف و غزو حنین به مدینه باز شد و از ذو الحجه تا رجب در مدینه همی بود تا او را جهاد فرمودند با اهل شام و روم، و رسول خدا بهر غزوی که رفتی اول آشکارا بنه گفتی، راه دور بود و گرما سخت و دشمن بسیار. و مردم را آن وقت قحط دنیا رسیده و دست تنگ شده، صریح بگفت، که کجا میرویم، تا ساز و برگ آن را و آن قتال بتمامی بسازند و بر یاران صعب آمد و دشخوار که در مدینه آن وقت خرما و میوه رسیده بود و نمی‌خواستند از سر آن برخاستن و بگرماء گرم بیرون رفتن. چون رسول خدا ایشان را از آن غزو خبر داد سه فرقت شدند: قومی بجان و دل قبول کردند و بخوش دلی پیش آمدند و رفتن را بر ایستادند و هم المهاجرون و الانصار.

Ва фурқатӣ он буданд ки бар эшон он фармон дшхўор омад аммо тоъати худоӣу расӯл эсор карданд бар ҳавоу муроди хешу фармонро гардан ниҳоданду азм рафтан карданд . Сеюм фурқат бо муроду ҳўоءи хеш бар наомаданду дастурӣ тахаллуф хостанду расӯли худои эшонро дастурӣ дод . Дар шани эшон ин оят омад мо лаками истифҳом инкораст яъне эй шайъи ءи лакам : чаҳ будаст шуморо ва чаҳ расед ки чун шуморо бғзў фармуданд асоқлтм , эй тсоқлтму тботأтму миллатами илои алоқомаҳи болмдинаҳ . Ин чунонаст ки касе гарони хезро гӯйанд замини вайро бигирифт . Ва қили маъноаи атмأннтми илои алднёу ркнтми илои шаҳавотҳо . أи рзитми бнъими алҳёҳи алднёи ман Наими алохраҳи Фмои матоъи алҳёҳи алднёи фии алохраҳи إлои қалил эй мо итмтъ ба фии алднё қалил ъанд мо итмтъ ба авлиёъи аллоҳи ъзу ҷли фии алҷнаҳ . Он гуҳи эшонро дар он тахаллуф ки карданд бим дод ва таҳдид кард гуфт . إлои тнФрўои нафир номӣаст сипоҳро , мегуяд : агар шумо бо ин сипоҳи ислом берун нашавед баҷанг рӯми худои шуморо азоб кунад яъне бомсоки алмтру алҷдўбаҳу алқҳту зафари алоъдоء .

و فرقتی آن بودند که بر ایشان آن فرمان دشخوار آمد اما طاعت خدای و رسول ایثار کردند بر هوا و مراد خویش و فرمان را گردن نهادند و عزم رفتن کردند. سوم فرقت با مراد و هواء خویش بر نیامدند و دستوری تخلف خواستند و رسول خدا ایشان را دستوری داد. در شان ایشان این آیت آمد ما لَکُمْ استفهام انکار است یعنی ای شی‌ء لکم: چه بودست شما را و چه رسید که چون شما را بغزو فرمودند اثَّاقَلْتُمْ، ای تثاقلتم و تباطأتم و ملتم الی الاقامة بالمدینه. این چنان است که کسی گران خیز را گویند زمین وی را بگرفت. و قیل معناه اطمأننتم الی الدنیا و رکنتم الی شهواتها. أ رضیتم بنعیم الحیاة الدنیا من نعیم الآخرة فَما مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا فِی الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِیلٌ ای ما یتمتع به فی الدنیا قلیل عند ما یتمتع به اولیاء اللَّه عز و جل فی الجنة. آن گه ایشان را در آن تخلف که کردند بیم داد و تهدید کرد گفت. إِلَّا تَنْفِرُوا نفیر نامی است سپاه را، میگوید: اگر شما با این سپاه اسلام بیرون نشوید بجنگ روم خدای شما را عذاب کند یعنی بامساک المطر و الجدوبة و القحط و ظفر الاعداء.

Ва истбдли қўмо ғайрикам бнсраҳи дайни аллоҳу набӣаи ғайри мтсоқлини ани алнФири илои аъдоӣаҳи мутӣъин ллаҳу расӯлаи қили ҳам аҳли алимну қили ҳам : абноءи Форс .

وَ یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ بنصرة دین اللَّه و نبیه غیر متثاقلین عن النفیر الی اعدائه مطیعین للَّه و رسوله قیل هم اهل الیمن و قیل هم: ابناء فارس.

Лои тзрўаҳи шиӣо . Инҳо , гуфтаанд ки бо худоӣ шавад ва гуфтаанд ки бо расӯл шавад .

لا تَضُرُّوهُ شَیْئاً. این‌ها، گفته‌اند که با خدای شود و گفته‌اند که با رسول شود.

Ва аллоҳи алии кули шайъи ءи ман алтбдилу алтғиири қадир . Ибн аббос гуфт : ин оя мансӯхаст бончаҳ гуфт : ва мо кони алмؤмнўни линФрўои кафе ,у ҷамоатии муфассирон бар онанд ки мансӯх нест ва ҳар ду биҷои хеш муҳкаманд .

وَ اللَّهُ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ من التبدیل و التغییر قَدِیرٌ. ابن عباس گفت: این آیه منسوخ است بآنچه گفت: وَ ما کانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً، و جماعتی مفسران بر آنند که منسوخ نیست و هر دو بجای خویش محکم‌اند.