Қавлаи таъолӣ , إлои тнсрўаҳ . Ин дар ояти пеш пайвастааст . Мегуяд : ани тркўои насраи Флни израҳи злки шиӣои комаи лами изрўаҳи аз кон бимика лои Носири ?ла . Агар эшон вайро ёрӣ ндиҳанд ва бо ваии бҷҳод берун нашаванд ӯро ҳеҷ зиён нарасад ва бар ваии ҳеҷ газанд наёяд то худои вайро ёрӣ доду нусрат пайдо кард . Инаст ки гуфт : إлои тнсрўаҳ .

قوله تعالی، إِلَّا تَنْصُرُوهُ. این در آیت پیش پیوسته است. میگوید: ان ترکوا نصره فلن یضرّه ذلک شیئا کما لم یضروه اذ کان بمکة لا ناصر له. اگر ایشان وی را یاری ندهند و با وی بجهاد بیرون نشوند او را هیچ زیان نرسد و بر وی هیچ گزند نیاید تا خدای وی را یاری داد و نصرت پیدا کرد. اینست که گفت: إِلَّا تَنْصُرُوهُ.

Фқди насраи аллоҳ . Инҳо дар тнсрўаҳ ва дар насра ва дар ахрҷаҳ ва дар лсоҳбаҳ ва дар ида ҳар панҷ бо Мустафо шавад ва ин он гоҳ буд ки кофарон дар дор алндўаҳ кед сохтанду ҳамаи бқсди ваии ботФоқи бархестанд . Раби Алъоламин Ҷабраилро фиристоду расӯли худоиро аз он кеду қасди эшон хабар кард ва ӯро ҳиҷрат фармуд . Расӯли худо берун омад аз Макка .

فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ. این ها در تنصروه و در نصره و در اخرجه و در لصاحبه و در ایّده هر پنج با مصطفی شود و این آن گاه بود که کافران در دار الندوة کید ساختند و همه بقصد وی باتفاق برخاستند. رب العالمین جبرئیل را فرستاد و رسول خدای را از آن کید و قصد ایشان خبر کرد و او را هجرت فرمود. رسول خدا بیرون آمد از مکه.

Ва гуфтаанд ки то бғор танҳо буд . Ва гуфтаанд : чун Мустафо берун шуд аз , Макка , абӯи бикр дар хона Мустафо шуд аз аҳли вай хабар пурсед . ӯро гуфтанд расӯл берун шуд . Абӯи бикр бар пай вай бирафт . Мустафо боз нигараст шаби торик буд , абӯи бикрро нашнохт пиндошт ки душманаст пораи гарм тар рафт : абӯи бикри боўоз сухан гуфт то Мустафо ӯро бишнохт , таваққуф кард то вай дар расед пас ҳар ду баҳам май рафтанди соъатии абӯи бикр дар пеш мерафту соъатии бози пас истод : Фқоли с ё أбои бикри молики тмшии соъаҳи байни ядӣу соъаҳи халафии Фқол ё расӯли аллоҳи азкри алтлби Фомшии хлФку азкри Фомшии хлФку азкри алрсди Фомшии байни идик .

و گفته‌اند که تا بغار تنها بود. و گفته‌اند: چون مصطفی بیرون شد از، مکه، ابو بکر در خانه مصطفی شد از اهل وی خبر پرسید. او را گفتند رسول بیرون شد. ابو بکر بر پی وی برفت. مصطفی باز نگرست شب تاریک بود، ابو بکر را نشناخت پنداشت که دشمن است پاره گرم‌تر رفت: ابو بکر بآواز سخن گفت تا مصطفی او را بشناخت، توقف کرد تا وی در رسید پس هر دو بهم می‌رفتند ساعتی ابو بکر در پیش میرفت و ساعتی باز پس ایستاد: فقال ص یا أبا بکر مالک تمشی ساعة بین یدی و ساعة خلفی فقال یا رسول اللَّه اذکر الطلب فامشی خلفک و اذکر فامشی خلفک و اذکر الرصد فامشی بین یدیک.

Фқол ё أбои бикру азои кони шайъи ءи аҳббти ани икўни бки дунӣ . Қол : нъму алзии бъски болҳқи мо икўни ман млмаҳи алои аҳббти ани икўни боли абии бикри дўнк .

فقال یا أبا بکر و اذا کان شی‌ء احببت ان یکون بک دونی. قال: نعم و الذی بعثک بالحق ما یکون من ملمة الا احببت ان یکون بآل ابی بکر دونک.

Чунон баҳам мерафтанд то бғор ва ин ғори кӯҳ сбираст бар дар Маккау мигўинди ғор савраст бзири Макка бар роҳи Мадинаи пас абӯи бикр аз пеш дар ғор рафт ва дар ҳама ғор мегашту паҳлу бар замин мениҳод пас боз мегашту боз бар мехост расӯл худо гуфт чаҳ мекунӣ ё أбо бикр гуфт : ё расӯли аллоҳ ғайр анасту ғайри ан аз ҳашароту ҳавоами замину сбоъ холӣ набӯд , хостам ки агар аз ин чизе бошад борӣ бмн расад на бтў ки ранҷ ту нахоҳам . Абӯи бикри дасти баҳр ҷоеу баҳри гӯша фаро мекард то чаҳ банди охир сӯрохӣ дид пои худ бар дар он сӯрохи ниҳод ва бинишаст чун эшон дар ғор қарор гирифтанд раби Алъоламин анкабутро фиристод то бар дар ғори ҳамон соъати хонаи хеши бсохт ва ду мурғ ҳаммома омаданд ва бар дар ғор нишастанд ва ҳамон соъат хона биниҳоданд ва гуфтаанд ки бар дар ғори дарахтӣ бар омад он соъати чунон ки эшонро бапушед . Бомдоди кофарон хабар ёфтанд ва бар паии эшон берун омаданд то бигиранд чун наздики ғори расиданди абӯ бикр гуфт ё расӯли аллоҳи атино онк омаданд душману бмои расиданд Мустафо гуфт : лои тҳзни إни аллоҳи маънои андӯҳи мадор ё أбои бикр ки худоӣ бо мост пас гуфт аллоҳами аъами абсорҳми ънои бори худоёи дидҳоу чашмҳошон аз мо дар пӯшиши ор то моро набенанд . Эшон бадари ғори расиданди хонаи анкабути диданд бар дар ғори танидау мурғи хояи ниҳодау дарахт бар омада гуфтанд агар дарин ҷойгаҳ касе будӣ аз ин ҳеҷ набӯдӣ ва гуфтаанд Умияи бен халаф бар дар ғор бўл кард чунон ки ршоши он ба абӣ бикр мерасед ва эшонро намедид ва дар хабараст ки абӯ бикр гуфт ё расӯли аллоҳи луи назари аҳдҳми илои қадамаи лобсрно , агар як тан аз ин ки мо меҷӯянд фарои пушти пой худ нигарад моро ба бинад Мустафо ҷавоб дод бӯи бикрро ё абои бикри мо знки боснини аллоҳи солсҳмо чаҳ занни барӣ ба ду тан ки се дигари эшон худоӣаст андӯҳи мадор ки худоӣ бо моаст .

چنان بهم میرفتند تا بغار و این غار کوه ثبیر است بر در مکه و میگویند غار ثور است بزیر مکه بر راه مدینه پس ابو بکر از پیش در غار رفت و در همه غار میگشت و پهلو بر زمین مینهاد پس باز میگشت و باز بر می‌خاست رسول خدا گفت چه می‌کنی یا أبا بکر گفت: یا رسول اللَّه غیر انست و غیر ان از حشرات و هوام زمین و سباع خالی نبود، خواستم که اگر از این چیزی باشد باری بمن رسد نه بتو که رنج تو نخواهم. ابو بکر دست بهر جایی و بهر گوشه فرا میکرد تا چه بند آخر سوراخی دید پای خود بر در آن سوراخ نهاد و بنشست چون ایشان در غار قرار گرفتند رب العالمین عنکبوت را فرستاد تا بر در غار همان ساعت خانه خویش بساخت و دو مرغ حمامه آمدند و بر در غار نشستند و همان ساعت خانه بنهادند و گفته‌اند که بر در غار درختی بر آمد آن ساعت چنان که ایشان را بپوشید. بامداد کافران خبر یافتند و بر پی ایشان بیرون آمدند تا بگیرند چون نزدیک غار رسیدند ابو بکر گفت یا رسول اللَّه اتینا آنک آمدند دشمن و بما رسیدند مصطفی گفت: لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا اندوه مدار یا أبا بکر که خدای با ماست پس گفت اللهم اعم ابصارهم عنا بار خدایا دیدها و چشمهاشان از ما در پوشش آر تا ما را نبینند. ایشان بدر غار رسیدند خانه عنکبوت دیدند بر در غار تنیده و مرغ خایه نهاده و درخت بر آمده گفتند اگر درین جایگه کسی بودی از این هیچ نبودی و گفته‌اند امیة بن خلف بر در غار بول کرد چنان که رشاش آن به ابی بکر میرسید و ایشان را نمی‌دید و در خبر است که ابو بکر گفت یا رسول اللَّه لو نظر احدهم الی قدمه لابصرنا، اگر یک تن از این که ما میجویند فرا پشت پای خود نگرد ما را به‌بیند مصطفی جواب داد بو بکر را یا ابا بکر ما ظنّک باثنین اللَّه ثالثهما چه ظن بری به دو تن که سه دیگر ایشان خدای است اندوه مدار که خدای با ما است.

Фأнзли аллоҳи скинтаҳи алайҳ эй алқии фии қалби абии бикри мо скн бау алскинаҳи мо иўҷби алскўну аломни алайҳ . Инҳо бо Мустафо шавад ва гуфтаанд бо абӯ бикр шавад ва ин дуруст тараст ?фон алнабӣ лами ихФи бали кони си сокини алқлби робити алҷош .

فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلَیْهِ ای القی فی قلب ابی بکر ما سکن به و السکینة ما یوجب السکون و الامن علیه. این‌ها با مصطفی شود و گفته‌اند با ابو بکر شود و این درست‌تر است فان النبی لم یخف بل کان ص ساکن القلب رابط الجاش.

Ва أидаҳи бҷнўди лами трўҳо яъне алмлоӣкаҳ . Раби Алъоламин он шаби Фриштгонро фиристод то бар дар ғори боистоднду ғор бар кофарон пӯшида доштанду қили идаи болмлоӣкаҳи явми бадару явми алоҳзобу явми ҳнин . Муҷоҳид гуфт расӯли худоу бӯи бикр дар он ғори се рӯз буданду бӯи бикрро мавлое буд шубони номи ваии омири бен Фҳир . Абӯи бикр ӯро фармуд то ҳар шаби гилаи гўспнди бадари ғори орад . ӯ ҳаме оварад ва эшон аз он шер ҳаме хӯрданд пас аз се рӯз берун омаданду абди аллоҳи бен ариқти аллисии далели эшон ва ба роҳи Мадинаи фурӯи рафтанду кофарони навмед ва хоср бозгаштанд ва гуфтаанд Қурайш дар Макка ҷамъ шуданд то дар кори эшон ва дар гирифтан эшон тадбири созанди абӯ ҷаҳл гуфт : ҳар ки эшонро боз оварад бқҳри ман ӯро сад шутури даҳум ва даҳ аўқиаҳи зари сроқаҳи бен молики бен ҷъшм гуяд ман бтмъи он змони бӯ ҷаҳл бархестаму сутурро зин бар ниҳодаму силаҳ бар гирифтам . Се бор бар сутур нишастам ҳар се бор маро бияфканад . Охир бар нишастам ва рафтам то бнздики эшон расидами абӯи бикр боз нигараст сроқаҳро дид гуфт ё расӯли аллоҳи онки сроқаҳи мубориз араб омаду наздик бмо раседу сроқаҳи он буд ки дар ҷанги ҳазор савор бо ваии пой буна доштӣ бӯи бикр чун вайро дид битарсед . Расӯл худо гуфт лои тхФ ё бо бикри ?фони аллоҳи маъно .

وَ أَیَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها یعنی الملائکة. رب العالمین آن شب فریشتگان را فرستاد تا بر در غار بایستادند و غار بر کافران پوشیده داشتند و قیل ایده بالملائکة یوم بدر و یوم الاحزاب و یوم حنین. مجاهد گفت رسول خدا و بو بکر در آن غار سه روز بودند و بو بکر را مولایی بود شبان نام وی عامر بن فهیر. ابو بکر او را فرمود تا هر شب گله گوسپند بدر غار آرد. او همی آورد و ایشان از آن شیر همی خوردند پس از سه روز بیرون آمدند و عبد اللَّه بن اریقط اللّیثی دلیل ایشان و به راه مدینه فرو رفتند و کافران نومید و خاسر بازگشتند و گفته‌اند قریش در مکه جمع شدند تا در کار ایشان و در گرفتن ایشان تدبیر سازند ابو جهل گفت: هر که ایشان را باز آورد بقهر من او را صد شتر دهم و ده اوقیة زر سراقة بن مالک بن جعشم گوید من بطمع آن ضمان بو جهل برخاستم و ستور را زین بر نهادم و سلاح بر گرفتم. سه بار بر ستور نشستم هر سه بار مرا بیفکند. آخر بر نشستم و رفتم تا بنزدیک ایشان رسیدم ابو بکر باز نگرست سراقه را دید گفت یا رسول اللَّه آنک سراقه مبارز عرب آمد و نزدیک بما رسید و سراقه آن بود که در جنگ هزار سوار با وی پای بنه داشتی بو بکر چون وی را دید بترسید. رسول خدا گفت‌ لا تخف یا با بکر فان اللَّه معنا.

Пас расӯл гуфт : аллоҳами акФи шари сроқаҳи бмои шӣт .

پس رسول گفت: اللّهم اکف شرّ سراقة بما شئت.

Дар ҳоли снби сутураши базмин фурӯ шуд то бшкм . Гуфт ё Муҳамади ман бтў аҳд кардам ки турои газанди нрсонму нрнҷонм ва ҳар ки андарин роҳ баталаб ту ояд шари вай аз ту дафъ кунам расӯл дуо кард то пои асб аз замин бар омад сроқаҳ гуфт : ё Муҳамад ман донам ки кори ту боло гираду пойгоҳи ту баланд шавад марои номаи даҳ то миёни ман ва ту нишоне бошад . Абӯи бикр нома навишт гӯйанд бар сангӣ ва гӯйанд бар шона гӯсфандӣ навишт вай андар кунона ниҳод ва як тир бар кашид гуфт марои дарин роҳи ҳам шутураст ва ҳам гӯсфанди ин тири нишон ман бошад бо шумо то ҳар чаҳ хоҳед бшмо диҳанд . Расӯл гуфт ё أбои бикри моро бтъоми сроқаҳ ҳоҷат нест . Ин ҳам чунонаст ки Мустафо дар кори қавми хеш ҳузн намӯд ва хилоф нест ки он ҳузн аз расӯли тоъат буду раби алъзаҳ ӯро гуфт : лои тҳзни алайҳиму ахФзи ҷноҳки ллмؤмнину лои иҳзнки қўлҳму лои иҳзнки аллазӣнаи исоръўни фии алкФри Флм икн наҳй аллоҳи таъолӣ Аёа ани алҳзни длилои алии ани ҳузнаи кони мъсиаҳи Фкзлки ҳузни абии бикр .

در حال سنب ستورش بزمین فرو شد تا بشکم. گفت یا محمد من بتو عهد کردم که ترا گزند نرسانم و نرنجانم و هر که اندرین راه بطلب تو آید شرّ وی از تو دفع کنم رسول دعا کرد تا پای اسب از زمین بر آمد سراقه گفت: یا محمد من دانم که کار تو بالا گیرد و پایگاه تو بلند شود مرا نامه ده تا میان من و تو نشانی باشد. ابو بکر نامه نوشت گویند بر سنگی و گویند بر شانه گوسفندی نوشت وی اندر کنانه نهاد و یک تیر بر کشید گفت مرا درین راه هم شتر است و هم گوسفند این تیر نشان من باشد با شما تا هر چه خواهید بشما دهند. رسول گفت یا أبا بکر ما را بطعام سراقه حاجت نیست. این هم چنان است که مصطفی در کار قوم خویش حزن نمود و خلاف نیست که آن حزن از رسول طاعت بود و رب العزّة او را گفت: لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ و لا یَحْزُنْکَ قَوْلُهُمْ وَ لا یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ فلم یکن نهی اللَّه تعالی ایّاه عن الحزن دلیلا علی انّ حزنه کان معصیة فکذلک حزن ابی بکر.

Ва ҷаъли калимаи аллазӣнаи кФрўои алсФлӣ яъне алшрку калимаи аллоҳи ҳаии алълё яъне лои илоҳи алои ллаҳу қили калимаи аллоҳи қавла : лأғлбни أноу русулӣ ва гуфтаанду ҷаъли калимаи аллазӣнаи кФрўои алсФлии ӣнҷои сухан тамом шуд яъне ки худои сколши бдоишон ва ҳам суханӣ ваҳамсозӣу макри эшон зер карду мағлубу мақҳур . Пас ибтидо кард ва гуфту калимаи аллоҳи ҳаии алълёи сухани худоӣу тақдиру макр ӯ ғолибасту қоҳир ва агар хоҳӣ пайваста хон бар қироати ёқӯби ҳзрмӣу калимаи аллоҳи бнсб то , яъне ки : худои калимаи кофаронро зер овараду калимаи хешро бар оварад .

وَ جَعَلَ کَلِمَةَ الَّذِینَ کَفَرُوا السُّفْلی‌ یعنی الشرک وَ کَلِمَةُ اللَّهِ هِیَ الْعُلْیا یعنی لا اله الا للَّه و قیل کلمة اللَّه قوله: لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِی و گفته‌اند وَ جَعَلَ کَلِمَةَ الَّذِینَ کَفَرُوا السُّفْلی‌ اینجا سخن تمام شد یعنی که خدای سکالش بدایشان و هم‌سخنی و همسازی و مکر ایشان زیر کرد و مغلوب و مقهور. پس ابتدا کرد و گفت وَ کَلِمَةُ اللَّهِ هِیَ الْعُلْیا سخن خدای و تقدیر و مکر او غالب است و قاهر و اگر خواهی پیوسته خوان بر قرائت یعقوب حضرمی و کلمة اللَّه بنصب تا، یعنی که: خدای کلمه کافران را زیر آورد و کلمه خویش را بر آورد.

Ва аллоҳи азизи ҳакими фии султонау тадбира .

وَ اللَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ فی سلطانه و تدبیره.

АнФрўои хФоФоу сқоло муфассирон гуфтанд аввали оя ки фурӯд омад аз сӯраи броءаҳи ин оя буду қил « ?ераади аввал оя назул фии ғазваи табук , қавла : анФрўои хФоФоу сқоло муҷоҳид гуфт чун эшонро бғзў фармуданд гуфтанд Финои алсқилу Финои зўи алҳоҷаҳу Финои зўи алшғлу Финои зўи алзиъаҳи Фонзли аллоҳи таъолии анФрўои хФоФо ва сқоло мегуяд ҳама берун шавед бғзўи табуки перону ҷавонону ъзбону мъилони тавонгарону даравишони фориғону машғӯлон . Дар хабараст ки ибнам мактум омад ва гуфт : ё расӯли аллоҳи аи алии ани анФри Фқоли нъм

انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا مفسران گفتند اول آیه که فرود آمد از سوره براءة این آیه بود و قیل «اراد اول آیة نزل فی غزوة تبوک، قوله: انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا مجاهد گفت چون ایشان را بغزو فرمودند گفتند فینا الثقیل و فینا ذو الحاجة و فینا ذو الشغل و فینا ذو الضیعة فانزل اللَّه تعالی انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا میگوید همه بیرون شوید بغزو تبوک پیران و جوانان و عزبان و معیلان توانگران و درویشان فارغان و مشغولان. در خبر است که ابن ام مکتوم آمد و گفت: یا رسول اللَّه ا علیّ ان انفر فقال نعم‌

Пас раби Алъоламин ин оят мансӯх кард бончаҳ гуфт лӣси алии алзъФоءу лои алии алмрзӣ . . . Алоиаҳи злкми хайри лаками ман алтсоқли илои аларзи إни кантами тълмўни мо лаками ман алсўобу алҷзоء . Ва рӯй собити ани инси ани абои талҳаи қрأи сӯраи броӣаҳи Фотии алии ҳзаҳи алоиаҳи анФрўои хФоФоу сқолои Фқол эй банӣ ҷҳзўнии ҷҳзўнии Фқоли бнўаҳ : ирҳмки аллоҳи қади ғзўти маъа алнабӣ ҳатто моту маъаи абии бикру умр ҳатто мотои Фнҳни нғзўи ънки Фқоли ло , ҷҳзўнӣ . Фғзои албҳри Фмоти фии албҳри Флми иҷдўои ?лаи ҷазираи идФнўнаҳи фӣҳо алои баъди сабъаи айёми ФдФнўаҳи фӣҳоу лами итғир . Ва қоли алзҳрии харҷи Саиди бен алмсиби илои алғзўу қади зҳбти аҳадии Айнӣаи Фқили ?лаи анки алили соҳиби зри Фқоли астнФри аллоҳи алхФиФу алсқил эй алсҳиҳу алмризи ?фони лами имкннии алҳрби касрати алсўоду ҳифзати алмтоъ .

پس ربّ العالمین این آیت منسوخ کرد بآنچه گفت لَیْسَ عَلَی الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَی الْمَرْضی‌... الایه ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ من التثاقل الی الارض إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ما لکم من الثواب و الجزاء. و روی ثابت عن انس ان ابا طلحة قرأ سورة برائة فاتی علی هذه الایه انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا فقال ای بنیّ جهّزونی جهّزونی فقال بنوه: یرحمک اللَّه قد غزوت مع النبیّ حتی مات و مع ابی بکر و عمر حتّی ماتا فنحن نغزو عنک فقال لا، جهّزونی. فغزا البحر فمات فی البحر فلم یجدوا له جزیرة یدفنونه فیها الا بعد سبعة ایّام فدفنوه فیها و لم یتغیّر. و قال الزهری خرج سعید بن المسیب الی الغزو و قد ذهبت احدی عینیه فقیل له انک علیل صاحب ضرّ فقال استنفر اللَّه الخفیف و الثقیل ای الصحیح و المریض فان لم یمکننی الحرب کثرت السواد و حفظت المتاع.

Луи кони ързои қрибои ин оят дар шаън мунофиқон омад ки тахаллуф карданд беузрӣ бғзо нарафтанд раби Алъоламин нифоқи эшон ошкоро кард гуфт луи кони алмдъўи илайҳи шиӣои ман манофеи алднёи қариби алмтноўли саҳли алмأхз .

لَوْ کانَ عَرَضاً قَرِیباً این آیت در شأن منافقان آمد که تخلّف کردند بی‌عذری بغزا نرفتند رب العالمین نفاق ایشان آشکارا کرد گفت لو کان المدعوّ الیه شیئا من منافع الدّنیا قریب المتناول سهل المأخذ.

Ва суфарои қосдои алқосду алқсди алмътдл эй ҳниӣои ғайри шоқ .

وَ سَفَراً قاصِداً القاصد و القصد المعتدل ای هنیئا غیر شاق.

Лотбъўки лўоФқўки фии алхурӯҷ .

لَاتَّبَعُوکَ لوافقوک فی الخروج.

Ва локини баъдати алайҳими алшқаҳи алмсоФаҳи албъидаҳ . Он гуҳ хабар дод ки чун бмдинаҳ боз гирданд , эшон оянд ва савганд хӯрданд ва гӯйанд .

وَ لکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ المسافة البعیدة. آن گه خبر داد که چون بمدینه باز گردند، ایشان آیند و سوگند خوردند و گویند.

Луи асттъно эй луи саҳли ълинои алхурӯҷу кони лнои саъаи фии алмоли лхрҷнои мъкми иҳлкўни أнФсҳми боиқоъҳои фии алъзоби лони ман ҳлФи биллоҳи козбои астҳқи алъзобу қили иҳлкўни أнФсҳми болқъўди ани алҷҳоду аллоҳи иълми إнҳми лкозбўни лонаами конўои исттиъўни алхурӯҷ .

لَوِ اسْتَطَعْنا ای لو سهل علینا الخروج و کان لنا سعة فی المال لَخَرَجْنا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ بایقاعها فی العذاب لانّ من حلف باللّه کاذبا استحقّ العذاب و قیل یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ بالقعود عن الجهاد وَ اللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ لانّهم کانوا یستطیعون الخروج.

ЪФои аллоҳи ънк . Қавмӣ гуфтанд аз Мустафо дастурӣ хостанд бози нишастанро аз ғзў . Мустафои эшонро дастурӣ дод пеш аз он ки дар он ваҳй омад аз осмон .

عَفَا اللَّهُ عَنْکَ. قومی گفتند از مصطفی دستوری خواستند باز نشستن را از غزو. مصطفی ایشان را دستوری داد پیش از آن که در آن وحی آمد از آسمان.

Раби Алъоламин вайро итоб кард гуфт ъФои аллоҳи ънки лами أзнти ?лаами ин чунонаст ки гӯйанд ъФои аллоҳи ънки мо санъати фии ҳоҷатӣ ,у порсӣ гӯйон гӯйанд : ъоФоки аллоҳ эй бахти нек , ин чист ки кардӣ ,у қили ъФои аллоҳи ънки мҳои аллоҳи знбк . Қадами алъФўи алии алътоб кӣ лои исбқи илои қалбаи ҳузни лами أзнти ман ғайри изни аллоҳ ҳатто итбини лаки аллазӣнаи сдқўо яъне кони иҳби ани лои тозн ҳатто итбини лаки алсодқ фӣемона ман алкозбу алсодқи фии узраи ман алкозби алмтълл . Ва раво бошад ки лами изнати ?лаами ӣнҷои сухан бурӣда гардад пас аз он гуфт лои тозни ?лаам ҳатто итбин . Қавмӣ гуфтанд ин оят мансӯхаст ва носих онаст ки гуфт Фإзои астأзнўки лбъзи шأнҳми Фأзни лмн шӣт манеҳам .

ربّ العالمین وی را عتاب کرد گفت عَفَا اللَّهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ این چنان است که گویند عفا اللَّه عنک ما صنعت فی حاجتی، و پارسی‌گویان گویند: عافاک اللَّه ای بخت نیک، این چیست که کردی، و قیل عفا اللَّه عنک محا اللَّه ذنبک. قدّم العفو علی العتاب کی لا یسبق الی قلبه حزن لِمَ أَذِنْتَ من غیر اذن اللَّه حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَکَ الَّذِینَ صَدَقُوا یعنی کان یحب ان لا تاذن حتّی یتبیّن لک الصادق فی ایمانه من الکاذب و الصادق فی عذره من الکاذب المتعلّل. و روا باشد که لم اذنت لهم اینجا سخن بریده گردد پس از آن گفت لا تاذن لهم حتّی یتبیّن. قومی گفتند این آیت منسوخ است و ناسخ آنست که گفت فَإِذَا اسْتَأْذَنُوکَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ.

Қавлаи лои истأзнк эй фии алтхлФи ани алҷҳоди аллазӣнаи иؤмнўни биллоҳу алиўми алохри أни иҷоҳдўо

قوله لا یَسْتَأْذِنُکَ ای فی التّخلف عن الجهاد الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ أَنْ یُجاهِدُوا

Яъне ани лои иҷоҳдўо ӯ кроҳаҳи أни иҷоҳдўои бأмўолҳму أнФсҳму аллоҳи алӣами болмтқин .

یعنی ان لا یجاهدوا او کراهة أَنْ یُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ.

إнмои истأзнки фии алтхлФи аллазӣнаи лои иؤмнўни биллоҳу алиўми алохру артобти қлўбҳми шкўои фии динҳму азтрбўои фии аътқодҳми фаҳми фии рибҳми итрддўни алтрдди алтсрФи фии алзҳобу алрҷўъи мароти мутақориба . Қоли ибни баҳр : ъўтби лонаи изни алқўми фии алхурӯҷи маъаау лами икни ?лаами ани истознўои фии алхурӯҷу лои фии алтхлФи бали кони алайҳими ани иқтсрўои фии алхурӯҷи алии дъоءи алъомаҳ . Қоли сами зми ман астأзни фии алхурӯҷу алзии астозни фии алтхлФ .

إِنَّما یَسْتَأْذِنُکَ فی التّخلف الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ شکّوا فی دینهم و اضطربوا فی اعتقادهم فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ التّردّد التّصرف فی الذّهاب و الرّجوع مرّات متقاربة. قال ابن بحر: عوتب لانّه اذن القوم فی الخروج معه و لم یکن لهم ان یستاذنوا فی الخروج و لا فی التّخلف بل کان علیهم ان یقتصروا فی الخروج علی دعاء العامّة. قال ثم ذم من استأذن فی الخروج و الذی استاذن فی التّخلف.

Ва луи أродўои алхурӯҷ эй луи ъзмўои алии алхурӯҷи лои ъдўои ллхрўҷу алҷҳоди иддаи аҳбаҳи ман алзоду алмркўби лонаам конўо меасиру локини караи аллоҳ , анбъосҳми алонбъос , алонтлоқи фии алҳоҷаҳи иқўли караи аллоҳи нҳўзҳми ллхрўҷи Фсбтҳм эй ҳбсҳму хзлҳму кслҳм .

وَ لَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ ای لو عزموا علی الخروج لا عدوّا للخروج و الجهاد عُدَّةً اهبة من الزّاد و المرکوب لانّهم کانوا میاسیر و لکِنْ کَرِهَ اللَّهُ، انْبِعاثَهُمْ الانبعاث، الانطلاق فی الحاجة یقول کره اللَّه نهوضهم للخروج فثبّطهم ای حبسهم و خذلهم و کسلهم.

Ва қили ақъдўои маъаи алқоъдини ин сухан , мунофиқон бо якдигар гуфтанд ки : берун машавед ва биншинед бо ин нишастагон ки бъзр нишастаанд аз занону кӯдакону нотавонон . Ва гуфтаанд ки ин расӯл худо гуфт бо эшон аз онкӣ бо эшон хашм дошт ки аз эшон тахаллуф май шинохт . Ва гуфтаанд ин қили бмънӣ илҳомаст ки раби алъзаҳи асбоби хизлон дар дили эшон афканд ва эшонро бар он дошт то бинишастанду иститоат рафтан надоштанд ва бар ҷумла бидон ки иститоат дуаст яке қабл алФъл ва яке маъаи алФъли ончӣ қабл алФъласт ҳусӯл олатасту идда чун ақлу сиҳҳату вуҷӯди молу шинохти фармону тамаккуни он дар вақту макон ва он иститоат зоҳирасту мавҷӯду ҳуҷҷати буи қоимасту собиту банда тавоно онасту злки фии қавлаи луи асттънои лхрҷно мъкм инаст ки мунофиқон гуфтанд агар моро иститоат будӣ бо шумо беруни омадемӣу раби алъзаҳи эшонро дурӯғ зан кард ва гуфту аллоҳи иълми إнҳми лкозбўни лонаами исттиъўни ллхрўҷ . Аммо он иститоати дигар , қудратаст бар мубоширати феълу малики таҳсил . Дар ботин равад бо феълу баъди алФъли онро битавон шинохт ва ҳеҷ ҳуҷҷати бандаи буи собит нашавад ки он дар ҳақи вай мафқудаст на мавҷӯду пеш аз феъли банда аз он иститоат дар ҳеҷ чиз нест чунон ки худоӣ гуфту конўои лои исттиъўни смъои мо конўои исттиъўни алсмъи إнҳми ани алсмъи лмъзўлўни қавмиро гуфтааст ки гӯшҳо шунаво доштанд аммо бо он гӯши шунавои эшонро иститоат самъ набӯду қили ақъдўои маъаи алқоъдини ҳам азин бобаст . Раби алъзаҳи эшонро мхзўл карду маҳрӯм аз фармон бурдорӣ то натавонистанд ки фармон баранду бғзоءи табук берун шаванд . Ва аллоҳи алӣами иФъли мо ишоءу иҳкми мо ирид .

وَ قِیلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِینَ این سخن، منافقان با یکدیگر گفتند که: بیرون مشوید و بنشینید با این نشستگان که بعذر نشسته‌اند از زنان و کودکان و ناتوانان. و گفته‌اند که این رسول خدا گفت با ایشان از آنکه با ایشان خشم داشت که از ایشان تخلف می‌شناخت. و گفته‌اند این قیل بمعنی الهام است که رب العزّة اسباب خذلان در دل ایشان افکند و ایشان را بر آن داشت تا بنشستند و استطاعت رفتن نداشتند و بر جمله بدان که استطاعت دو است یکی قبل الفعل و یکی مع الفعل آنچه قبل الفعل است حصول آلت است و عدة چون عقل و صحت و وجود مال و شناخت فرمان و تمکّن آن در وقت و مکان و آن استطاعت ظاهر است و موجود و حجّت بوی قایم است و ثابت و بنده توانا آنست و ذلک فی قوله لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَکُمْ اینست که منافقان گفتند اگر ما را استطاعت بودی با شما بیرون آمدیمی و ربّ العزة ایشان را دروغ زن کرد و گفت وَ اللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ لانهم یستطیعون للخروج. امّا آن استطاعت دیگر، قدرت است بر مباشرت فعل و ملک تحصیل. در باطن رود با فعل و بعد الفعل آن را بتوان شناخت و هیچ حجّت بنده بوی ثابت نشود که آن در حقّ وی مفقود است نه موجود و پیش از فعل بنده از آن استطاعت در هیچ چیز نیست چنان که خدای گفت وَ کانُوا لا یَسْتَطِیعُونَ سَمْعاً ما کانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ قومی را گفته است که گوشها شنوا داشتند امّا با آن گوش شنوا ایشان را استطاعت سمع نبود و قیل اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِینَ هم ازین باب است. رب العزة ایشان را مخذول کرد و محروم از فرمان برداری تا نتوانستند که فرمان برند و بغزاء تبوک بیرون شوند. و اللَّه علیم یفعل ما یشاء و یحکم ما یرید.

Луи хрҷўои Фикми мо зодўкми إлои хболо чун Мустафо аз Мадина берун омад то ба табук равад бсниаҳи алўдоъ фурӯ омад онҷои лашкаргоҳи сохту абди аллоҳи абии селлул бо мунофиқон ба зии ҷадда фурӯ омад аз сниаҳи алўдоъи бзиртр . Пас чун Мустафо ва муъминон бирафтанд абди аллоҳи абӣ бо мунофиқону аҳли шак тахаллуф карду бозгашт . Раби Алъоламин таслияти Мустафои ин оят фиристод луи хрҷўои Фикми мо зодўкми إлои хболо эй Фсодои фии рои заъфаи алмؤмнини алхболи алФсоди фии аламру алхбли алФсоди фии алъқлу лأўзъўои хлолкми алоизоъи сръаҳи уссайру алмънии асръўои болнмимаҳи фии ифсоди зоти бинкм . Ва қили асръўои ркобҳми болсири бинкми иўҳмўни алҳзимаҳи фии улқулуби ибғўнкми алФтнаҳи фитна , шӯр диласт .

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ ما زادُوکُمْ إِلَّا خَبالًا چون مصطفی از مدینه بیرون آمد تا به تبوک رود بثنیّة الوداع فرو آمد آنجا لشکرگاه ساخت و عبد اللَّه ابیّ سلول با منافقان به زی جده فرو آمد از ثنیّة الوداع بزیرتر. پس چون مصطفی و مؤمنان برفتند عبد اللَّه ابیّ با منافقان و اهل شک تخلف کرد و بازگشت. ربّ العالمین تسلیت مصطفی این آیت فرستاد لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ ما زادُوکُمْ إِلَّا خَبالًا ای فسادا فی رای ضعفة المؤمنین الخبال الفساد فی الامر و الخبل الفساد فی العقل وَ لَأَوْضَعُوا خِلالَکُمْ الایضاع سرعة السّیر و المعنی اسرعوا بالنّمیمة فی افساد ذات بینکم. و قیل اسرعوا رکابهم بالسیر بینکم یوهمون الهزیمة فی القلوب یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ فتنه، شور دل است.

Мегуяд : дар миёни шумо фурқати мёФкндндии бади дилӣ май аФзўдндиду шӯр дил меҷустандед .

میگوید: در میان شما فرقت میافکندندی بد دلی می‌افزودندید و شور دل می‌جستندید.

Ва Фикми смоъўни ?лаам эй мноФқўни ихбрўнҳми бохборкму қилу Фикми смоъўни ?лаами ман исмъи кломкму итиъкму луи кони ҳؤлоءи алмноФқўни фии сҳбткми аФсдўҳми алайкуму аллоҳи алӣами болзолмини алмноФқин . Бинҳми абди аллоҳи бен абӣу абди аллоҳи нзлу абди аллоҳи бен нбтлу ҷади бен Қайсу рФоъаҳи бен тобуту аўси бен қибтӣ .

وَ فِیکُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ ای منافقون یخبرونهم باخبارکم و قیل و فیکم سمّاعون لهم من یسمع کلامکم و یطیعکم و لو کان هؤلاء المنافقون فی صحبتکم افسدوهم علیکم وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِالظَّالِمِینَ المنافقین. بینهم عبد اللَّه بن ابی و عبد اللَّه نضل و عبد اللَّه بن نبتل و جد بن قیس و رفاعة بن تابوت و اوس بن قبطی.

Лақади абтғўо алФтнаҳ мегуяд : агар ин мунофиқон дар ин ғзо тахаллуф намуданд эшонро одатаст ва дар ғзоءи аҳад ҳамчунин буданд ки абди аллоҳи абӣ бо мунофиқони рӯзи аҳади баргашт ва гуфт лу наилм қтолои лотбънокм ва гуфтаанд ман қабл онаст ки чун омадани Мустафо ба Мадинаи наздик буд ва хабар афтод абди аллоҳи абии селлулро раиси мунофиқон аз он кроҳиту ранҷ азим омад ки араби Мадина май сголиднд ки вайро бар хештан малик кунанд то фурқат аз миёни аўс ва Хазраҷ бархезад . Чун расӯли худо бмдинаҳ омад он кори фурӯи баст ва ботил шуд абди аллоҳи абӣу мунофиқони бҷҳўдони мигроииднд то ҷуҳудон дар набуввати Мустафо таън мекарданду мардумони дуруд ва шак меафканданд ва дилҳои заъифи мишўрониднди Фзлки қавлаи лақади абтғўои алФтнаҳи ман қаблу қили маъноаи ан ҷимоъа манеҳам أродўо ба алқтли фии лайлаи алъқбаҳу қлбўои лаки алأмўр эй : аҷтҳдўои фии олҳилаи алейку аллакайади бку алтқлиби ани тҷъли асфалаи аълоау ботинаи зоҳирау маъноаи алнФоқи ?фони алмноФқи зоҳираи хилофи ботина ҳатто ҷоء алҳақ эй ғлби алисломи алшрку зуҳри амри аллоҳу ълои дайни аллоҳу ҳўи алислому қил ҳатто ахзоҳми аллоҳи бозҳор алҳақу эъзози аддӣни алӣ кара манеҳам .

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ میگوید: اگر این منافقان در این غزا تخلّف نمودند ایشان را عادت است و در غزاء احد همچنین بودند که عبد اللَّه ابی با منافقان روز احد برگشت و گفت لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناکُمْ و گفته‌اند من قبل آنست که چون آمدن مصطفی به مدینه نزدیک بود و خبر افتاد عبد اللَّه ابی سلول را رئیس منافقان از آن کراهیّت و رنج عظیم آمد که عرب مدینه می‌سگالیدند که وی را بر خویشتن ملک کنند تا فرقت از میان اوس و خزرج برخیزد. چون رسول خدا بمدینه آمد آن کار فرو بست و باطل شد عبد اللَّه ابی و منافقان بجهودان میگراییدند تا جهودان در نبوّت مصطفی طعن میکردند و مردمان درود و شک می‌افکندند و دلهای ضعیف میشورانیدند فذلک قوله لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ و قیل معناه ان جماعة منهم أرادوا به القتل فی لیلة العقبه وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ ای: اجتهدوا فی الحیلة علیک و الکید بک و التقلیب ان تجعل اسفله اعلاه و باطنه ظاهره و معناه النفاق فان المنافق ظاهره خلاف باطنه حتی جاء الحق ای غلب الاسلام الشرک و ظهر امر اللَّه و علا دین اللَّه و هو الاسلام و قیل حتی اخزاهم اللَّه باظهار الحق و اعزاز الدین علی کره منهم.

Ва манеҳам ман иқўли аӣзни лии ин оят дар шаъни ҷади бен Қайс алхзрҷӣ омад мардӣ буд аз маърӯфони мунофиқони расӯл худо гуфт бова ҳилли лаки фии ҷиҳод банӣ алосФри ттхзи минҳои срорӣу всФоءи қол ё расӯли аллоҳи лақади урфи қавмии ании раҷули мғрми болнсоءу ании ахшии ани раъйати бенот алосФри ани лои асбри ънҳни Флои тФтнии бҳзоу аӣзни лии фии алқъўди ънк ва аъинк бимолӣ Фоързи анҳу алнабӣ алайҳи ассалому қоли қади изнати лаки Фонзли аллоҳи ҳзаҳи алоиаҳ

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی این آیت در شأن جد بن قیس الخزرجی آمد مردی بود از معروفان منافقان رسول خدا گفت باو هل لک فی جهاد بنی الاصفر تتخذ منها سراری و وصفاء قال یا رسول اللَّه لقد عرف قومی انی رجل مغرم بالنساء و انی اخشی ان رأیت بنات الاصفر ان لا اصبر عنهن فلا تفتنّی بهذا و ائذن لی فی القعود عنک و اعینک بمالی فاعرض عنه النبی علیه السلام و قال قد اذنت لک فانزل اللَّه هذه الآیة

Ва кони алосФри рҷлои ман ҳабашаи малики алрўми Фотхзи ман нсоӣҳми кули взиӣаҳи ҳсноءи Фўлдти ?лаи Бенин ва бенот ахзни ман баёзи алрўму савод алҳбшаҳ фикан лъсоءи изрби бҳни алмисли фӣ алҳсн мегуяд ин мунофиқ дастурӣ мехоҳад ки наёяд ва баҳона мекард ки лои тФтнии ббноти алосФри маро ба занони рӯм ва бенот банӣ алосФр фитна макун яъне ки ин баҳонаасту нифоқ ӯро барин медорад أлои фии алФтнаҳи сқтўои алои фии алкФру алнФоқи сқтўо , яъне мо сиқти фӣаи ман алФтнаҳи бтхлФаҳи ани расӯли аллоҳ , аксар . Ва қили алои фии алФтнаҳ эй фии алнору алъзоби сқтўоу إни ҷаҳаннами лмҳитаҳи болкоФрини мтбқаҳи баҳами ҷомеъаи ?лаам .

و کان الاصفر رجلا من حبشة ملک الروم فاتخذ من نسائهم کل وضیئة حسناء فولدت له بنین و بنات اخذن من بیاض الروم و سواد الحبشة فکن لعساء یضرب بهن المثل فی الحسن میگوید این منافق دستوری میخواهد که نیاید و بهانه میکرد که لا تَفْتِنِّی ببنات الاصفر مرا به زنان روم و بنات بنی الاصفر فتنه مکن یعنی که این بهانه است و نفاق او را برین میدارد أَلا فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا الا فی الکفر و النفاق سقطوا، یعنی ما سقط فیه من الفتنة بتخلفه عن رسول اللَّه، اکثر. و قیل الا فی الفتنة ای فی النار و العذاب سقطوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکافِرِینَ مطبقة بهم جامعة لهم.