Қавлаи таъолӣ : броءаҳи ман аллоҳу расӯла . Ин сӯраро шаш номаст : сӯраи алтўбаҳу алмбъсраҳу алмнқраҳу алмсираҳу албҳўс . Сад ва бист ва на оятаст ва чаҳор ҳазор ва навад ва ҳашт клмт ва даҳ ҳазор ва чаҳор сад ва ҳаштод ва ҳашт ҳарфаст ,у пасини сӯра ки аз осмон базмин омад дар Мадинаи бикбори тамоми ин сӯрааст .

قوله تعالی: بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ. این سورة را شش نام است: سورة التّوبة و المبعثرة و المنقرة و المثیرة و البحوث. صد و بیست و نه آیت است و چهار هزار و نود و هشت کلمت و ده هزار و چهار صد و هشتاد و هشت حرف است، و پسین سورة که از آسمان بزمین آمد در مدینه بیکبار تمام این سورة است.

Рӯати ъоӣшаҳ , қолат : қоли расӯли аллоҳи с : мо назул алии алқуръони алои ояи ояу ҳрФои ҳрФои мо халои сӯраи броӣаҳ , ва қул ҳўи аллоҳи аҳад , Фонҳмои анзлтои алӣу мъҳмои сбъўни алифи сафи ман алмлоӣкаҳ .

روت عائشة، قالت: قال رسول اللَّه ص: ما نزل علیّ القرآن الّا آیة آیة و حرفا حرفا ما خلا سورة برائة، و قل هو اللَّه احد، فانهما انزلتا علیّ و معهما سبعون الف صف من الملائکه.

Ва гуфтаанд миёни рӯзи ҳудаибияу фатҳи Макка фурӯд омад . Расӯли худои абӯи бикрро ба ҳаҷ фиристод дар он соли бомейрӣ бар ҳоҷу алии бен абии толиб ( ъ )ро бар паии ваии бФрстод , то ин сӯра ба мно рӯз наҳур бар халқ хонду бчҳори сухан Нидо кард : лои идхли алҷнаҳи алои нафаси мусалламау лои иҳҷи баъди алъоми мушрику лои итўФи болбити урён ва ман кони байнау байни расӯли аллоҳи аҳди Фъҳдаҳи илои муддата .

و گفته‌اند میان روز حدیبیه و فتح مکه فرود آمد. رسول خدا ابو بکر را به حج فرستاد در آن سال بامیری بر حاج و علی بن ابی طالب (ع) را بر پی وی بفرستاد، تا این سورة به منا روز نحر بر خلق خواند و بچهار سخن ندا کرد: لا یدخل الجنة الا نفس مسلمة و لا یحج بعد العام مشرک و لا یطوف بالبیت عریان و من کان بینه و بین رسول اللَّه عهد فعهده الی مدته.

Дар абтдоءи ин сӯраи бисмии аллоҳи ннўштнд , аз баҳри онкии бнздики Усмони чунон буд ки анфолу бароъати як сӯраасту фасл дар миёнаи онро кардааст ки қавмӣ аз саҳоба бар он буданд ки ду сӯрааст то миён ҳар ду қавл ҷамъ карда ояд ,у саҳобаи инро бпсндиднд ва ҳар ду сӯраро қринтин ном ниҳоданд . Абии каъбро пурседанд ки чаро дар сари ин сӯраи бисмии аллоҳи ннўштнд , гуфт : лонҳои нзлти фии охири алқуръону кони расӯли аллоҳи иأмрнии аввали кули сӯра б : бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳиму лами иأмрнии фии сӯраи броӣаҳ , бзлки Фзмти илои сӯраи алонФоли лшбҳҳои баҳо . Яъне амри алъҳўди мазкӯри фии алонФолу ҳзаҳи нзлти бнқзи алъҳўду канти млтбсаҳи болонФоли болшбаҳи Фзмти илоҳоу кутуби фии алсбъи алтўл .

در ابتداء این سورة بِسْمِ اللَّهِ ننوشتند، از بهر آنکه بنزدیک عثمان چنان بود که انفال و برائت یک سورة است و فصل در میانه آن را کرده است که قومی از صحابه بر آن بودند که دو سورة است تا میان هر دو قول جمع کرده آید، و صحابه این را بپسندیدند و هر دو سورة را قرینتین نام نهادند. ابیّ کعب را پرسیدند که چرا در سر این سورة بِسْمِ اللَّهِ ننوشتند، گفت: لانها نزلت فی آخر القرآن و کان رسول اللَّه یأمرنی اوّل کلّ سورة ب: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ و لم یأمرنی فی سورة برائة، بذلک فضمّت الی سورة الانفال لشبهها بها. یعنی امر العهود مذکور فی الانفال و هذه نزلت بنقض العهود و کانت ملتبسة بالانفال بالشّبه فضمّت الیها و کتب فی السّبع الطول.

Ва гуфтаанд ки бисмии аллоҳ зинҳорасту ифтитоҳи хайру аввали ин сӯра ва идасту нақзи аҳду бардошт зинҳор , азин сабаби ин ннўштнд . Ва дарин сӯра на оят мансӯхаст чунон ки бон расем , баён кунем ани шоءи аллоҳи таъолӣу тақаддус .

و گفته‌اند که بِسْمِ اللَّهِ زینهار است و افتتاح خیر و اوّل این سورة و عید است و نقض عهد و برداشت زینهار، ازین سبب این ننوشتند. و درین سورة نه آیت منسوخ است چنان که بآن رسیم، بیان کنیم ان شاء اللَّه تعالی و تقدّس.

Қавла : броءаҳи ман аллоҳу расӯла . Ин оят бон омад ки мушрикони аҳдӣ ки бо расӯли худо ва бо муъминон карда буданду паймонӣ ки баста буданд , онро нақз карда буданд .

قوله: بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ. این آیت بآن آمد که مشرکان عهدی که با رسول خدا و با مؤمنان کرده بودند و پیمانی که بسته بودند، آن را نقض کرده بودند.

Пас раби Алъоламин Мустафои сро ва мؤмнонро фармуд ки чун эшон паймон бишикастанду бҳрби шумо берун омаданд , шумо низ аҳдҳо ки бо эшон кардаед нақз кунед ва зинҳор бурдореду бойени маънии оят фурӯ фиристод ки броءаҳи ман аллоҳу расӯлае қади брأи аллоҳу расӯлаи ман аътоӣҳми алъҳўду алўФоءи ази нксўо . Ва броӣаҳи рафъи лонаи хабари абтдоءи мҳзўФ , эй ҳзаҳи алоёти броӣаҳ ,у қили рафъи лонаи абтдоءу хубраи إлии аллазӣна . Ва маънии броӣаҳи инқитоъ исматаст . Мегуяд : эшонро исмат намонаду аҳдӣ ва зинҳорӣ ки доштанд то имрӯзи мунқатиъи гашт . Он гуҳи сухан бо мъоҳдон гардонид , эшонро гуфт : Фсиҳўои фии алأрзи أрбъаҳи أшҳри чаҳор моҳ дар замин май оӣид ва меравед , чунонк хоҳед аз аввали шавол то охири муҳаррам , ва гуфтаанд аз рӯзи арафа то даҳуми рабиъи алохр . Ва ин мъоҳдони ду қавм буданд , қавмӣ аҳд доштанд аз Мустафои с кам аз чаҳормоҳ , раби алъзаҳи дарин ояти бчҳори моҳи барад ,у қавмӣ аҳд доштанд беш аз чаҳормоҳ , раб Алъоламин фармуд , то он муддати басари бурданд , чунон ки гуфт : Фأтмўои إлиҳми ӯҳдаами إлии мдтҳм . Ва гуфтаанд ду гуруҳ буданд он мъоҳдон , гуруҳе кам аз чаҳормоҳ аҳд доштанду гуруҳе аҳд доштанд аммо муддатӣ номзад накарда буданд . Раби Алъоламин муддати аҳд ҳар ду гуруҳи бчҳори моҳ боз оварад . Ва бқўли баъзе муфассирон , ин тأҷили аишонрост ки нақз карданд , мегуяд : ин чаҳор моҳи дигари эшонро замон диҳед ва пас аз он эшонро аҳд нест , мекашид эшонро ва мегиред , ва ҳар ки нақз аҳд накард бар сари аҳд хешаст ва ҳар ки худ аҳд надошт , аз мушрикони панҷоҳ рӯзи вайро замонаст , яъне аз даҳуми зии алҳҷаҳ то охири муҳаррам , ва гуфтаанд абтдоءи чаҳор моҳи бистуми зии алқъдаҳ буд ва дар ин соли дарин рӯз ҳаҷ набӯд бҳкми ҷоҳилияту дигари соли ҳаҷаи алўдоъ буд ҳам зии алҳҷаҳи чунон ки имрӯзаст .

پس رب العالمین مصطفی ص را و مؤمنانرا فرمود که چون ایشان پیمان بشکستند و بحرب شما بیرون آمدند، شما نیز عهدها که با ایشان کرده‌اید نقض کنید و زینهار بردارید و باین معنی آیت فرو فرستاد که بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ ای قد برأ اللَّه و رسوله من اعطائهم العهود و الوفاء اذ نکثوا. و برائة رفع لانه خبر ابتداء محذوف، ای هذه الآیات برائة، و قیل رفع لانه ابتداء و خبره إِلَی الَّذِینَ. و معنی برائة انقطاع عصمت است. میگوید: ایشان را عصمت نماند و عهدی و زینهاری که داشتند تا امروز منقطع گشت. آن گه سخن با معاهدان گردانید، ایشان را گفت: فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ چهار ماه در زمین می‌آئید و میروید، چنانک خواهید از اوّل شوال تا آخر محرم، و گفته‌اند از روز عرفه تا دهم ربیع الآخر. و این معاهدان دو قوم بودند، قومی عهد داشتند از مصطفی ص کم از چهارماه، رب العزة درین آیت بچهار ماه برد، و قومی عهد داشتند بیش از چهارماه، رب العالمین فرمود، تا آن مدت بسر بردند، چنان که گفت: فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلی‌ مُدَّتِهِمْ. و گفته‌اند دو گروه بودند آن معاهدان، گروهی کم از چهارماه عهد داشتند و گروهی عهد داشتند امّا مدتی نامزد نکرده بودند. رب العالمین مدّت عهد هر دو گروه بچهار ماه باز آورد. و بقول بعضی مفسران، این تأجیل ایشانراست که نقض کردند، میگوید: این چهار ماه دیگر ایشان را زمان دهید و پس از آن ایشان را عهد نیست، میکشید ایشان را و می‌گیرید، و هر که نقض عهد نکرد بر سر عهد خویش است و هر که خود عهد نداشت، از مشرکان پنجاه روز وی را زمانست، یعنی از دهم ذی الحجه تا آخر محرم، و گفته‌اند ابتداء چهار ماه بیستم ذی القعده بود و در این سال درین روز حج نبود بحکم جاهلیّت و دیگر سال حجة الوداع بود هم ذی الحجة چنان که امروز است.

Ва аълмўои أнкми ғайри мӯъҷизии аллоҳ эйу ани аҷлтми ҳзаҳи алорбъаҳи алошҳри Флни тФўтўои аллоҳ ,у أни аллоҳ эйу аълмўои ани аллоҳи мхзии алкоФрини мзлҳми болқтлу алоср .

وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللَّهِ ای و ان اجّلتم هذه الاربعة الاشهر فلن تفوتوا اللَّه، وَ أَنَّ اللَّهَ ای و اعلموا ان اللَّه مخزی الکافرین مذلهم بالقتل و الاسر.

Зҷоҷ гуфт : ки ин аз худои таъолӣ змонаст ки мؤмнонро бар кофарон нусрат диҳад .

زجاج گفت: که این از خدای تعالی ضمان است که مؤمنانرا بر کافران نصرت دهد.

Ва أзон , ин атф бар броӣаҳаст , эйу эъломи ман аллоҳу расӯлаи إлии аннос яъне илои алъараб , явми алҳҷи алأкбри рӯз ид наҳураст , бқўли ҷамоатии саҳоба чун умру алӣу ибни аббосу абӯи ҳрираҳу халқӣ аз тобеъин ,у бқўли баъзе рӯз арафааст . Ва ҳаҷи Акбар вуқуфаст бърФаҳу ҳаҷи Асғари умра ва иҷмоъаст ки ҳар ки вуқуфи бърФаҳи азу Фоӣт шуд ҳаҷ аз вай Фоӣт шуд ,у қили алҳҷи алокбри алқрону алосғри алоФрод . Қавмӣ гуфтанд : он рӯзро ҳаҷи Акбар ном карданд аз баҳри он ки идҳои аҳли малики тарсоёну ҷуҳудону габрон дар он рӯзи ҳамаи баҳами омада буд ва ин қавл писандида нест ки дар он таъзиму ойини куфр ва кофаронаст ва ин раво нест ва аз ҳаҷи Акбари дарин ҳеҷ чиз нест . Қавмӣ гуфтанд ҳаҷи Акбари он рӯз буду бас , яъне Акбари ман соири алҳҷи лмои ҷирии фӣаи мо ҳўи эъзози ллослому азлоли ман алшрк . Ва қили явми алҳҷи алأкбр эй ҳайни алҳҷи айёмаи кулҳо комаи иқол : явми алҷмлу явми сафину явми бғоси ирод ба алҳин ва алзмон лони кули ҳарби ман ҳзаҳи алҳрўби домати аёмои касӣра .

وَ أَذانٌ، این عطف بر برائة است، ای و اعلام مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النَّاسِ یعنی الی العرب، یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ روز عید نحر است، بقول جماعتی صحابه چون عمر و علی و ابن عباس و ابو هریره و خلقی از تابعین، و بقول بعضی روز عرفه است. و حج اکبر وقوف است بعرفه و حج اصغر عمره و اجماع است که هر که وقوف بعرفه ازو فائت شد حج از وی فائت شد، و قیل الحج الاکبر القران و الاصغر الافراد. قومی گفتند: آن روز را حج اکبر نام کردند از بهر آن که عیدهای اهل ملک ترسایان و جهودان و گبران در آن روز همه بهم آمده بود و این قول پسندیده نیست که در آن تعظیم و آئین کفر و کافران است و این روا نیست و از حج اکبر درین هیچ چیز نیست. قومی گفتند حج اکبر آن روز بود و بس، یعنی اکبر من سائر الحج لما جری فیه ما هو اعزاز للاسلام و اذلال من الشّرک. و قیل یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ ای حین الحج ایامه کلّها کما یقال: یوم الجمل و یوم صفّین و یوم بغاث یراد به الحین و الزمان لان کلّ حرب من هذه الحروب دامت ایّاما کثیرة.

أни аллоҳи барии ءи ман алмшркин эй ман ъҳўдҳм ,у расӯлае ҳўу расӯла .

أَنَّ اللَّهَ بَرِی‌ءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ای من عهودهم، وَ رَسُولِهِ ای هو و رسوله.

Раби Алъоламин дарин ояти Мустафоро фармуд то мушрикони арабро хабар диҳад дар рӯзи ҳаҷи Акбар ки худоӣ аз эшон безорасту расӯли вай , ва ин он буд ки алӣ ъро бФрстоди бмўсми санаи тсъ , то аз аввали сӯраи броӣаҳи даҳ ояту бқўлии ҳшдаҳу бқўлии чиҳилу бқўлии ҳамаи сӯра бар эшон хонд ,у Мустафо с гуфт : « лои иблғи ании алои раҷули манӣ »

رب العالمین درین آیت مصطفی را فرمود تا مشرکان عرب را خبر دهد در روز حج اکبر که خدای از ایشان بیزار است و رسول وی، و این آن بود که علی ع را بفرستاد بموسم سنة تسع، تا از اول سوره برائة ده آیت و بقولی هشده و بقولی چهل و بقولی همه سوره بر ایشان خواند، و مصطفی ص گفت: «لا یبلغ عنّی الّا رجل منی»

Ва соҳиби мавсими он соли абӯи бикр буд . Чун алӣ ъ дар расед , гуфт : амиро ҷӣтам момўро .

و صاحب موسم آن سال ابو بکر بود. چون علی ع در رسید، گفت: امیرا جئت ام مامورا.

Фқоли алӣ ъ : бали мأмўро ,у вқси алайҳи алқсаҳ ,у кони абӯи ҳрираҳи маъаи алӣ ъ .

فقال علی ع: بل مأمورا، و وقص علیه القصة، و کان ابو هریرة مع علی ع.

Қоли алзҷоҷ : алсбби фии тўлиаҳи алӣ ( ъ ) тлоўаҳи алброءаҳи ани алъараби ҷирати одатҳои фии ақди ақдҳо ва нақзҳо ани итўлии злки алии алқбилаҳи раҷули минҳоу кони ҷоӣзи أни тқўли алъараби азои телаи алайҳои нақзи алъҳди ман алрасул ман ҳўи ман ғайри рҳтаҳи ҳозои хилофи мо иърФи Финои фии нақзи алъҳўди Фозоҳ алнабӣ си алълаҳи фии злк ,у қавлаи с : лои иблғи ании алои раҷули манӣ лӣс бтФзил манеҳ лаълии алии ғайрау локини омили алъараби алӣ мисли мо кони бъзҳми итъорФаҳи ман бъзҳми къодтҳми фии ақди алҳлФу ҳали алъқди кони лои итўлии злки ало раҷул манеҳам .

قال الزجاج: السبب فی تولیة علی (ع) تلاوة البراءة انّ العرب جرت عادتهای فی عقد عقدها و نقضها ان یتولّی ذلک علی القبیلة رجل منها و کان جائز أن تقول العرب اذا تلا علیها نقض العهد من الرّسول من هو من غیر رهطه هذا خلاف ما یعرف فینا فی نقض العهود فازاح النّبیّ ص العلّة فی ذلک، و قوله ص: لا یبلغ عنی الا رجل منی لیس بتفضیل منه لعلی علی غیره و لکن عامل العرب علی مثل ما کان بعضهم یتعارفه من بعضهم کعادتهم فی عقد الحلف و حلّ العقد کان لا یتولّی ذلک الّا رجل منهم.

Фإни таббатам эй раҷъатами ани алкФру ахлстми алтўҳид , Фҳўи хайри лаками ман алоқомаҳи алии алкФру إни тавлиятами ани алоямон , Фоълмўои أнкми ғайри мӯъҷизии аллоҳ эй лои тъҷзўнаҳи ҳрбо . Он гуҳи эшонро бъзоби охират бим дод гуфт :у башари аллазӣнаи кФрўои бъзоби أлими он гуҳи қавмиро аз броӣаҳи ъқуд мустасно кард , эй вақъати алброءаҳи ман алмъоҳдини алноқзини ллъҳўд .

فَإِنْ تُبْتُمْ ای رجعتم عن الکفر و اخلصتم التّوحید، فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ من الاقامة علی الکفر وَ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ عن الایمان، فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللَّهِ ای لا تعجزونه هربا. آن گه ایشان را بعذاب آخرت بیم داد گفت: وَ بَشِّرِ الَّذِینَ کَفَرُوا بِعَذابٍ أَلِیمٍ آن گه قومی را از برائة عقود مستثنی کرد، ای وقعت البراءة من المعاهدین النّاقضین للعهود.

إлои аллазӣнаи ъоҳдтм , ин истиснои пайвастаи бонст ки أни аллоҳи барии ءи ман алмшркину расӯла , إлои аллазӣнаи ъоҳдтми ман алмшркини сами лами инқсўкми ман шарти алъҳўди шиӣои магари он гуруҳон аз мушрикон ки бо эшон паймон бастаед ба ҳудаибия , ва аз он шартҳо ки дар аҳд бо шумо карданд , аз он чизеи буна костаанд ва ҳеҷ душманро аз он шумо бар шумо ёрӣ надодаанд ва эшон бнўи змраҳ ва бнў кунонаанд ва на моҳ аз муддати аҳди эшонро монда буд , раб Алъоламин гуфт : Фأтмўои إлиҳми ӯҳдаами إлии мдтҳми إни аллоҳи иҳб аламтқин аллазӣнаи итқўни нақзи алъҳд .

إِلَّا الَّذِینَ عاهَدْتُمْ، این استثنا پیوسته بآنست که أَنَّ اللَّهَ بَرِی‌ءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ، إِلَّا الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ثُمَّ لَمْ یَنْقُصُوکُمْ من شرط العهود شَیْئاً مگر آن گروهان از مشرکان که با ایشان پیمان بسته‌اید به حدیبیة، و از آن شرطها که در عهد با شما کردند، از آن چیزی بنه کاسته‌اند و هیچ دشمن را از آن شما بر شما یاری نداده‌اند و ایشان بنو ضمره و بنو کنانه‌اند و نه ماه از مدّت عهد ایشان را مانده بود، رب العالمین گفت: فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلی‌ مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ الّذین یتّقون نقض العهد.

Фإзои анслхи алأшҳри алҳрму ҳаии раҷабу зўи алқъдаҳу зўи алҳҷаҳу алмҳрм ,у қили ҳаии алорбъаҳи алошҳри алтии ҳаии мадаи алтأҷил . Мегуяд : чун муддати тأҷил басар ояд мушриконро бикашед ҳар ҷой ки бар эшон даст ёбед дар ҳал ва дар ҳарам ,у хзўҳми болосар ,у аҳсрўҳми ани тҳснўо ,у ақъдўои ?лаами кули мрсд эй алии кули мрсд , яъне хзўои алайҳими алтрқ . Уламоро дар насхи ин ояти се қавласт , бики қавл мансӯхаст бони оят ки худоӣ гуфт : Фإмои мнои баъду إмои Фдоءу лои иҳли қатли асири сбро ,у бики қавл

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ و هی رجب و ذو القعدة و ذو الحجّة و المحرّم، و قیل هی الاربعة الاشهر الّتی هی مدّة التّأجیل. میگوید: چون مدّت تأجیل بسر آید مشرکان را بکشید هر جای که بر ایشان دست یابید در حلّ و در حرم، وَ خُذُوهُمْ بالاسر، وَ احْصُرُوهُمْ ان تحصنوا، وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ ای علی کلّ مرصد، یعنی خذوا علیهم الطّرق. علما را در نسخ این آیت سه قول است، بیک قول منسوخ است بآن آیت که خدای گفت: فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِداءً و لا یحلّ قتل اسیر صبرا، و بیک قول

Мансӯх нест , бал ки носихаст ин оятро ки гуфт : Фإмои мнои баъду إмои Фдоء , Флои иؤхзи ман алосири алФдоءу лои Ямани алайҳими анмои ҳўи алсиФ ӯ алоямон . Ва ҳамчунин дар қуръони сад ва бист ва чаҳор ояти бойени ояти мансӯх шуда . Қавл сеюм онаст ки ҳар ду оят муҳкаманд , ҳамон ки гуфт : Фоқтлўои алмшркин , ва ҳамон ки Фإмои мнои баъду إмои Фдоءу аламри фии злки илои алоямон , Фإни тобўои ани алшрк ,у أқомўои алслоаҳ ! ! алмФрўзаҳ ,у отўои алзкоаҳи алўоҷбаҳи ман алъайну алсмору алмўошӣ , Фхлўои сбилҳми дъўҳм ва мо шоؤоу лои ттързўои лқтлҳму асрҳму ҳсрҳм , إни аллоҳи ғафури раҳими лмни тобу омн .

منسوخ نیست، بل که ناسخ است این آیت را که گفت: فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِداءً، فلا یؤخذ من الاسیر الفداء و لا یمنّ علیهم انما هو السیف او الایمان. و همچنین در قرآن صد و بیست و چهار آیت باین آیت منسوخ شده. قول سوم آنست که هر دو آیت محکم‌اند، همان که گفت: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ، و همان که فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِداءً و الامر فی ذلک الی الایمان، فَإِنْ تابُوا عن الشّرک، وَ أَقامُوا الصَّلاةَ!! المفروضة، وَ آتَوُا الزَّکاةَ الواجبة من العین و الثّمار و المواشی، فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ دعوهم و ما شاؤا و لا تتعرّضوا لقتلهم و اسرهم و حصرهم، إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ لمن تاب و آمن.

Ва إни أҳди ман алмшркини астҷорк эй ани талаби воҳиди ммни амрати бқтлҳми ани икўни фии ҷўорк , фоҷира , эй омана . Ҳатто исмъи каломи аллоҳи Фитбини ?лаи дайни аллоҳу иқўми алайҳи ҳаҷаи аллоҳу иърФи сдқк , сами أблғаҳи мأмнаҳ эй ?фони абии ани ислми фардаи илои мавзеи амна , злки бأнҳми қавми лои иълмўн эй иФъли кули ҳозои лонаами ҷаҳлаи лои иълмўни дайни аллоҳу тавҳида .

وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجارَکَ ای ان طلب واحد ممّن امرت بقتلهم ان یکون فی جوارک، فاجره، ای آمنه. حَتَّی یَسْمَعَ کَلامَ اللَّهِ فیتبیّن له دین اللَّه و یقوم علیه حجّة اللَّه و یعرف صدقک، ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ای فان ابی ان یسلم فردّه الی موضع امنة، ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَعْلَمُونَ ای یفعل کلّ هذا لانهم جهلة لا یعلمون دین اللَّه و توحیده.

Ин ояти ҳуҷҷат равшанасту далелии қотеъ бар лафзён ки гӯйанд : алФознои болқрони махлуқа , ва маълумаст ки он мстҷир ки қуръон мешунид аз лафз расӯл мешунид ё аз лафзи саҳобӣу қироату лафзи вай самоъ карду биҷуз аз лафзи ваии шунидани самоъи қуръони вайро мумкин набӯдӣ , агар он лафзу қироат ки мешунид махлуқаст пас ҳатто исмъи каломи аллоҳ маънӣ надорад , чун худои самоъи ваии каломи худро таҳқиқ кард равшан шуду маълуми гашт ки лафзи хонандаи бқрон махлуқ нест .

این آیت حجّت روشن است و دلیلی قاطع بر لفظیان که گویند: الفاظنا بالقرآن مخلوقة، و معلوم است که آن مستجیر که قرآن می‌شنید از لفظ رسول می‌شنید یا از لفظ صحابی و قرائت و لفظ وی سماع کرد و بجز از لفظ وی شنیدن سماع قرآن وی را ممکن نبودی، اگر آن لفظ و قرائت که می‌شنید مخلوق است پس حَتَّی یَسْمَعَ کَلامَ اللَّهِ معنی ندارد، چون خدای سماع وی کلام خود را تحقیق کرد روشن شد و معلوم گشت که لفظ خواننده بقرآن مخلوق نیست.

Киеви икўни ллмшркини аҳди ин пайвастааст бовели сурату қавла : броءаҳи ман аллоҳу расӯлаи إлии аллазӣнаи ъоҳдтми ман алмшркин , Киеви икўни ллмшркини аҳд эй Киеви ?лаами аҳд , маъаи азморҳми алғдру нқзҳми алъҳд . إлои аллазӣна ъоҳдтм ъанд алмсҷдулҳаром ва ҳам аллазӣнаи астсноҳми аллоҳи ман алброءаҳ ва ҳам бнўи змраҳи бен бикр ва бнў кунона . Ва гуфтаанд : ин астсноء мунқатиъаст , эй локини ман ъоҳдтмўҳм ъанд алмсҷдулҳаром Фмои астқомўои лаками алии вФоءи алъҳд . Фостқимўои ?лаами алии алўФоء . Қтодаҳ гуфт ин аҳди рӯз ҳудаибияаст ,у мушрикони нақзи он аҳд карданд ва банӣ бикрро бар хзоъаҳ ки хлФоءи расӯл худо буданд ёрӣ доданд . Раб Алъоламин гуфт то эшон бар вафоӣ аҳд бошанд , шумо низ бар вафоӣ аҳд бошед чун эшон нақз карданду паймони шикастанди қаттолу ҳарб бо эшон ҳалоласт . إни аллоҳи иҳб аламтқин аллазӣнаи итқўни алғдр .

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ این پیوسته است باوّل سورت و قوله: بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ، کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ ای کیف لهم عهد، مع اضمارهم الغدر و نقضهم العهد. إِلَّا الَّذِینَ عاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ و هم الّذین استثناهم اللَّه من البراءة و هم بنو ضمرة بن بکر و بنو کنانة. و گفته‌اند: این استثناء منقطع است، ای لکن من عاهدتموهم عند المسجد الحرام فَمَا اسْتَقامُوا لَکُمْ علی وفاء العهد. فَاسْتَقِیمُوا لَهُمْ علی الوفاء. قتاده گفت این عهد روز حدیبیه است، و مشرکان نقض آن عهد کردند و بنی بکر را بر خزاعة که خلفاء رسول خدا بودند یاری دادند. رب العالمین گفت تا ایشان بر وفای عهد باشند، شما نیز بر وفای عهد باشید چون ایشان نقض کردند و پیمان شکستند قتال و حرب با ایشان حلال است. إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ الّذین یتّقون الغدر.

Киеву إни изҳрўои алайкум эй Киеви лои тқтлўнҳму Киеви икўни ?лаами аҳд ва ҳам ани изФрўои бкму иқдрўои алайкум , лои ирқбўои Фикм эй лои иҳФзўои Фикм , إлоу лои зимма .

کَیْفَ وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ ای کیف لا تقتلونهم و کیف یکون لهم عهد و هم ان یظفروا بکم و یقدروا علیکم، لا یَرْقُبُوا فِیکُمْ ای لا یحفظوا فیکم، إِلًّا وَ لا ذِمَّةً.

?или бнздики араб қаробатаст ва савгандаст ва аҳдаст , ва гуфтаанд номӣаст аз номҳои худованди ҷли ҷалола ,у лмои қрии алии абӯи бикри алсдиқи қуръони мсилмаҳи бен ҳабиби алҳнФии алкзоб , қоли абӯи бикр :у иҳки мо харҷи ҳозои алкломи ман ?или қти Фоини зҳби бкм . Ва фии иштиқоқаи қавлон : аҳдҳмои алки алшии ءи азои ҳддаҳу ассонии ман ?или албрқи ази алмъ .

الّ بنزدیک عرب قرابت است و سوگند است و عهد است، و گفته‌اند نامی است از نامهای خداوند جلّ جلاله، و لمّا قرئ علی ابو بکر الصدّیق قرآن مسیلمة بن حبیب الحنفی الکذاب، قال ابو بکر: و یحک ما خرج هذا الکلام من الّ قط فاین ذهب بکم. و فی اشتقاقه قولان: احدهما الّک الشی‌ء اذا حدّده و الثّانی من الّ البرق اذ المع.

Ва зимма аҳдасту паймону аслаи ман алзм , эй мо ихоФи алзму алъиби фӣа . Лои ирқбўои Фикми إлоу лои зимма , маънӣ онаст ки агар эшон бшмо даст ёбанд ҳеҷ ибқо накунанд , на ҳақи қаробати хеши биҷои оранд , на бўФои аҳду паймон боз оянд .

و ذمّة عهد است و پیمان و اصله من الذّم، ای ما یخاف الذّم و العیب فیه. لا یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلًّا وَ لا ذِمَّةً، معنی آنست که اگر ایشان بشما دست یابند هیچ ابقا نکنند، نه حقّ قرابت خویش بجای آرند، نه بوفای عهد و پیمان باز آیند.

Ирзўнкми бأФўоҳҳми болўъди болоямону алтоъаҳу алўФоءи болъҳд ,у тأбии қлўбҳми алои алкФру алъсёну алғдр ,у أксрҳми Фосқўни хорҷўни ани алъҳди мтмрдўни болкФри аштрўои боёти аллоҳи смнои қлило эй астбдлўои болқрони ързои исироу астбдлўои алднёи болохраҳ ва ҳам аллазӣнаи ҷумъаами абӯи Сафёни алии таома ,у қили ҳам алиҳўду оёти аллоҳи алтўриаҳ ва ҳам қавм манеҳам дхлўои фии алъҳди сами рҷъўои анҳу , Фсдўои ани сиблатае аързўои ани дайнау тоъата , إнҳми соءи мо эй бӣси мо конўои иъмлўни ман аштроӣҳми алкФри болоямон .

یُرْضُونَکُمْ بِأَفْواهِهِمْ بالوعد بالایمان و الطّاعة و الوفاء بالعهد، وَ تَأْبی‌ قُلُوبُهُمْ الّا الکفر و العصیان و الغدر، وَ أَکْثَرُهُمْ فاسِقُونَ خارجون عن العهد متمردون بالکفر اشْتَرَوْا بِآیاتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِیلًا ای استبدلوا بالقرآن عرضا یسیرا و استبدلوا الدّنیا بالآخرة و هم الّذین جمعهم ابو سفیان علی طعامه، و قیل هم الیهود و آیات اللَّه التوریة و هم قوم منهم دخلوا فی العهد ثمّ رجعوا عنه، فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِهِ ای اعرضوا عن دینه و طاعته، إِنَّهُمْ ساءَ ما ای بئس ما کانُوا یَعْمَلُونَ من اشترائهم الکفر بالایمان.

Лои ирқбўни фии муъмини إлоу лои зимма . Ин мушриконанд ки нақз аҳд карданд , ва гуфтаанд ҷуҳудонанд . Пас ?или ӣнҷои бмънӣ қаробат натавон буд ки миёни арабу ҷуҳуд қаробат нест . Пас ?или ӣнҷо худоаст ҷли ҷалолау алоили ҳўи аллоҳи ъзу ҷл . Қоли Муҳамади бен алФзл : ҳарамаи алмؤмни афзали алҳрмоту таъзимаи аҷали алтоъот , иқўли аллоҳи ъзу ҷл .

لا یَرْقُبُونَ فِی مُؤْمِنٍ إِلًّا وَ لا ذِمَّةً. این مشرکان‌اند که نقض عهد کردند، و گفته‌اند جهودان‌اند. پس الّ اینجا بمعنی قرابت نتوان بود که میان عرب و جهود قرابت نیست. پس الّ اینجا خدا است جلّ جلاله و الایل هو اللَّه عزّ و جلّ. قال محمد بن الفضل: حرمة المؤمن افضل الحرمات و تعظیمه اجلّ الطّاعات، یقول اللَّه عزّ و جلّ.

Лои ирқбўни фии муъмини إлоу лои зимма ,у أўлӣки ҳам алмътдўни алмҷоўзўни ллҳлоли илоулҳаром бнқзи алъҳд .

لا یَرْقُبُونَ فِی مُؤْمِنٍ إِلًّا وَ لا ذِمَّةً، وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ المجاوزون للحلال الی الحرام بنقض العهد.

Фإни тобўоу أқомўои алслоаҳу отўои алзкоаҳи Фإхўонкм эй фаҳми ахўонкми фии аддӣни лои фии алнсб . Дайн исмӣаст миллати ҳанифиро аз рӯй шаръ , аммо аз рӯй луғати онро чанд маънӣаст : яке ҷазоасту қисос , чунон ки гуфт : молики явми аддӣн эй явми алҷзоءу алқсос , иқоли днтаҳи бмои сунъ , эй ҷзитаҳу комаи тадайюни тдон . Аддӣни алмаликау алслтон , иқоли ?данати алқўми адниҳм , эй қҳртҳму азллтҳми Фдонўо , эй злўоу хзъўо ,у аддӣни ллаҳи анмои ҳўи ман ҳозо . Манеҳ қавла :у икўни аддӣни ллаҳ .

فَإِنْ تابُوا وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ فَإِخْوانُکُمْ ای فهم اخوانکم فِی الدِّینِ لا فی النّسب. دین اسمی است ملّت حنیفی را از روی شرع، امّا از روی لغت آن را چند معنی است: یکی جزا است و قصاص، چنان که گفت: مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ ای یوم الجزاء و القصاص، یقال دنته بما صنع، ای جزیته و کما تدین تدان. الدّین الملکة و السلطان، یقال دنت القوم ادنیهم، ای قهرتهم و اذللتهم فدانوا، ای ذلّوا و خضعوا، و الدّین للَّه انما هو من هذا. منه قوله: وَ یَکُونَ الدِّینُ لِلَّهِ.

Ва аддӣн алҳсоб манеҳ қавлаи таъолӣ : минҳои أрбъаҳи ҳарами злки аддӣни алқим ва манеҳ қавлаи таъолӣ : иўмӣзи иўФиҳми аллоҳи динҳм алҳақ эй ҳсобҳм .

و الدّین الحساب منه قوله تعالی: مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ و منه قوله تعالی: یَوْمَئِذٍ یُوَفِّیهِمُ اللَّهُ دِینَهُمُ الْحَقَّ ای حسابهم.

Ва нафасл алоёт Эй набин оёти алқуръон , лқўми иълмўни анҳо ман ъанд аллоҳ .

وَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ ای نبیّن آیات القرآن، لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ انّها من عند اللَّه.

Қоли ибни аббос : ҳурмати ҳзаҳи алоиаҳи дмоءи аҳли алқблаҳ .

قال ابن عباس: حرّمت هذه الایة دماء اهل القبلة.