Қавлаи таъолӣ :у алсобқўни алأўлўни ман алмҳоҷрини аллазӣнаи ҳоҷрўоу Форқўои мнозлҳму аўтонҳм .

قوله تعالی: وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ الذین هاجروا و فارقوا منازلهم و اوطانهم.

Ва алأнсори аллазӣнаи нсрўои расӯли аллоҳи алии аъдоӣаҳи ман аҳли алмдинаҳу оўўо асҳоба хилофаст миёни уламои дайну аҳли тафсир ки собиқони муҳоҷирон ки буданд ? абӯи Мӯсоу Саиди мсиб ва қтодаҳ гуфтанд : ҳам аллазӣнаи слўои алқблтини маъа алнабӣ си эшон ки бо расӯли худо дар ду қибла намоз карданд дар ибтидои ислом ба байти муқаддасу баъд аз он бкъбаҳи ътоءи бен абӣ рбоҳ гуяд : бадарёнанд эшон ки бо расӯл худо баҷанг бадар ҳозир буданд , шуъабӣ гуфт : ҳам аллазӣнаи шҳдўои байъаи алрзўони болҳдибиаҳу собиқони ислом низ уламо мухталифанд . Қавмӣ гуфтанд : аввал касе ки мусулмон шуд аз мардон , абӯи бикр буд ва аз занони хадиҷа . Қавмӣ гуфтанд аввал касе ки мусулмон шуд алии бен абии толиб ъ буд . Қавмӣ гуфтанд аввали зайди бен ҳориса буд . Исҳоқи бен Исмоили алҳнзлии ҷамъи миён ҳама кард ва гуфт аввал касе ки мусулмон шуд аз мардони расида , абӯи бикр буд ва аз занон , хадиҷа ва аз кӯдакони норасида , алии бен абии толиб ( ъ ) ва аз бардагону мавлоёни зайди ҳориса . Исмоили бен Аёзи бен афиф ривоят кунад аз падари хеш аз ҷади хеши афифи гуфтои мардӣ бозаргон будам брўзгор ҳаҷ бимика омадаму бнздики аббоси бен абди алмтлби фурӯи омадам ки бо ваии дӯстӣу бародарии доштам , гуфто ҳар ду боёми Мӯсои бмнии истода будем ману аббос ки мардии ҷавони тоза рӯй фароз омад буқати пешину соъатӣ дар осмон менигарад он гуҳ рӯй бқблаҳ оварад ва дар намози истод , ҳам дар он соъат кӯдакӣ омад ва аз рости дасти ваии боистод ва занӣ омад аз пас ҳар ду боистод , он ҷавони пушт хам дод ва дар рукӯъ шуд ҳар ду дар мтобъти вай дар рукӯъ шуданд , ҷавон бсҷўд шуд эшон низ бмтобъти вай дар суҷуд шуданд ва дар қиёми ҳам чунон ва дар ташаҳҳуди ҳам чунон . Ибни афиф рӯй бъбос оварад , гуфт : ё аббоси амри азим ! ин азим корӣаст ин кори эшон чаҳ кораст ва ин чаҳ касонанд ӣнон , аббос гуфт : ҳозои ибни ахии Муҳамади бен абди аллоҳи бен абди алмтлби изъми ани аллоҳи таъолии баъсаи рсўлоу ани кнўзи касрӣу қайсари стФтҳи алайҳу ҳозои алғломи ибни ахии алии бен абии толибу ҳзаҳи алмрأаҳи хадиҷаи бинти хўилди завҷаи Муҳамад , тобъоаҳи алии дайна ваем аллоҳи мо алии зуҳри аларзи кулҳо аҳади алии ҳозои аддӣни ғайри ҳؤлоء . Қоли афифи алкндии баъди мо аслму рсхи алисломи фии қалба , ё литнии канти робъо . Рӯзии бӯи толиб , алиро гуфт ё банӣ , мо ҳозои аддӣни алзии анати алайҳ ? ин чаҳ дайнаст ки ту дорӣ ва онро парварӣ ? гуфт ё абати омнти биллоҳу расӯлау сдқтаҳи Фимои ҷоء бау слити маъааи ллаҳ эй падар имон оварадам ки худоӣ якеасту Муҳамади расӯлу пайғомбар ӯаст ва устуворасту рости гӯии баҳр чаҳ оварад ва гуфт ва бо вай намоз мекунам бФрмони худоӣ аз баҳри худоӣ , бӯ толиб гуфт : эй писар аммо ани мҳмдои лои идъўи алои илои хайри Фолзмаҳ , Муҳамад ҳар ки хонд баҳр чаҳ хонд бихир хонд ва хайр гуяду ҷузи хайр азу наёяд нигар ӯро бадасти дорӣ ва мулозим бошӣу азу бар нагардӣ .

وَ الْأَنْصارِ الذین نصروا رسول اللَّه علی اعدائه من اهل المدینة و آووا اصحابه خلافست میان علمای دین و اهل تفسیر که سابقان مهاجران که بودند؟ ابو موسی و سعید مسیب و قتاده گفتند: هم الذین صلّوا القبلتین مع النبی ص ایشان که با رسول خدا در دو قبله نماز کردند در ابتدای اسلام به بیت مقدس و بعد از آن بکعبه عطاء بن ابی رباح گوید: بدریان‌اند ایشان که با رسول خدا بجنگ بدر حاضر بودند، شعبی گفت: هم الذین شهدوا بیعة الرضوان بالحدیبیه و سابقان اسلام نیز علماء مختلف‌اند. قومی گفتند: اول کسی که مسلمان شد از مردان، ابو بکر بود و از زنان خدیجه. قومی گفتند اول کسی که مسلمان شد علی بن ابی طالب ع بود. قومی گفتند اول زید بن حارثه بود. اسحاق بن اسماعیل الحنظلی جمع میان همه کرد و گفت اول کسی که مسلمان شد از مردان رسیده، ابو بکر بود و از زنان، خدیجه و از کودکان نارسیده، علی بن ابی طالب (ع) و از بردگان و مولایان زید حارثه. اسماعیل بن ایاز بن عفیف روایت کند از پدر خویش از جد خویش عفیف گفتا مردی بازرگان بودم بروزگار حج بمکه آمدم و بنزدیک عباس بن عبد المطلب فرو آمدم که با وی دوستی و برادری داشتم، گفتا هر دو بایام موسی بمنی ایستاده بودیم من و عباس که مردی جوان تازه روی فراز آمد بوقت پیشین و ساعتی در آسمان می‌نگرد آن گه روی بقبله آورد و در نماز ایستاد، هم در آن ساعت کودکی آمد و از راست دست وی بایستاد و زنی آمد از پس هر دو بایستاد، آن جوان پشت خم داد و در رکوع شد هر دو در متابعت وی در رکوع شدند، جوان بسجود شد ایشان نیز بمتابعت وی در سجود شدند و در قیام هم چنان و در تشهد هم چنان. ابن عفیف روی بعباس آورد، گفت: یا عباس امر عظیم! این عظیم کاری است این کار ایشان چه کار است و این چه کسان‌اند اینان، عباس گفت: هذا ابن اخی محمد بن عبد اللَّه بن عبد المطلب یزعم ان اللَّه تعالی بعثه رسولا و ان کنوز کسری و قیصر ستفتح علیه و هذا الغلام ابن اخی علی بن ابی طالب و هذه المرأة خدیجة بنت خویلد زوجة محمد، تابعاه علی دینه و ایم اللَّه ما علی ظهر الارض کلها احد علی هذا الدین غیر هؤلاء. قال عفیف الکندی بعد ما اسلم و رسخ الاسلام فی قلبه، یا لیتنی کنت رابعا. روزی بو طالب، علی را گفت یا بنی، ما هذا الدین الذی انت علیه؟ این چه دین است که تو داری و آن را پروری؟ گفت یا ابت آمنت باللّه و رسوله و صدّقته فیما جاء به و صلّیت معه للَّه ای پدر ایمان آوردم که خدای یکی است و محمد رسول و پیغامبر او است و استوار است و راست گوی بهر چه آورد و گفت و با وی نماز میکنم بفرمان خدای از بهر خدای، بو طالب گفت: ای پسر امّا انّ محمدا لا یدعو الا الی خیر فالزمه، محمد هر که خواند بهر چه خواند بخیر خواند و خیر گوید و جز خیر ازو نیاید نگر او را بدست داری و ملازم باشی و ازو بر نگردی.

Муҷоҳид гуфт : неъматӣ ва навохтӣ буд ки худои таъолӣ бар алии бен абии толиби ниҳоду хайрӣ ки буии хост ки рӯзи қаҳту ниёз буду Қурайши бғоити танагӣу сахтии расидау бӯи толиби соҳиби аёл буду ясорӣ на ки эшонро бФрохӣ неъмат доштед ва дар банӣ ҳошим , аббоси тавонгар буду соҳиби неъмат , расӯл худо гуфт : ё аббос агар дар ҳақи бӯи толиб тахфиф ҷӯйем ва аз он фарзандони вай лухтӣ бардорему доштани эшонро дар пазирем магар савоб бошад ва ӯро хуфтӣ буд , Мустафоу аббос ҳар ду рафтанд ва ин андеша ки карда буданд бо бӯ толиб бигуфтанд бӯ толиб гуфт : Ақилро бмн бигзоред ва бо дигарон шумо донед ки чаҳ кунед Мустафои алиро бардошт ва дар пазируфту аббоси ҷаъфарро пас алӣ бо Мустафо май буд то ваҳй аз осмон омаду баъси вай дар пайвасту раби алъзаҳи алиро босалом гиромӣ карду ҷаъфар бо аббос май буд то он гуҳ ки мусулмон шуду босаломи азизи гашт ва мустағнӣ шуд . Муҳамади бен исҳоқ гуфт : чун абӯи бикри садиқ мусулмон шуд ҷамоатӣ аз Қурайши пайваста бо вай менишастанд ва маҷоласту мусоҳибати вай дӯст медоштанд аз он ки абӯи бикри мардии маҳбӯб буд , хуши хуй , хуши табъ , саҳлу осони фаро даст омадӣ ва бо ҳар кас дар муоширату мусоҳибати хуш дар омадӣу тадбир корҳо донистӣу мардуми шинохтӣ ва корҳо аз пеши барадӣ ба зиракӣу доноӣ , пас ҷамоатӣ ки бо вай маҷоласт карданд ва бар вай эътимод доштанд чун Усмони ъФону алзбири бен алъўом ,у абди арраҳмони бен ъўФу саъди бен абии вқосу талҳаи бен убайди аллоҳ , абӯи бикри пайвастаи ҳадиси ислому имон бо эшон ҳаме кард ва эшонро даъват мекард то ин ҷамоати ҳамаи бўсилти абӯи бикри пеш Мустафо омаданд ва мусулмон шуданду ислому мусулмононро нусрат доданд раби Алъоламин эшонро собиқон хонд гуфт : алсобқўни алأўлўни ман алмҳоҷрину алأнсор рӯй алзбири бен алъўоми қоли қоли расӯли аллоҳи с : « аллоҳами анки боркти ломтии фии сҳобтии Флои тслбҳми албркаҳу боркти лосҳобии фии абии бикри Флои тслбаҳи албркаҳу аҷмъҳми алайҳу лои тнсри амраи ?фонаи лами изли иؤсри амрки алии амраи аллоҳаму аъзи умри бен улхитобу сабри Усмону вифқи улёу ағФри лтлҳаҳу сабти алзбиру силами съдоу вифқи абди арраҳмон ва алҳақ фии алсобқини алаввалин ман алмҳоҷрину алонсору алтобъини ?лаами боҳсон »

مجاهد گفت: نعمتی و نواختی بود که خدای تعالی بر علی بن ابی طالب نهاد و خیری که بوی خواست که روز قحط و نیاز بود و قریش بغایت تنگی و سختی رسیده و بو طالب صاحب عیال بود و یساری نه که ایشان را بفراخی نعمت داشتید و در بنی هاشم، عباس توانگر بود و صاحب نعمت، رسول خدا گفت: یا عباس اگر در حق بو طالب تخفیف جوییم و از آن فرزندان وی لختی برداریم و داشتن ایشان را در پذیریم مگر صواب باشد و او را خفّتی بود، مصطفی و عباس هر دو رفتند و این اندیشه که کرده بودند با بو طالب بگفتند بو طالب گفت: عقیل را بمن بگذارید و با دیگران شما دانید که چه کنید مصطفی علی را برداشت و در پذیرفت و عباس جعفر را پس علی با مصطفی می‌بود تا وحی از آسمان آمد و بعث وی در پیوست و رب العزة علی را باسلام گرامی کرد و جعفر با عباس می‌بود تا آن گه که مسلمان شد و باسلام عزیز گشت و مستغنی شد. محمد بن اسحاق گفت: چون ابو بکر صدیق مسلمان شد جماعتی از قریش پیوسته با وی می‌نشستند و مجالست و مصاحبت وی دوست میداشتند از آن که ابو بکر مردی محبوب بود، خوش خوی، خوش طبع، سهل و آسان فرا دست آمدی و با هر کس در معاشرت و مصاحبت خوش در آمدی و تدبیر کارها دانستی‌ و مردم شناختی و کارها از پیش بردی به زیرکی و دانایی، پس جماعتی که با وی مجالست کردند و بر وی اعتماد داشتند چون عثمان عفان و الزبیر بن العوام، و عبد الرحمن بن عوف و سعد بن ابی وقاص و طلحة بن عبید اللَّه، ابو بکر پیوسته حدیث اسلام و ایمان با ایشان همی کرد و ایشان را دعوت میکرد تا این جماعت همه بوسیلت ابو بکر پیش مصطفی آمدند و مسلمان شدند و اسلام و مسلمانان را نصرت دادند رب العالمین ایشان را سابقان خواند گفت: السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ روی الزبیر بن العوام قال قال رسول اللَّه ص: «اللهم انک بارکت لامّتی فی صحابتی فلا تسلبهم البرکة و بارکت لاصحابی فی ابی بکر فلا تسلبه البرکة و اجمعهم علیه و لا تنثر امره فانّه لم یزل یؤثر امرک علی امره اللهم و اعزّ عمر بن الخطاب و صبّر عثمان و وفق علیا و اغفر لطلحة و ثبت الزبیر و سلم سعدا و وفق عبد الرحمن و الحق فی السابقین الاولین من المهاجرین و الانصار و التابعین لهم باحسان»

Аммо собиқон ва ансор эшонанд ки дар байъаи ақаба ҳозир буданд ки бмизбонӣ Мустафо омаданд ба Макка ки вайро ба Мадинаи хонданд ва ҳаштод ваанд кас буданд , хатиби эшон асъади бен зрораҳи ду соли пеш аз он ки Мустафои бмдинаҳ ҳиҷрат кард эшон имон оварда буданд ки Мустафои си мсъби ъмирро боишон фиристод то эшонро даъват кард ва бар эшон қуръон хонду канти алонсори тҳбаҳи Фослми маъааи саъди бен маозу умр ва бен алҷмўҳу бнўи абди алошҳлу халқи ман алнсоءу алсбёну кони мсъби бен ъмири аввали ман ҷамъи алслоаҳи болмдинаҳу кони соҳиби ройа алнабӣ явми аҳаду явми бадару кони вқии расӯли аллоҳи бнФсаҳи явми аҳади ҳайси анҳзми анноси ани расӯли аллоҳ ҳатто нФзти алмшоқси фии ҷўФаҳи Фостшҳди иўмӣз

اما سابقان و انصار ایشانند که در بیعة عقبه حاضر بودند که بمیزبانی مصطفی آمدند به مکه که وی را به مدینه خواندند و هشتاد و اند کس بودند، خطیب ایشان اسعد بن زرارة دو سال پیش از آن که مصطفی بمدینه هجرت کرد ایشان ایمان آورده بودند که مصطفی ص مصعب عمیر را بایشان فرستاد تا ایشان را دعوت کرد و بر ایشان قرآن خواند و کانت الانصار تحبّه فاسلم معه سعد بن معاذ و عمر و بن الجموح و بنو عبد الاشهل و خلق من النساء و الصبیان و کان مصعب بن عمیر اول من جمع الصلاة بالمدینه و کان صاحب رایة النبی یوم احد و یوم بدر و کان وقی رسول اللَّه بنفسه یوم احد حیث انهزم الناس عن رسول اللَّه حتی نفذت المشاقص فی جوفه فاستشهد یومئذ

Фқоли расӯли аллоҳ с ъанд аллоҳи аҳтсбки мо раъйати қт ашраф манеҳ лақад роята бимика

فقال رسول اللَّه ص عند اللَّه احتسبک ما رأیت قط اشرف منه لقد رایته بمکة

Ва ани алайҳ бар дайни мо идрии мо қиматҳоу ани шроки феълӣаи ман зҳбу ани ани яминаи ъломину ани ясораи ғуломин беди кул воҳид манеҳам қъби ман ҳис , иأклу итъми анноси Фосраҳи аллоҳи болшҳодаҳу кони расӯли аллоҳи азои аҳтдити илайҳи турфаи ҳбоҳои лмсъби бен ъмири Фонзли аллоҳи фӣа :у лмни хоФи мақоми рабаи ҷинатон ва дар қроءти ёқӯб ки хонду алонсори брФъ , маънӣ онаст ки сабақ , фаро муҳоҷирон доду ансор ёд кард неки ному собиқони эшон ҷудо накард .

و ان علیه بر دین ما یدری ما قیمتها و ان شراک فعلیه من ذهب و ان عن یمینه علامین و عن یساره غلامین بید کل واحد منهم قعب من حیس، یأکل و یطعم الناس فآثره اللَّه بالشهادة و کان رسول اللَّه اذا اهتدیت الیه طرفة حباها لمصعب بن عمیر فانزل اللَّه فیه: وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ‌ و در قراءت یعقوب که خواند و الانصار برفع، معنی آنست که سبق، فرا مهاجران داد و انصار یاد کرد نیک نام و سابقان ایشان جدا نکرد.

Ва аллазӣнаи атбъўҳми бإҳсон эдар , ду қавл гуфтаанд : яке онаст киу аллазӣнаи атбъўҳми боҳсон , ман алмҳоҷрину алонсори аизои Фикўни соири алсҳобаҳ . Қавл дувум онаст ки ва ман атбъўҳми болоямону алтоъаҳу слкўои сбилҳми фии алҳҷраҳу алнсраҳи илои явми алқимаҳ .

وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ ایدر، دو قول گفته‌اند: یکی آنست که و الذین اتبعوهم باحسان، من المهاجرین و الانصار ایضا فیکون سائر الصحابة. قول دوم آنست که و من اتبعوهم بالایمان و الطاعة و سلکوا سبیلهم فی الهجرة و النصرة الی یوم القیمة.

Ва аллазӣнаи атбъўҳм бإҳсон гуфтаанд ки тобеъин ном аз ин оят гирифтаанду тафсири ин эҳсон ӣнҷоаст ки гуфт :у аллазӣнаи ҷоؤи ман бъдҳм . . . Алоиаҳи он эҳсон тараҳҳумаст бар салафу истодан бар зикри савобиқи некуии эшону забону дили фурӯ гирифтан аз андешаи бад дар эшон , эшонро дар савоб фароҳам дошт ва ҷамъ кард гуфт : разии аллоҳи анҳуам эй бқбўли алтоъаҳу рзўои анҳу бмои ноливои ман алсўоби фавқи мо тмнўоу қили рзўо ба рибои фарзии баҳами ъбодо . Ва أъди ?лаами ҷиноти тҷрии таҳтҳо алأнҳори холидин фӣҳо أбдои злки алФўзи алъзими қрءи ибни касӣри ман таҳтҳо алонҳору лӣси лҳои фии алқуръони назир рӯй ани ҳамиди бен зиёди қоли қиллати лмҳмди бен каъби алқрзии иўмои алои тхбрнии ани асҳоби расӯли аллоҳи си Фимои кони ман рأиҳм ва анмо аред алФтн ? Фқол : ани аллоҳи қади ғФри лҷмиъи асҳоб алнабӣ си фии китобаи Фқоли субҳони аллоҳи алои тқрأи қавла ?у алсобқўни алأўлўни ман алмҳоҷрину алأнсори илои охири алоиаҳи Фоўҷби аллоҳи лҷмиъи асҳоб алнабӣ си алҷнаҳу алрзўону аштрти алии алтобъини шртои лами иштртаҳи алайҳими қиллат ва мо аштрти алайҳими қоли аштрти алайҳими ани итбъўҳми боҳсони иқўли иқтдўни боъмолҳми алҳасанау лои иқтдўни баҳами фии ғайри злк . Қоли абӯи схри ҳамиди бен зиёди Фўи аллоҳи лкأнии лами ақрأҳои қт ва мо урфати тафсирҳо ҳатто қрأҳои алӣ « 1 » Муҳамади бен каъб . Ва ани абии Саиди алхдрии қол : қоли расӯли аллоҳи с : лои тсбўои асҳобии Фўи алзии нафасии бедаи луи ани аҳдкми анФқ мисли аҳади зҳбои мо адрки мади аҳдҳму лои нисфа .

وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ گفته‌اند که تابعین نام از این آیت گرفته‌اند و تفسیر این احسان اینجا است که گفت: وَ الَّذِینَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ... الآیة آن احسان ترحم است بر سلف و ایستادن بر ذکر سوابق نیکویی ایشان و زبان و دل فرو گرفتن از اندیشه بد در ایشان، ایشان را در ثواب فراهم داشت و جمع کرد گفت: رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ ای بقبول الطاعة وَ رَضُوا عَنْهُ بما نالوا من الثواب فوق ما تمنّوا و قیل رضوا به ربا فرضی بهم عبادا. وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها أَبَداً ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ قرء ابن کثیر من تحتها الانهار و لیس لها فی القرآن نظیر روی عن حمید بن زیاد قال قلت لمحمد بن کعب القرظی یوما الا تخبرنی عن اصحاب رسول اللَّه ص فیما کان من رأیهم و انما ارید الفتن؟ فقال: ان اللَّه قد غفر لجمیع اصحاب النبی ص فی کتابه فقال سبحان اللَّه الا تقرأ قوله؟ وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ الی آخر الایة فاوجب اللَّه لجمیع اصحاب النبی ص الجنة و الرضوان و اشترط علی التابعین شرطا لم یشترطه علیهم قلت و ما اشترط علیهم قال اشترط علیهم ان یتبعوهم باحسان یقول یقتدون باعمالهم الحسنة و لا یقتدون بهم فی غیر ذلک. قال ابو صخر حمید بن زیاد فو اللَّه لکأنّی لم اقرأها قط و ما عرفت تفسیرها حتی قرأها علی «۱» محمد بن کعب. و عن ابی سعید الخدری قال: قال رسول اللَّه ص: لا تسبّوا اصحابی فو الذی نفسی بیده لو ان احدکم انفق مثل احد ذهبا ما ادرک مدّ احدهم و لا نصفه.

Ва ммни ҳўлкми ман алأъроби мноФқўни дарин ояти тақдим ва таъхираст тақдира :у ммни ҳўлкми ман алоъроб ва ман аҳли алмдинаҳи мноФқўни ин аъроби аъроб бўодӣаст Фзораҳу ғтФону музайянау ҷҳинаҳу ғаффор ва ман أҳли алмдинаҳ яъне абди аллоҳи бен абӣу ҷади бен Қайсу мътби бен қширу абӯи омири алроҳб .

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ درین آیت تقدیم و تأخیر است تقدیره: و ممن حولکم من الاعراب و من اهل المدینة منافقون این اعراب اعراب بوادی است فزاره و غطفان و مزینه و جهینه و غفار وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ یعنی عبد اللَّه بن‌ ابی و جد بن قیس و معتب بن قشیر و ابو عامر الراهب.

Мрдўои алии алнФоқи наъти ллФриқин , мегуяд : мунофиқони ин ду Фриқ аз аъроб ва аз аҳли Мадина , бар нифоқ Миср истоданд ва дар ситез дар он бимонаданд ки ҳеҷ тавба накарданд мрдўои алии алнФоқ эй ақомўои алайҳу лҷўои фӣау ътўоу астмрўои алии злки Флм итўбўо манеҳу аслаи ман алшитони алморди иқоли марди имрди мрўдои Фҳўи мораду мурӣди азои ътоу тғӣ .

مَرَدُوا عَلَی النِّفاقِ نعت للفریقین، میگوید: منافقان این دو فریق از اعراب و از اهل مدینه، بر نفاق مصر ایستادند و در ستیز در آن بماندند که هیچ توبه نکردند مَرَدُوا عَلَی النِّفاقِ ای اقاموا علیه و لجوا فیه و عتوا و استمروا علی ذلک فلم یتوبوا منه و اصله من الشیطان المارد یقال مرد یمرد مرودا فهو مارد و مرید اذا عتا و طغی.

Лои тълмҳм эй лои тарофаами боъёнҳми нҳни нълмҳми қоли қтодаҳи мо боли ақвоми итклФўни илми анноси иқўлўни фалони фии алҷнаҳу фалони фии алнор . Қоли набии аллоҳи Нӯҳ : « ва мо илмии бмои конўои иъмлўн »у қоли Шуайб : « ва мо أнои алайкуми бҳФиз » ва қол набино : мо أдрии мо иФъл беу лои бкму қоли аллоҳи ?лаи лои тълмҳми нҳни нълмҳм .

لا تَعْلَمُهُمْ ای لا تعرفهم باعیانهم نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ قال قتاده ما بال اقوام یتکلفون علم الناس یقولون فلان فی الجنة و فلان فی النار. قال نبی اللَّه نوح: «وَ ما عِلْمِی بِما کانُوا یَعْمَلُونَ» و قال شعیب: «وَ ما أَنَا عَلَیْکُمْ بِحَفِیظٍ» و قال نبینا: ما أَدْرِی ما یُفْعَلُ بِی وَ لا بِکُمْ و قال اللَّه له لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ.

Снъзбҳми мртини ин мртин онаст ки дар дигар оят гуфт : иФтнўни фии кули оми мараи أўи мртини ду азобаст ва ду фитнаи яке аз он , бимасту Фзиҳт ки дар он оят гуфт : иҳзри алмноФқўну дигар ваъидаст ки гуфт : إни аллоҳи махраҷи мо тҳзрўн . Ибн аббос гуфт : расӯли худои рӯзи одина хутба кард , он гуҳи боистод ва гуфт : ахрҷ ё фалони Фонки мунофиқи ахрҷ ё фалони Фонки мунофиқи ҷамоатиро чунин бар шимурд ва аз масҷид берун кард то расво шуданд ин азоб авваласту азоби дувуми азоб қабраст .

سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ این مرتین آنست که در دیگر آیت گفت: یُفْتَنُونَ فِی کُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَیْنِ دو عذاب است و دو فتنه یکی از آن، بیم است و فضیحت که در آن آیت گفت: یَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ و دیگر وعید است که گفت: إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ. ابن عباس گفت: رسول خدا روز آدینه خطبه کرد، آن گه بایستاد و گفت: اخرج یا فلان فانک منافق اخرج یا فلان فانک منافق جماعتی را چنین بر شمرد و از مسجد بیرون کرد تا رسوا شدند این عذاب اول است و عذاب دوم عذاب قبر است.

Қтодаҳ гуфт : азоб аввал онаст ки расӯли худо , сари он дувоздаҳ мард ки лайлаи алъқбаҳи қасд Мустафо карданд , бо ҳзиФаҳ бигуфт ки : лои идхлўни алҷнаҳ ҳатто илҷи алҷмли фии сами алхёт .

قتاده گفت: عذاب اول آنست که رسول خدا، سرّ آن دوازده مرد که لیلة العقبة قصد مصطفی کردند، با حذیفه بگفت که: لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاطِ.

Қол :у тқтлҳми алдбилаҳи Сироҷи ман нори тохзи фии китфи аҳдҳм ҳатто ихрҷи ман садра . Ин азоб авваласту азоби дувуми азоби қабр , ҳасан гуфт : аҳадии алмртини ахзи алзкоаҳи ман амўолҳму ҳамлаами алии алҷҳоду алأхрии азоби алқбр . Ва қили алмраҳи алаввалии зарби алмлоӣкаҳи вҷўҳҳм ва адборҳм ъанд қабзи арўоҳҳму алأхрии азоби алқбр . Рабиъ гуфт : се азобаст эшонро : яке қатлу Фзиҳту хорӣ ва дар ислом рафтан эшон бнокомӣ беҳасбат .

قال: و تقتلهم الدّبیلة سراج من نار تاخذ فی کتف احدهم حتی یخرج من صدره. این عذاب اول است و عذاب دوم عذاب قبر، حسن گفت: احدی المرتین اخذ الزکاة من اموالهم و حملهم علی الجهاد و الأخری عذاب القبر. و قیل المرة الاولی ضرب الملائکة وجوههم و ادبارهم عند قبض ارواحهم و الأخری عذاب القبر. ربیع گفت: سه عذاب است ایشان را: یکی قتل و فضیحت و خواری و در اسلام رفتن ایشان بناکامی بی حسبت.

Дувуми азоби қабр . Сеюм ончӣ гуфт сами ирдўни إлии азоби азими азоби ҷовдон дар дӯзах .

دوم عذاب قبر. سوم آنچه گفت ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلی‌ عَذابٍ عَظِیمٍ عذاب جاودان در دوزخ.

Ва охрўн эй ва ман аҳли алмдинаҳи қавми охрўни сӯии алмзкўрин . АътрФўои бзнўбҳми фии алнФоқу алтأхри ани алҷҳод . Хлтўо амалан солҳои алтўбаҳу охири сиӣои алнФоқ .

وَ آخَرُونَ ای و من اهل المدینة قوم آخرون سوی المذکورین. اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ فی النفاق و التأخر عن الجهاد. خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً التوبة وَ آخَرَ سَیِّئاً النفاق.

Ва ин дар шаъни бӯи лбобаҳи бен абд алмнзр омаду аўси бен сълбаҳу видоъаи бен ҳзоми алонсорӣ ки тахаллуф карда буданду бғзоء табук нарафта чун оят ваъид омад дар мунофиқону мутахаллифон , эшон пушаймони гаштанд ва тҳср хӯрданд гуфтанд : накун фии алзлоли маъаи алнсоءу расӯли аллоҳу асҳобаи фии алҷҳоду аллоҳи лиўбқни анФснои болсўорӣу лои итлқнои аҳад ҳатто икўн алрасул ҳўи алзии итлқноу иъзрно . Гуфтанд расӯли худоу асҳоби вай дар сафар ва дар ғзоу модари хонҳо бо занон нишаста ва соя кашидау ҷои хуши гузидаи ин на некаст ва на писандидау аллоҳ ки мо танҳои хеши дарин сутунҳои масҷиди бандем ва то расӯли худо аз мо хушнӯд нашавад ва моро аз он банди нрҳонди хештанро аз он банд берун наёрем , рафтанду хештанро дар он сутунҳо бибастанд то расӯли худо аз ғзоء боз омад ва бар эшон бар гузашти эшонро чунон дид гуфт ӣнон кианд ? гуфтанд ӣнон ки тахаллуф карданд , аз ғзо , беузр боз нишастаанд акнӯн пушаймон шудаанд ва бо худо аҳд карда ки то расӯли худо аз мо розӣ нагардад ва моро накушояд хештанро аз ин банди нгшоӣими расӯл худо гуфт :у анои ақсми ани лои атлқҳму лои аъзрҳм ҳатто аўмри ботлоқҳми рғбўои анӣу тхлФўои ани алғзўи маъаи алмуслимӣни Фонзли аллоҳи ҳзаҳи алоиаҳ

و این در شأن بو لبابة بن عبد المنذر آمد و اوس بن ثعلبه و وداعة بن حزام الانصاری که تخلف کرده بودند و بغزاء تبوک نرفته چون آیت وعید آمد در منافقان و متخلفان، ایشان پشیمان گشتند و تحسر خوردند گفتند: نکون فی الظلال مع النساء و رسول اللَّه و اصحابه فی الجهاد و اللَّه لیوبقنّ انفسنا بالسواری و لا یطلقنا احد حتی یکون الرسول هو الذی یطلقنا و یعذرنا. گفتند رسول خدا و اصحاب وی در سفر و در غزا و مادر خانها با زنان نشسته و سایه کشیده و جای خوش گزیده این نه نیک است و نه پسندیده و اللَّه که ما تنهای خویش درین ستونهای مسجد بندیم و تا رسول خدا از ما خشنود نشود و ما را از آن بند نرهاند خویشتن را از آن بند بیرون نیاریم، رفتند و خویشتن را در آن ستونها ببستند تا رسول خدا از غزاء باز آمد و بر ایشان بر گذشت ایشان را چنان دید گفت اینان که‌اند؟ گفتند اینان که تخلف کردند، از غزا، بی‌عذر باز نشسته‌اند اکنون پشیمان شده‌اند و با خدا عهد کرده که تا رسول خدا از ما راضی نگردد و ما را نگشاید خویشتن را از این بند نگشائیم رسول خدا گفت: و انا اقسم ان لا اطلقهم و لا اعذرهم حتی اومر باطلاقهم رغبوا عنی و تخلفوا عن الغزو مع المسلمین فانزل اللَّه هذه الایة

Чун ин оят фурӯ омад то онҷо ки гуфт : ъсии аллоҳи أни итўби алайҳим . Расӯл донист ки ъсӣ аз худо воҷибасту тавбаи эшон қабул , бархест ва рафт ва эшонро аз он банд раҳоӣ дод пас эшон гуфтанд ё расӯли аллоҳи ҳзаҳи амўолнои алтии хлФтнои ънки Фтсдқи баҳои ъноу тҳрноу астғФри лнои Фқол : мо أмрти фӣҳо бأмри Фнзли қавла : хзи ман أмўолҳми садақа қтодаҳ гуфт мутахаллифон на кас буданд аммо чаҳор кас эшонанд ки хлтўо амалан солҳоу охири сиӣои бӯи лбобаҳу ҷади Қайсу аўси бен ҳзому сълбаҳи бен вадиъа . Муҷоҳид гуфт : назул фии абии лбобаҳи вҳдаҳи ази қоли лқризаҳи ани нзлтми алии ҳукмаи Фҳўи алзбҳу ашори илои ҳалқаи Фндму тобу ақри бзнбаҳ .

چون این آیت فرو آمد تا آنجا که گفت: عَسَی اللَّهُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ. رسول دانست که عسی از خدا واجب است و توبه ایشان قبول، برخاست و رفت و ایشان را از آن بند رهایی داد پس ایشان گفتند یا رسول اللَّه هذه اموالنا التی خلفتنا عنک فتصدق بها عنّا و طهّرنا و استغفر لنا فقال: ما أمرت فیها بأمر فنزل قوله: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً قتاده گفت متخلفان نه کس بودند اما چهار کس ایشان‌اند که خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً بو لبابة و جد قیس و اوس بن حزام و ثعلبة بن ودیعة. مجاهد گفت: نزل فی ابی لبابة وحده اذ قال لقریظة ان نزلتم علی حکمه فهو الذبح و اشار الی حلقه فندم و تاب و اقرّ بذنبه.

Хзи ман أмўолҳми садақаи ҳаии куффораи лзнўбҳму қили ҳаии алзкоаҳи алмФрўзаҳ .

خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً هی کفّارة لذنوبهم و قیل هی الزکاة المفروضة.

Ттҳрҳми алтоءи хитоби ллнбии алайҳи ассаломи Фикўни ҳолоу қили алтоءи ллтأниси Фткўни сафаи ллсдқаҳу кзлки қавла ,у тазкияами баҳои тзкити пок кардан буд касе бҳнр ё бпокии бстўдн , аз айб . Асл ӯ аз зкоаҳасту зкоаҳ дар арабят нмоءаст рӯзи афзӯнӣ ва ба рӯзӣ .

تُطَهِّرُهُمْ التاء خطاب للنبی علیه السلام فیکون حالا و قیل التاء للتأنیث فتکون صفة للصدقة و کذلک قوله، وَ تُزَکِّیهِمْ بِها تزکیت پاک کردن بود کسی بهنر یا بپاکی بستودن، از عیب. اصل او از زکاة است و زکاة در عربیت نماء است روز افزونی و به روزی.

Ва сли алайҳим эй адъи ?лааму астғФри ?лааму алслоаҳи алдъоءи фии аллғаҳи идли алайҳ

وَ صَلِّ عَلَیْهِمْ ای ادع لهم و استغفر لهم و الصلاة الدعاء فی اللغة یدل علیه‌

Қавла ( с ) :у ани кони соӣмои Флисл , эй Флидъ .

قوله (ص): و ان کان صائما فلیصلّ، ای فلیدع.

إни слотки скни ?лаам эй тумаънинаи ?лаами бони аллоҳ қабл тўбтҳм .

إِنَّ صَلاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ ای طمأنینة لهم بانّ اللَّه قبل توبتهم.

Рӯй ани абди аллоҳи бен абии аўФии қол : ?утяти расӯли аллоҳи си бсдқоти қавмӣ , Фқлт ё расӯли аллоҳи сли алӣ . Фқоли аллоҳами сли алии оли абии аўФӣ . Ва яҳтамил

روی ان عبد اللَّه بن ابی اوفی قال: اتیت رسول اللَّه ص بصدقات قومی، فقلت یا رسول اللَّه صل علی. فقال اللهم صلّ علی آل ابی اوفی. و یحتمل‌

Ва сли алайҳими баъди мўтҳми хлоФо лмн наҳй ани алслоаҳи алайҳи фии қавла :у лои тсли алӣ أҳд манеҳам моти أбдои إни слотки скни ?лаами итиқнўни бони ман слити алайҳи мғФўр . Аҳли Кӯфаи ан слўтк хонанд ва ҳамчунин дар сӯраи ҳуди أи слотки тأмрки боқӣ бҷмъ хонанд إни слотки скни ?лаам эй дъўотки ммои тскни нФўсҳми илайҳ .

و صَلِّ عَلَیْهِمْ بعد موتهم خلافا لمن نهی عن الصلاة علیه فی قوله: وَ لا تُصَلِّ عَلی‌ أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً إِنَّ صَلاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ یتیقّنون بان من صلّیت علیه مغفور. اهل کوفه ان صلوتک خوانند و همچنین در سوره هود أَ صَلاتُکَ تَأْمُرُکَ باقی بجمع خوانند إِنَّ صَلاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ ای دعواتک مما تسکن نفوسهم الیه.

Ва аллоҳи самиъи лқўлҳми алӣами бнётҳму ндомотҳм . Флмои нзлти тавбаи ҳؤлоء , қоли аллазӣнаи лами итўбўои ман алмтхлФин , ҳؤлоءи конўои боломси маънои лои иклмўну лои иҷолсўни Фмои ?лааму злки ан алнабӣ си лмои рҷъи ило алмдинаҳ наҳй алмؤмнини ани муколамаи алмноФқину мҷолстҳми Фонзли аллоҳи таъолӣ : أи лами иълмўои أни аллоҳи ҳўи иқбли алтўбаҳи ани ибодау иأхзи алсдқот ,у сҳи фии алхбр

وَ اللَّهُ سَمِیعٌ لقولهم عَلِیمٌ بنیاتهم و نداماتهم. فلما نزلت توبة هؤلاء، قال الذین لم یتوبوا من المتخلفین، هؤلاء کانوا بالامس معنا لا یکلّمون و لا یجالسون فما لهم و ذلک ان النبی ص لما رجع الی المدینة نهی المؤمنین عن مکالمة المنافقین و مجالستهم فانزل اللَّه تعالی: أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ یَأْخُذُ الصَّدَقاتِ، و صح فی الخبر

Ани абии ҳрираҳи қоли қол : расӯли аллоҳи с . Мо ман аҳади итсдқи бсдқаҳи ман таййибу лои иқбли алои тибои алои ахзҳо алҷбори бимниаҳи Фирбиҳои фии каффаи комаи ирбии аҳдкми Флўаҳ ӯ Фсилаҳ ҳатто иҷъли аллоҳи аллқмаҳ ӯ алтмраҳ мисли аҳад , ақрўои ани шӣтм :у иأхзи алсдқот .

عن ابی هریرة قال قال: رسول اللَّه ص. ما من احد یتصدّق بصدقة من طیّب و لا یقبل الا طیبا الا اخذها الجبار بیمنیه فیربیها فی کفّه کما یربی احدکم فلوه او فصیله حتی یجعل اللَّه اللقمة او التمرة مثل احد، اقروا ان شئتم: وَ یَأْخُذُ الصَّدَقاتِ.

. . . Ва أни аллоҳи ҳўи алтўоби арраҳими ирҷъи алии ман рҷъи илайҳи болмғФраҳу алрҳмаҳ .

... وَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ یرجع علی من رجع الیه بالمغفرة و الرحمة.

Ва қул аъмлўои хитоб бо мунофиқонаст ҳар чанд ки ҳукми маънии ин , омаст муъминроу мунофиқро Муҳсинроу мисии ءро ин мунофиқонро аз баҳр он гуфт ки эшон ҳамеша дар пӯшидани сроӣри хеши микўшнди истхФўни ман аннос

وَ قُلِ اعْمَلُوا خطاب با منافقان است هر چند که حکم معنی این، عام است مؤمن را و منافق را محسن را و مسی‌ء را این منافقان را از بهر آن گفت که ایشان همیشه در پوشیدن سرائر خویش میکوشند یَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ‌

Эшонроаст ва қул аъмлўо аз алфоз таҳдидаст чунон ки ҷое дигар гуфт : аъмлўои алии мконткм суханӣаст ки Мисрро гӯйанд баъд аз он ки заҷр шуниду боз на истод ва инро ахўотаст дар қуръони чунон ки : аъмлўои мо шӣтм ,у артқбўо , Фтрбсўо , омнўо ба أўи лои тؤмнўо , Фмни шоءи Флиؤмн ва ман шоءи ФликФр ва мо зоҳоҳо . Ва қул аъмлўо бигӯ мекунед ончӣ мекунед . Фсирии аллоҳи ъмлкму расӯла ва алмؤмнўн ҳамонаст ки ҷое дигар гуфт :у луи ншоءи лأринокҳму злки ани аллоҳи итлъҳми алии мо фии қулӯби ахўонҳми ман алхиру алшри Фиҳбўни алмҳсну ибғзўни алмсии ءи боиқоъи аллоҳи таъолии злки фии қлўбҳм .

ایشان را است وَ قُلِ اعْمَلُوا از الفاظ تهدید است چنان که جایی دیگر گفت: اعْمَلُوا عَلی‌ مَکانَتِکُمْ سخنی است که مصر را گویند بعد از آن که زجر شنید و باز نه ایستاد و این را اخوات است در قرآن چنان که: اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ، و ارتقبوا، فتربصوا، آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا، فَمَنْ شاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْیَکْفُرْ و ما ضاهاها. وَ قُلِ اعْمَلُوا بگو میکنید آنچه میکنید. فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ همانست که جایی دیگر گفت: وَ لَوْ نَشاءُ لَأَرَیْناکَهُمْ و ذلک انّ اللَّه یطلعهم علی ما فی قلوب اخوانهم من الخیر و الشر فیحبّون المحسن و یبغضون المسی‌ء بایقاع اللَّه تعالی ذلک فی قلوبهم.

Ва хабар дурустаст аз Мустафои с ки гуфт : « ҳаётии хайри лакаму мамотии хайри лакам . Қолўо ё расӯли аллоҳи ҳозои хирнои фии ҳётки Фмои хирнои фии ммотк ? Фқол ( с ) таъаррузи алии аъмолкми кули ъшиаҳи аснтину хмиси Фмои кони ман хайри ҳамдати аллоҳи ъзу ҷл ва мо кони ман шари астғФрти аллоҳи лакам .

و خبر درست است از مصطفی ص که گفت: «حیاتی خیر لکم و مماتی خیر لکم. قالوا یا رسول اللَّه هذا خیرنا فی حیاتک فما خیرنا فی مماتک؟ فقال (ص) تعرض علیّ اعمالکم کل عشیّة اثنتین و خمیس فما کان من خیر حمدت اللَّه عز و جل و ما کان من شر استغفرت اللَّه لکم.

Ва дар хабараст брўоити зўи алнўрин аз Мустафо ки гуфт : мо дахли аҳади битои фии байт , Фъмли фӣа амалан алои алқии аллоҳи ъзу ҷли алайҳи рдоءи лиърФ ба ,у қол ( с ) : луи ани рҷлои абди аллоҳи фии сахраи лои боби лҳоу лои кӯҳи лхрҷи амалаи илои анноси коӣнои мо кон .

و در خبر است بروایت ذو النورین از مصطفی که گفت: ما دخل احد بیتا فی بیت، فعمل فیه عملا الا القی اللَّه عز و جل علیه رداء لیعرف به‌، و قال (ص): لو ان رجلا عبد اللَّه فی صخرة لا باب لها و لا کوّة لخرج عمله الی الناس کائنا ما کان.

Ани аёси бен слмаҳи ани абӣаи анаи қол : бинмои нҳни маъаи расӯли аллоҳи с : ази мари бҷнозаҳи Фоснии алайҳои хайри Фқоли расӯли аллоҳи ваҷабати сами мари бҷнозаҳи ахрии Фоснии алайҳои баъзи анноси баъзи алсноءи Фқоли расӯли аллоҳи ваҷабат . Фқолўо ё расӯли аллоҳи мррти болҷнозаҳи алаввалии Фқлти ваҷабати сами мррти болҷнозаҳи алأхрии Фқлти ваҷабат , мо ваҷабати Фқоли расӯли аллоҳ : ани алмлоӣкаҳи шуҳадоъи аллоҳи фии алсмоءу антми шуҳадоъи аллоҳи фии аларзи Фмои шҳдтми алайҳи ман шайъи ءи ваҷабат

عن ایاس بن سلمه عن ابیه انه قال: بینما نحن مع رسول اللَّه ص: اذ مر بجنازة فاثنی علیها خیر فقال رسول اللَّه وجبت ثم مر بجنازة اخری فاثنی علیها بعض الناس بعض الثناء فقال رسول اللَّه وجبت. فقالوا یا رسول اللَّه مررت بالجنازة الاولی فقلت وجبت ثم مررت بالجنازة الأخری فقلت وجبت، ما وجبت فقال رسول اللَّه: ان الملائکة شهداء اللَّه فی السماء و انتم شهداء اللَّه فی الارض فما شهدتم علیه من شی‌ء وجبت‌

Фзлки қавли аллоҳи ъзу ҷл : Фсирии аллоҳи ъмлкму расӯла .

فذلک قول اللَّه عز و جل: فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ.

Ва стрдўн яъне болмўт , إлии олами алғибу алшҳодаҳи Финбӣкми Фиҷозикм , бмои кантами тъмлўн .

وَ سَتُرَدُّونَ یعنی بالموت، إِلی‌ عالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ فیجازیکم، بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

Ва охрўни мрҷўни лأмри аллоҳ . Ин оят дар тақсими фарқ мунофиқонаст ва ин қавми бтронд аз эшон ки гуфт : аътрФўои бзнўбҳми се касанд каъби бен молику мрораҳи бен алрбиъу ҳилоли бен Умия конўо меасиру лами иболғўои фии алтўбаҳу алоътзори комаи феъли абӯи лбобаҳу асҳоба , ФФорқҳми расӯли аллоҳи хумсин лайла ва наҳй анноси ани мколмтҳму мхолттҳми Фзоқти алайҳими аларзи брҳбҳоу конўои ман аҳли бадари Фсорўои мрҷӣини ломри аллоҳи лои идрўни أ иъзбўнам ирҳмўн ҳатто тоби аллоҳи алайҳими баъди хумсин лайлау нзлт :у алии алслосаҳи аллазӣнаи хлФўои алоиаҳ . Мрҷўни бҳзФи ҳамзаи қироати маданӣ ва кӯфӣаст боқӣ бҳмзаҳ хонанд .

وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ. این آیت در تقسیم فرق منافقان است و این قوم بتراند از ایشان که گفت: اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ سه کس‌اند کعب بن مالک و مرارة بن الربیع و هلال بن امیة کانوا میاسیر و لم یبالغوا فی التوبة و الاعتذار کما فعل ابو لبابة و اصحابه، ففارقهم رسول اللَّه خمسین لیلة و نهی الناس عن مکالمتهم و مخالطتهم‌ فضاقت علیهم الارض برحبها و کانوا من اهل بدر فصاروا مرجئین لامر اللَّه لا یدرون أ یعذّبون ام یرحمون حتی تاب اللَّه علیهم بعد خمسین لیلة و نزلت: وَ عَلَی الثَّلاثَةِ الَّذِینَ خُلِّفُوا الایة. مرجون بحذف همزه قرائت مدنی و کوفی است باقی بهمزه خوانند.

Мрҷўн эй мؤхрўну алорҷоءи алтأхир . Маънӣ онаст ки эшон бо ҳукми худоӣ гузоштанӣанд , на навмидӣ ва на умеди тамом . Ва тафсири арҷоء , худ дар оятаст . إмои иъзбҳму إмои итўби алайҳим ва эшон ки бҳзФ ҳамза хонанд онро ду ваҷҳаст : яке ҳамон ки гуфтем бар мазҳаби эшон аз аҳли арабят ки ҳамзаи биўкннд ва он луғат Мадинаасту бештари аҳли ҳиҷоз . Ва дигари маънӣ аз рҷоءасту рҷоء умедаст , яъне ки эшон умед додагонанд , ломри аллоҳ эй лҳкми аллоҳ , хосту ҳукми худоиро то хосту ҳукми хеш дар эшон пайдо кунад . إмои иъзбҳму إмои итўби алайҳим аммо ихзлҳм ва аммо иўФқҳм ,у алтшкики фии ҳақи алъбод . Ва аллоҳи алӣами бмои исири илайҳи амўрҳми ҳакими бмои иФъли баҳам .

مُرْجَوْنَ ای مؤخرون و الارجاء التأخیر. معنی آنست که ایشان با حکم خدای گذاشتنی‌اند، نه نومیدی و نه امید تمام. و تفسیر ارجاء، خود در آیت است. إِمَّا یُعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ و ایشان که بحذف همزه خوانند آن را دو وجه است: یکی همان که گفتیم بر مذهب ایشان از اهل عربیت که همزه بیوکنند و آن لغت مدینه است و بیشتر اهل حجاز. و دیگر معنی از رجاء است و رجاء امید است، یعنی که ایشان امید دادگان‌اند، لامر اللَّه ای لحکم اللَّه، خواست و حکم خدای را تا خواست و حکم خویش در ایشان پیدا کند. إِمَّا یُعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ اما یخذلهم و اما یوفقهم، و التشکیک فی حق العباد. وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بما یصیر الیه امورهم حَکِیمٌ بما یفعل بهم.

Қоли алзҷоҷ : аммо лоҳди алшиӣину аллоҳи ъзу ҷли олами бмои исири илайҳи амўрҳми алои анаи хотби алъбоди бмои лои иълмўну алмънӣ : лекини амрҳми ъндкми алии алхўФу алрҷоء .

قال الزجّاج: اما لاحد الشیئین و اللَّه عز و جل عالم بما یصیر الیه امورهم الا انه خاطب العباد بما لا یعلمون و المعنی: لیکن امرهم عندکم علی الخوف و الرجاء.

Ва аллазӣнаи атхзўои мсҷдои зроро . Ин оят дар шаъни қавмӣ мунофиқон омад ки расӯли худоиро хостанд ки аз сниаҳи биўкннди он вақт ки бозгашт аз табук ва ҳам вадиъаи бен собиту хзоми бен холиду ҳорисаи бен омиру шбли бен алҳорсу язиди бен ҳорисау Усмони бен ҳанифу ҳорисаи бен Амру маҷмаъи бен ҳориса ва ғайриҳам . Ин мунофиқони он масҷиди бмбоҳоти масҷид қабо карданд ки банӣ умри бен ъўФ карда буданд , қабӣлаи аҳли тақвоу сидқ аз баҳри худоиро . Ва масҷид қблтин онаст бар қавли баъзе аз саҳоба ва тобеъин , худои онро гуфт : أсси алии алтқўӣ ва гуфт : أсс банӣона алии тақвои ман аллоҳ ва гуфт : أҳқи أни тқўми фӣа ва дурустаст ки расӯли худои кони иأтии қабои кули сбти рокбоу мошё ва он қавми мунофиқони он масҷиди бӯи омирро мекарданд ва ӯро абӯи омир алроҳб мехонданд солорӣ буд аз он мунофиқон , мусулмонон ӯро бӯи омири алФосқ ном карданд он рӯз ки Мустафо дар Мадина омад , ин бӯ омир гуфт фарои Мустафо ки мо ҳозои алзии ҷӣт ба , ин чаҳ дайнаст ки оварадӣ ? Мустафо гуфт : ҷӣти болҳниФиаҳ , дайни иброҳӣми миллати поку дайн дуруст аст оварадам он дайн ки иброҳӣми халил дар он буд . Бӯ омир гуфт ман ҳам бар он дайнам , аммо ту бар он афзӯдаеу ончӣ аз он нест дар он овардае . Мустафо гуфт ту худ бар дайни иброҳӣм наеу ончӣ ман овардаам дайн равшанасту миллати поку кеш дуруст онаст . Бӯ омир гуфт :амот аллоҳи алкозби мнои тридои вҳидои ғрибо . Фқол алнабӣ си омин . Пас рӯзи ҳнини ин бӯи омир бо ҳўозн буд баҷанг расӯли худо , чун дид ки ҳўозн бҳзимт шуданд бигурехт ва ба рӯм рафту бмноФқон пайғом фиристод ки дар Мадинаи масҷидӣ аз баҳри ман банно кунед , то ман аз қайсари рӯми лашкару силаҳу олот ҷанг бихоҳам ва бмдинаҳ оему Муҳамаду асҳоби вайро аз Мадина берун кунам , мунофиқони он масҷиди зрор аз баҳри вай банно ниҳоданд ва пардохтанду мақсӯди эшон он буд , то эшон дар он масҷид , худ бо худ бошанд дар розҳои хешу муъминони асрор эшон бандонанд .

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً. این آیت در شأن قومی منافقان آمد که رسول خدای را خواستند که از ثنیّة بیوکنند آن وقت که بازگشت از تبوک و هم ودیعة بن ثابت و خذام بن خالد و حارثة بن عامر و شبل بن الحارث و یزید بن حارثه و عثمان بن حنیف و حارثة بن عمرو و مجمع بن حارثة و غیرهم. این منافقان آن مسجد بمباهات مسجد قبا کردند که بنی عمر بن عوف کرده بودند، قبیله اهل تقوی و صدق از بهر خدای را. و مسجد قبلتین آنست بر قول بعضی از صحابه و تابعین، خدای آن را گفت: أُسِّسَ عَلَی التَّقْوی‌ و گفت: أَسَّسَ بُنْیانَهُ عَلی‌ تَقْوی‌ مِنَ اللَّهِ و گفت: أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ و درست است که رسول خدا کان یأتی قبا کل سبت راکبا و ماشیا و آن قوم منافقان آن مسجد بو عامر را میکردند و او را ابو عامر الراهب میخواندند سالاری بود از آن منافقان، مسلمانان او را بو عامر الفاسق نام کردند آن روز که مصطفی در مدینه آمد، این بو عامر گفت فرا مصطفی که ما هذا الذی جئت به، این چه دین است که آوردی؟ مصطفی گفت: جئت بالحنیفیّة، دین ابراهیم ملت پاک و دین درست است آوردم آن دین که ابراهیم خلیل در آن بود. بو عامر گفت من هم بر آن دینم، اما تو بر آن افزوده‌ای و آنچه از آن نیست در آن آورده‌ای. مصطفی گفت تو خود بر دین ابراهیم نه‌ای و آنچه من آورده‌ام دین روشن است و ملت پاک و کیش درست آنست. بو عامر گفت: امات اللَّه الکاذب منّا طریدا وحیدا غریبا. فقال النبی ص آمین. پس روز حنین این بو عامر با هوازن بود بجنگ رسول خدا، چون دید که هوازن بهزیمت شدند بگریخت و به روم رفت و بمنافقان پیغام فرستاد که در مدینه مسجدی از بهر من بنا کنید، تا من از قیصر روم لشکر و سلاح و آلات جنگ بخواهم و بمدینه آیم و محمد و اصحاب وی را از مدینه بیرون کنم، منافقان آن مسجد ضرار از بهر وی بنا نهادند و پرداختند و مقصود ایشان آن بود، تا ایشان در آن مسجد، خود با خود باشند در رازهای خویش و مؤمنان اسرار ایشان بندانند.

Чун расӯли худо аз табук боз омад он қавми истиқбол ӯ карданд ва азу дархостанд ки дар он масҷид ояд ва намоз кунад то он масҷид бова мансӯб шуморанд ва он қасди бади эшон пӯшида монад , Мустафо иҷобат карду қасд масҷид кард Ҷабраил омад , гуфт ӯро : « лои тқми фӣаи أбдо » пас Мустафо ( с ) молики бен алдхшмро фармуду мъни бен ъдӣу омири бен алскну ваҳшии қотили Ҳамзаро гуфт : « антлқўои илои ҳозои алмсҷди алзолми аҳлҳо Фоҳдмўаҳу аҳрқўаҳи Фхрҷўоу антлқи молики Фохзи съФаҳи ман алнхли Фошъли фӣҳо норо сами дахли алмсҷду фӣаи аҳлаи Фҳрқўаҳу ҳдмўаҳи ФтФрқи анҳу аҳла ,у أмр алнабӣ ( с ) ани итхзи злки кносаҳи талаққии фӣҳо алҷиФаҳу алнтну алқмомаҳу моти абӯи омири болшоми вҳидои тридои ғрибо ва ин абӯи омири падари ҳанзала алкотбаст шаҳиди явми аҳади ғсили алмлоӣкаҳи разии аллоҳи анҳу ва рӯй ан банӣ Амри бен ъўФи аллазӣнаи бнўои масҷиди қабо , сأлўои умри бен улхитоби фии хилофатаи лиأзни лмҷмъи бен ҳорисаи лиؤмҳми фии мсҷдҳми Фқоли лоу лои киромаи аи лӣси кони эмоми масҷиди алзрор . Фқоли ?лаи маҷмаъ ё амири алмؤмнину лои тъҷли алии Фўи аллоҳи лақади слити фӣау ании лои аълами мо азмрўои алайҳу луи илмати мо слити мъҳми фӣа , Фъзраҳи умру садақау амраи болслоаҳи фии масҷиди қабо .

چون رسول خدا از تبوک باز آمد آن قوم استقبال او کردند و ازو درخواستند که در آن مسجد آید و نماز کند تا آن مسجد باو منسوب شمارند و آن قصد بد ایشان پوشیده ماند، مصطفی اجابت کرد و قصد مسجد کرد جبرئیل آمد، گفت او را: «لا تَقُمْ فِیهِ أَبَداً» پس مصطفی (ص) مالک بن الدخشم را فرمود و معن بن عدی و عامر بن السکن و وحشی قاتل حمزة را گفت: «انطلقوا الی هذا المسجد الظالم اهلها فاهدموه و احرقوه فخرجوا و انطلق مالک فاخذ سعفة من النخل فاشعل فیها نارا ثم دخل المسجد و فیه اهله فحرّقوه و هدموه فتفرق عنه اهله، و أمر النبی (ص) ان یتّخذ ذلک کناسة تلقی فیها الجیفة و النتن و القمامة و مات ابو عامر بالشام وحیدا طریدا غریبا و این ابو عامر پدر حنظلة الکاتب است شهید یوم احد غسیل الملائکة رضی اللَّه عنه و روی ان بنی عمرو بن عوف الذین بنوا مسجد قبا، سألوا عمر بن الخطاب فی خلافته لیأذن لمجمّع بن حارثة لیؤمّهم فی مسجدهم فقال لا و لا کرامة ا لیس کان امام مسجد الضرار. فقال له مجمع یا امیر المؤمنین و لا تعجل علیّ فو اللَّه لقد صلیت فیه و انی لا اعلم ما اضمروا علیه و لو علمت ما صلیت معهم فیه، فعذره عمر و صدّقه و امره بالصلاة فی مسجد قبا.

Ва аллазӣнаи атхзўои бҳзФ ваову исбот ваов хондаанд , қироати маданӣу шомии бҳзФ ва ӯаст .

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا بحذف واو و اثبات واو خوانده‌اند، قرائت مدنی و شامی بحذف و او است.

Мсҷдои зроро эй ллшру алблоءу алозрори болмслмини Фикўни зророи мнсўбои лонаи мафъӯли ?лае атхзўаҳи ллзрору алкФру алтФриқу алорсод . Ва алзрор : масдари зраҳи зророу ҳўи мҳоўлаҳи алзр .

مَسْجِداً ضِراراً ای للشر و البلاء و الاضرار بالمسلمین فیکون ضرارا منصوبا لانه مفعول له ای اتّخذوه للضرار و الکفر و التفریق و الارصاد. و الضرار: مصدر ضره ضرارا و هو محاولة الضر.

Ва кФрои он қасди бади эшонро мегуяд ва он нияти бад ки дар масҷид кардан доштанд ,у худои таъолии онро куфри шимурд ки он хилоф бо расӯл , доштани куфр буд аз эшон .

وَ کُفْراً آن قصد بد ایشان را میگوید و آن نیت بد که در مسجد کردن داشتند، و خدای تعالی آن را کفر شمرد که آن خلاف با رسول، داشتن کفر بود از ایشان.

Ва тФриқои байни алмؤмнини ин муъминон эдар аҳл қабоанд қабӣлаи Амри бен ъўФу қабӣлаи слмаҳу إрсодо эй трқбоу антзоро , аслаи ман алрсду ҳўи алтриқ , тқўли арсдаҳи азои вақфи фии тариқаи итрқбаҳ .

وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ این مؤمنان ایدر اهل قبااند قبیله عمرو بن عوف و قبیله سلمه وَ إِرْصاداً ای ترقبا و انتظارا، اصله من الرصد و هو الطریق، تقول ارصده اذا وقف فی طریقه یترقبه.

Лмни ҳорби аллоҳу расӯла яъне абои омири алроҳб , кони явми алоҳзоби иҷмъи алҷиўши Флмои анҳзми алкФори харҷи илои алшоми лиأтии бҷнди иҳорби баҳами расӯли аллоҳи си ман қабл , эй ман қабл бноءи алмсҷди алзрор .

لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ یعنی ابا عامر الراهب، کان یوم الاحزاب یجمع الجیوش فلما انهزم الکفار خرج الی الشام لیأتی بجند یحارب بهم رسول اللَّه ص مِنْ قَبْلُ، ای من قبل بناء المسجد الضرار.

Ва лиҳлФн яъне бноءи алмсҷди إни أрднои ббноءи ҳозои алмсҷд , إлои алҳснии алои алхлаҳи алҳснӣу ҳўи алрФқи болмслмину алтўсъаҳи алайҳим .

وَ لَیَحْلِفُنَّ یعنی بناء المسجد إِنْ أَرَدْنا ببناء هذا المسجد، إِلَّا الْحُسْنی‌ الا الخلّة الحسنی و هو الرفق بالمسلمین و التوسعة علیهم.

Ва аллоҳи ишҳди إнҳми лкозбўни фии ҳлФҳм .

وَ اللَّهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ فی حلفهم.

Лои тқми фӣаи أбдои ин қиём эдар ном намозаст чунон ки гуфт :у аллазӣнаи ибитўни лрбҳми сҷдоу қёмо .

لا تَقُمْ فِیهِ أَبَداً این قیام ایدر نام نماز است چنان که گفت: وَ الَّذِینَ یَبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِیاماً.

Лмсҷди أсси алии алтқўӣ , лкозбўни лиҳлФни ин ломҳои дарин оёти ҳама имонанд тақдира :у аллоҳи лиҳлФну аллоҳи лмсҷди асси алии алтқўӣ , эй бноءи алмтқўни алии тақвои аллоҳу тоъата . Ҷумҳӯри муфассирон бар онанд ки ин масҷид қабоасту қили ҳўи масҷиди расӯли аллоҳи с

لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْوی‌، لکاذبون لیحلفن این لامها درین آیات همه ایمان‌اند تقدیره: و اللَّه لیحلفنّ و اللَّه لمسجد اسس علی التقوی، ای بناء المتقون علی تقوی اللَّه و طاعته. جمهور مفسران بر آنند که این مسجد قبا است و قیل هو مسجد رسول اللَّه ص‌

Рӯй ани раҷулин тморёи фӣаи Фқоли алайҳи ассалом : ҳўи масҷидии ҳозо .

روی انّ رجلین تماریا فیه فقال علیه السلام: هو مسجدی هذا.

Ман أўли явм яъне ман аввали явми вазъи асосау абтдии бноؤаҳ .

مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ یعنی من اول یوم وضع اساسه و ابتدئ بناؤه.

أҳқу аввалии أни тқўми фӣаи мслёи фӣаи риҷол яъне фии алмсҷд .

أَحَقُّ و اولی أَنْ تَقُومَ فِیهِ مصلّیا فِیهِ رِجالٌ یعنی فی المسجد.

Риҷоли ман алонсор . Риҷоли номи бараду нсоء дар он дохиланд ҳамчун банӣ одам ки бенот дар он дохиланд .

رِجالٌ من الانصار. رجال نام برد و نساء در آن داخل‌اند همچون بنی آدم که بنات در آن داخل‌اند.

Иҳбўни أни иттҳрўо яъне болмоء . Чун ин оят фурӯ омад расӯли худои эшонро гуфт яъне ансорро : мо ҳозои алтҳўри алзии аснии аллоҳ ба алайкум ? Фқолўо ано натабаъ алоҳҷори болмоء ва нағусл ънои асари алғоӣту албўл . Фқоли расӯли аллоҳ : ҳўи зок .

یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا یعنی بالماء. چون این آیت فرو آمد رسول خدا ایشان را گفت یعنی انصار را: ما هذا الطهور الذی اثنی اللَّه به علیکم؟ فقالوا انا نتبع الاحجار بالماء و نغسل عنّا اثر الغائط و البول. فقال رسول اللَّه: هو ذاک.

Ва қили итҳрўни аҳўолҳми ман алмъосии болтоъаҳу қоли язиди бен шаҷараи ?утати алҳмии расӯли аллоҳи си фии сувараи ҷорӣаи сўдоءи Фқоли лҳои расӯли аллоҳ : ман анат ? қолат аноам млдми аншФи алдму окли аллҳму асФри алўҷаҳу арққи алъзм . Фқол алнабӣ ( с ) : азҳбии илои алонсори ?фони ?лаами ълинои ҳқўқо .

و قیل یطهرون احوالهم من المعاصی بالطاعة و قال یزید بن شجرة اتت الحمّی رسول اللَّه ص فی صورة جاریة سوداء فقال لها رسول اللَّه: من انت؟ قالت انا ام ملدم انشف الدم و آکل اللحم و اصفّر الوجه و ارقّق العظم. فقال النبی (ص): اذهبی الی الانصار فانّ لهم علینا حقوقا.

Фҳми алонсори Флмои кони ман Улуғади қоли мо ллонсор ? қолўои ҳмўои ани охрҳми қол : қўмўои баннои нъдҳми Фъодҳму ҷаъли иқўл : абшрўои ?фонҳо куффорау таҳури Фқолўо ё расӯли аллоҳ : Фодъи аллоҳи ани идимҳои ълинои аёмо ҳатто ткўни куффораи лзнўбнои Фонзли аллоҳи ъзу ҷл , иснии алайҳим : фӣаи риҷоли иҳбўни أни иттҳрўои болаҳмии ман алзнўбу аллоҳи иҳби алмтҳрин .

فحمّ الانصار فلما کان من الغد قال ما للانصار؟ قالوا حموا عن آخرهم قال: قوموا بنا نعدهم فعادهم و جعل یقول: ابشروا فانّها کفّارة و طهور فقالوا یا رسول اللَّه: فادع اللَّه ان یدیمها علینا ایّاما حتی تکون کفارة لذنوبنا فانزل اللَّه عزّ و جل، یثنی علیهم: فِیهِ رِجالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا بالحمی من الذنوب وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ.

أи Фмни أсси бзми алиф дар ҳар ду ҳарф банӣона алии алрФъи қироати маданӣ ва шомӣаст أи Фмни ин алифу Фо истифҳомаст сухани бони мФттҳ , чунон ки порсӣ гӯйон гӯйанд дар оғози сухан : бош ки касе чунин кунад , дар нигар ки касе чунин кунад , бишинав ки касе чунин кунад ,у араб истифҳом кунанд болФу болФу Фоу болФ ва ваов ,у бғнаҳи савт беҳарф .

أَ فَمَنْ أَسَّسَ بضم الف در هر دو حرف بُنْیانَهُ علی الرفع قرائت مدنی و شامی است أ فمن این الف و فا استفهام است سخن بآن مفتتح، چنان که پارسی گویان گویند در آغاز سخن: باش که کسی چنین کند، در نگر که کسی چنین کند، بشنو که کسی چنین کند، و عرب استفهام کنند بالف و بالف و فا و بالف و واو، و بغنّه صوت بی‌حرف.

Шифои ҷрФи бскўни роءи қироат шомӣасту Ҳамзау бӯи бикр , боқии бзмро хонанду ҳумои луғатон : шифои кули шайъи ءи шиферау ашФии алайҳи блғи шФоؤаҳу шифои мқсўри иктби бололФу иснии шФўону алҷрФ , мо тҳдми ман ҷавониби алўодӣ . Қоли абӯи убайд : алҷрФи алҳўаҳ яъне кули вҳдаҳи амиқаи иҷрФҳои алсили ман алоўдиаҳ .

شَفا جُرُفٍ بسکون راء قرائت شامی است و حمزه و بو بکر، باقی بضم را خوانند و هما لغتان: شفا کل شی‌ء شفیره و اشفی علیه بلغ شفاؤه و شفا مقصور یکتب بالالف و یثنی شفوان و الجرف، ما تهدّم من جوانب الوادی. قال ابو عبید: الجرف الهوة یعنی کل وهدة عمیقة یجرفها السیل من الاودیة.

Ҳор эй ҳоӣри исқти баъзаи алии баъзу ҳўи исми алФоъли ман ҳори иҳўр ,у қил : ҳори иҳор ,у тқўл : ҳори алҷрФу анҳору иҳўри азои сиқти Фҳўи ҳоӣру маънии ҳор эй ҳоиру ҳозои ман алмқлўби кқўлҳми лоси алшии ءи азои дор ба Фҳўи лосу аласли лоису раҷули шокии алслоҳу анмои ҳўи алшоӣк .

هارٍ ای هائر یسقط بعضه علی بعض و هو اسم الفاعل من هار یهور، و قیل: هار یهار، و تقول: هار الجرف و انهار و یهور اذا سقط فهو هائر و معنی هار ای هایر و هذا من المقلوب کقولهم لاث الشی‌ء اذا دار به فهو لاث و الاصل لایث و رجل شاکی السلاح و انما هو الشائک.

Фонҳор ба фии нори ҷаҳаннам яъне Фонҳори алшФои болбноءу қили Фонҳори албноءи болбонӣу аҳлау ҳозо мисли яъне ани бноءи ҳозои алмсҷди кбнёни алии шифои ҷрФ . Ҷаҳаннами итҳўри боҳлаҳи фӣҳо . Қоли ҷобири бен абди аллоҳи раъйати алдхони ихрҷи ман масҷиди алзрори ҳайни анҳору ҳўи алиўми мзблаҳ .

فَانْهارَ بِهِ فِی نارِ جَهَنَّمَ یعنی فانهار الشفا بالبناء و قیل فانهار البناء بالبانی و اهله و هذا مثل یعنی انّ بناء هذا المسجد کبنیان علی شفا جرف. جهنّم یتهوّر باهله فیها. قال‌ جابر بن عبد اللَّه رأیت الدخان یخرج من مسجد الضرار حین انهار و هو الیوم مزبلة.

Лои изоли бнёнҳм . . . Алоиаҳ эй лои изоли ҳуби злки албнёну алтҳзни алии харобаи шкоу нФоқои фии қлўбҳми иҳбўни анҳми конўои фии бноӣаҳи Муҳсинин комаи ҳбби алъҷли илои қавми Мӯсо .

لا یَزالُ بُنْیانُهُمُ... الایه ای لا یزال حبّ ذلک البنیان و التحزن علی خرابه شکا و نفاقا فِی قُلُوبِهِمْ یحبون انهم کانوا فی بنائه محسنین کما حبب العجل الی قوم موسی.

Ва қил : лои изоли мо аътқдўаҳу бнўолаҳи масҷиди алзрори ман алкФру алнФоқи лозмои лқлўбҳми лои иФорқҳо ҳатто имўтўои иқол : робнии ман фалони амр раъйат манеҳ рибои азои кант мстиқно манеҳ болрибаҳи Фозои асأт ба алзну лами тстиқн болриб манеҳ қиллат : қади аробнии ман фалони амри ҳўи фӣаи азои зннтаҳи ман ғайри أни тстиқнаҳ . Алои ани тқтъи қироати ёқӯби бтхФиФ лоамаст мувофиқи тафсири заҳҳоку қтодаҳ ки гуфтанд лои изолўни фии ҳам ило эй имўтўои Фистиқнўо .

و قیل: لا یزال ما اعتقدوه و بنواله مسجد الضرار من الکفر و النفاق لازما لقلوبهم لا یفارقها حتی یموتوا یقال: رابنی من فلان امر رأیت منه ریبا اذا کنت مستیقنا منه بالریبة فاذا اسأت به الظنّ و لم تستیقن بالرّیب منه قلت: قد ارابنی من فلان امر هو فیه اذا ظننته من غیر أن تستیقنه. الا ان تقطع قرائت یعقوب بتخفیف لام است موافق تفسیر ضحاک و قتاده که گفتند لا یزالون فی همّ الی ای یموتوا فیستیقنوا.

Алои ани тқтъи бФтҳи тоءи қироат шомӣасту Ҳамзау ҳФсу ёқӯб ва маънӣ онаст ки магари он дилҳои эшон реза реза гардад боқии тқтъи бзм то хонанду қили маъноаи алои ани итўбўои тавбаи ттқтъи баҳо қлўбҳм надамоу асФои алии тФритҳми ФиФорқҳои алрибаҳ .

الا ان تقطع بفتح تاء قرائت شامی است و حمزه و حفص و یعقوب و معنی آنست که مگر آن دلهای ایشان ریزه ریزه گردد باقی تقطع بضم تا خوانند و قیل معناه الّا ان یتوبوا توبة تتقطع بها قلوبهم ندما و اسفا علی تفریطهم فیفارقها الریبة.

Ва аллоҳи алӣами бнётҳми ҳакими Фимои амри болҳдм . Қил :у ҳозои идли алии анҳми имўтўни алии нФоқҳми Фозои мотўои ърФўои болмўти мо конўои тркўаҳи ман алоямону ахзўо ба ман алкФр ,у аллоҳи аълам .

وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بنیّاتهم حَکِیمٌ فیما امر بالهدم. قیل: و هذا یدل علی انّهم یموتون علی نفاقهم فاذا ماتوا عرفوا بالموت ما کانوا ترکوه من الایمان و اخذوا به من الکفر، و اللَّه اعلم.