Қавлаи таъолӣ :у алсобқўни алأўлўн . . . Алоиаҳи худованди Карими меҳрбони тавоноу донои поки дони ягонау якто дар ному нишони ҷли ҷалолау тақаддусати асмоؤаҳу тъолти сифотау тувалети олоؤаҳу нъмоؤаҳи дарин ояти уммати Муҳамадро бар се қисми ниҳод бар андозаи дараҷоти имони эшону тафовут дар аъмолу табюн дар ахлоқи эшон ҳамон тақсим ки ҷое дигар кард ва тафсил дод : Фмнҳми золими лнФсаҳ ва манеҳам муқтасид ва манеҳам собиқи болхироти онҷо пайваста гуфту ӣнҷои гусаста : аммо тақсим ҳамонасту тафсили ҳамон : аввалу алсобқўни алأўлўн , собиқонанд . Дигар :у охрўни аътрФўои бзнўбҳм , мқтсдоннд . Дигар :у охрўни мрҷўн золимонанд , ва он гуҳи дарин ояти ибтидо бсобқон кард . Аишонрост дар азали сабақи аноят ва аз худои мари эшонро фазлу ҳидоят . Садр авваланду салафи ин уммат . Хиёри халқу масобиҳи ҳудоу эъломи дайн , сёрФаҳи ҳақу арқони ислому содоти дунёу шФъоءи охират , сФўти башару мафохири валади одам , саҳоба Мустафоанд ва гузида худоанд , пешвоёни ислому суннату пешинён дар дайну маърифат , пайғоми ҳақи аввал эшон шуниданду пайғоми расони аввал эшон пазируфтанду ҳақро эшон истиқбол карданд . Қавмӣ муҳоҷиронанд , хону мони худ бгзоштаҳу асбобу ватани ҷумла аз баҳри худо дар бохта , қавмӣ ансоранд ки Мустафоро бҷон ва дил пазируфтанду ёрони вайро мأўӣ доданд ва чунон ки мурғи бачаро пурвирд , исломро парварданаду дайни исломро тану ҷони худ сипар карданд , дунё хор гирифтанду меҳр бар дайн ниҳоданд .

قوله تعالی: وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ... الایة خداوند کریم مهربان توانا و دانای پاک دان یگانه و یکتا در نام و نشان جل جلاله و تقدست اسماؤه و تعالت صفاته و توالت آلاؤه و نعماؤه درین آیت امت محمد را بر سه قسم نهاد بر اندازه درجات ایمان ایشان و تفاوت در اعمال و تباین در اخلاق ایشان همان تقسیم که جایی دیگر کرد و تفصیل داد: فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَیْراتِ آنجا پیوسته گفت و اینجا گسسته: اما تقسیم همانست و تفصیل همان: اول وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ، سابقان‌اند. دیگر: وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ، مقتصدانند. دیگر: وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ ظالمان‌اند، و آن گه درین آیت ابتدا بسابقان کرد. ایشانراست در ازل سبق عنایت و از خدای مر ایشان را فضل و هدایت. صدر اول‌اند و سلف این امت. خیار خلق و مصابیح هدی و اعلام دین، صیارفه حق و ارکان اسلام و سادات دنیا و شفعاء آخرت، صفوت بشر و مفاخر ولد آدم، صحابه مصطفی‌اند و گزیده خدااند، پیشوایان اسلام و سنت و پیشینیان در دین و معرفت، پیغام حق اول ایشان شنیدند و پیغام رسان اول ایشان پذیرفتند و حق را ایشان استقبال کردند. قومی مهاجران‌اند، خان و مان خود بگذاشته و اسباب و وطن جمله از بهر خدا در باخته، قومی انصارند که مصطفی را بجان و دل پذیرفتند و یاران وی را مأوی دادند و چنان که مرغ بچه را پرورد، اسلام را پروردند و دین اسلام را تن و جان خود سپر کردند، دنیا خوار گرفتند و مهر بر دین نهادند.

Қавмӣ тобеъонанд ки аз пас дар омаданду аллазӣнаи атбъўҳми бإҳсон . . . Аз эшон дайн омухтанду ахлоқ эшон гирифтанду шмоӣлу Фтоўӣу сайри эшон бомати расониданд .

قومی تابعان‌اند که از پس در آمدند وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ... از ایشان دین آموختند و اخلاق ایشان گرفتند و شمائل و فتاوی و سیر ایشان بامت رسانیدند.

Разии аллоҳи анҳуаму рзўои анҳу худоӣ аз эшон хушнӯд ва эшонро аз хештан хушнӯд хоҳад кард . Ин як қавм собиқонанд . Дигари қисм , мқтсдоннд , иқтисоди роҳи миёна рафтанаст на ҳунари собиқон ва на ифроти золимони бал ки роҳи миёнаи рафтанду тоъату маъсият баҳам омехтанд ҳам чун асҳоби аъроф ки некӣҳои эшон ва бадӣҳои эшон баробар омад аз дӯзахи даври монданд ва низ ббҳшт нарасиданд . Муқтасидон эшонанд ки раби алъзаҳи эшонро мегуяду охрўни аътрФўои бзнўбҳм . . Эшон ки бгноаҳи хеш мақар омаданд ва ба бдхўиии худ мӯътариф ,у бъиби хеши бино ва аз кард худ хаҷал . Эътироф дуаст : яке эътирофи бегонагони фардо дар қиёмат ки авоили азоби бенанду осори схту нқмти ҳақу сиёсату зФири дӯзах , эшон мӯътариф шаванд бгноаҳи хеш ва чаҳ суд дорад он рӯзи эътироф ва чаҳ бакор ояд дар он вақти иқрор , иқўли аллоҳ : ФоътрФўои бзнбҳми Фсҳқои лأсҳоби алсъир , ФоътрФнои бзнўбнои Фҳли إлии хурӯҷи ман сиблат , дигари эътироф муъминонаст дар дунё , бгноаҳи хеш мӯътариф шаванду бъиби хеш иқрор диҳанд , пушаймонӣ дар дилу узр бар забону сӯзу ҳасрат дар миёни ҷон , инаст аътзори биҷои хешу эътирофи буқати хеш ки мегуяд ҷли ҷалола :у охрўни аътрФўои бзнўбҳми он гуҳ гуфт : хлтўо амалан солҳоу охири сиӣо дар омехтанд кирдори хеши яке нек « 2 » яке бад , лухтии поки лухтии палид , лухтии ҳалоли лухтии ҳаром , лухтии ростии лухтии кажӣ , лухтии айби лухтии ҳунар ,у қил : ҳўи ани иҷмъи байни алостғФору алзнб гуноҳ мекунад ва бо гуноҳ истиғфор мекунад ва дар хабараст мо асри ман астғФри раб алъзаҳ мегуяд : ва ман иъмли сўءои أўи излм нафса сами истғФри аллоҳи иҷди аллоҳи ғФўрои рҳимо

رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ خدای از ایشان خشنود و ایشان را از خویشتن خشنود خواهد کرد. این یک قوم سابقان‌اند. دیگر قسم، مقتصدانند، اقتصاد راه میانه رفتن است نه هنر سابقان و نه افراط ظالمان بل که راه میانه رفتند و طاعت و معصیت بهم آمیختند هم چون اصحاب اعراف که نیکیهای ایشان و بدیهای ایشان برابر آمد از دوزخ دور ماندند و نیز ببهشت نرسیدند. مقتصدان ایشان‌اند که رب العزة ایشان را میگوید وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ.. ایشان که بگناه خویش مقر آمدند و به بدخویی خود معترف، و بعیب خویش بینا و از کرد خود خجل. اعتراف دو است: یکی اعتراف بیگانگان فردا در قیامت که اوائل عذاب بینند و آثار سخط و نقمت حق و سیاست و زفیر دوزخ، ایشان معترف شوند بگناه خویش و چه سود دارد آن روز اعتراف و چه بکار آید در آن وقت اقرار، یقول اللَّه: فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعِیرِ، فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إِلی‌ خُرُوجٍ مِنْ سَبِیلٍ، دیگر اعتراف مؤمنان است در دنیا، بگناه خویش معترف شوند و بعیب خویش اقرار دهند، پشیمانی در دل و عذر بر زبان و سوز و حسرت در میان جان، اینست اعتذار بجای خویش و اعتراف بوقت خویش که میگوید جل جلاله: وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ آن گه گفت: خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً در آمیختند کردار خویش یکی نیک «۲» یکی بد، لختی پاک لختی پلید، لختی حلال‌ لختی حرام، لختی راستی لختی کژی، لختی عیب لختی هنر، و قیل: هو ان یجمع بین الاستغفار و الذنب گناه میکند و با گناه استغفار میکند و در خبر است ما اصر من استغفر رب العزه میگوید: وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللَّهَ یَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِیماً

Ва гуфтанд зулати бандау амали солеҳи баҳами ҷамъ кардан далеласт ки гуноҳони бандаи савоби тоъат ботил накунад ки агар ботил кардӣ амал солеҳ нагуфтӣ , он гуҳ гуфт : ъсии аллоҳи أни итўби алайҳим воҷиб кард худоӣ ки эшонро вои пазирад бо ҳамаи айбҳо ва бар гирад бо ҳамаи ҷурмҳо إни аллоҳи ғафури раҳим ки худои айб пӯшасту омрзгори меҳрбон . Усмон наҳрӣ мегуфт дар қуръони оятии умедвортар аз ин оят нест ин умматроу хабар дурустаст аз Мустафои си брўоиаҳи смраҳи бен ҷндби қоли қоли расӯли аллоҳи с « ?утонеи аллили отӣони абтъсонии Фонтҳинои илои Мадинаи мабнӣаи блбни зҳбу лбни Фзаҳи Фслсонои риҷол штр манеҳам хлқҳми коҳсни мо анати роءу штри коқбҳи мо анати роءи қолои ?лаами азҳбўои Фқъўои злки алнҳри Фўқъўои фӣаи сами рҷъўои алинои қади зҳби злки алсўءи анҳуам Фсорўои фии аҳсани сувараи қолои лӣ , ҳзаҳи ҷинаи адан ваҳо зоки мнзлк ва аммо алқўми алзии кон штр манеҳам ҳасан ва штр манеҳам қабеҳи Фонҳми хлтўо амалан солҳоу охири сиӣои таҷовузи аллоҳи анҳуам .

و گفتند زلت بنده و عمل صالح بهم جمع کردن دلیل است که گناهان بنده ثواب طاعت باطل نکند که اگر باطل کردی عمل صالح نگفتی، آن گه گفت: عَسَی اللَّهُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ واجب کرد خدای که ایشان را وا پذیرد با همه عیبها و بر گیرد با همه جرمها إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ که خدای عیب پوش است و آمرزگار مهربان. عثمان نهری می‌گفت در قرآن آیتی امیدوارتر از این آیت نیست این امّت را و خبر درست است از مصطفی ص‌ بروایة سمرة بن جندب قال قال رسول اللَّه ص «اتانی اللیل آتیان ابتعثانی فانتهینا الی مدینة مبنیة بلبن ذهب و لبن فضة فثلثانا رجال شطر منهم خلقهم کاحسن ما انت راء و شطر کاقبح ما انت راء قالا لهم اذهبوا فقعوا ذلک النهر فوقعوا فیه ثم رجعوا الینا قد ذهب ذلک السوء عنهم فصاروا فی احسن صورة قالا لی، هذه جنة عدن و ها ذاک منزلک و اما القوم الذی کان شطر منهم حسن و شطر منهم قبیح فانهم خلطوا عملا صالحا و آخر سیئا تجاوز اللَّه عنهم.

Сдигри қисму охрўни мрҷўни лأмри аллоҳ . Мегуяд дигаронанд қавмӣ бо айбҳои бузург ва ҷурмҳои фоҳиши феъли бад ва гуфт кажи хасмони анбӯҳу хўрдно рӯй ҷавонӣ дар далерӣу перӣ дар сустии дарвешӣ дар носипосӣ ва тавонгарӣ дар нопокӣ . Дар рӯзи давлати ситамкорӣ ва дар айёми қӯти шухии моя на магар дар дил , ошноӣу иқрори бегонагӣ , эшонро мегуяд : мрҷўни лأмри аллоҳи эшонроу амшит ман гузоред ва бо аўмид фурӯ гузоред ва эшонро бнўмидӣ Маяфканед , إмои иъзбҳму إмои итўби алайҳим ё азоб кунад эшонро бъдл ё узри пазирад аз эшон бФзл , агар адл кунад ӯро равост ва агар фазл кунад аз вай сазост ва на ҳар чаҳ дар адл равост аз фазл сазоаст ки ҳар чаҳ аз фазл сазоаст дар адл равост . Фазл бар адл солорасту адл дар дасти фазл гирифтораст . Адли пеши фазли хомӯшу фазлро ҳалқаи висол дар гӯш . На бинӣ ки адл ниҳонасту фазли пайдо то душман мағрурасту дӯсти шайдо . Он гуҳ гуфт :у аллоҳи алӣами ҳакими худо доноӣаст бълми рост беғалат ҳакимаст бесаҳв ва бехалал на дар илми ваии чизеи Фоӣт на аз қудрати ваии чизеи хориҷ ва на бар ҳукми ваии чизеи ғолиб . Халқ медорад бҳкми хеш , миёни фазлу адли хеш , бълми хеш , дар халқи хеш танҳо бе ғайри хеши олами бълми азалӣ , пеш аз ҳамаи маълумҳо зотш ҳамеша пеш аз ҳамаи махлуқҳо , рости илму поки дониш , ҳамвори кору бсзои бахш , қавл ӯ росту илм ӯ пок , сунъ ӯ нағзу фазли тамому меҳри қадим , ҷли ҷалолау ъзи кбрёؤаҳу азми шаънау ҷлти аҳдитаҳу тақаддусати смдитаҳ .

سدیگر قسم وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ. میگوید دیگران‌اند قومی با عیبهای بزرگ و جرمهای فاحش فعل بد و گفت کژ خصمان انبوه و خوردنا روی جوانی در دلیری و پیری در سستی درویشی در ناسپاسی و توانگری در ناپاکی. در روز دولت ستمکاری و در ایام قوت شوخی مایه نه مگر در دل، آشنایی و اقرار بیگانگی، ایشان را میگوید: مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ ایشان را و امشیت من گذارید و با اومید فرو گذارید و ایشان را بنومیدی میفکنید، إِمَّا یُعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ یا عذاب کند ایشان را بعدل یا عذر پذیرد از ایشان بفضل، اگر عدل کند او را رواست و اگر فضل کند از وی سزاست و نه هر چه در عدل رواست از فضل سزا است که هر چه از فضل سزا است در عدل رواست. فضل بر عدل سالار است و عدل در دست فضل گرفتار است. عدل پیش فضل‌ خاموش و فضل را حلقه وصال در گوش. نه‌بینی که عدل نهان است و فضل پیدا تا دشمن مغرور است و دوست شیدا. آن گه گفت: وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ خدا دانایی است بعلم راست بی غلط حکیم است بی سهو و بی خلل نه در علم وی چیزی فائت نه از قدرت وی چیزی خارج و نه بر حکم وی چیزی غالب. خلق میدارد بحکم خویش، میان فضل و عدل خویش، بعلم خویش، در خلق خویش تنها بی‌غیر خویش عالم بعلم ازلی، پیش از همه معلومها ذاتش همیشه پیش از همه مخلوقها، راست علم و پاک دانش، هموار کار و بسزا بخش، قول او راست و علم او پاک، صنع او نغز و فضل تمام و مهر قدیم، جل جلاله و عز کبریاؤه و عظم شأنه و جلّت احدیته و تقدست صمدیته.