Қавлаи таъолӣ : إни аллоҳи уштурии ман алмؤмнини қоли Муҳамади бен каъби алқрзии лмои боиъти алонсори расӯли аллоҳи си лайла алъқбаҳ бимика ва ҳам сбъўн наФасо қоли абди аллоҳи бен равоҳа : ё расӯли аллоҳ , аштрти лрбку лнФски мо шӣти Фқоли аштрти лрбии ани тъбдўаҳу лои тшркўо ба шиӣоу аштрти лнФсии ани тмнъўнии ммо тмнъўн манеҳ анФскм . Қолўои Фозои Фълнои злки Фмои зои лно ? қоли алҷнаҳи қоли рбҳи албиъ ло нақилу лои нстқил , Фнзлти ҳзаҳи алоиаҳ .

قوله تعالی: إِنَّ اللَّهَ اشْتَری‌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ‌ قال محمد بن کعب القرظی لما بایعت الانصار رسول اللَّه ص لیلة العقبة بمکه و هم سبعون نفسا قال عبد اللَّه بن رواحه: یا رسول اللَّه، اشترط لربک و لنفسک ما شئت فقال اشترط لربی ان تعبدوه و لا تشرکوا به شیئا و اشترط لنفسی ان تمنعونی مما تمنعون منه انفسکم. قالوا فاذا فعلنا ذلک فما ذا لنا؟ قال الجنّة قال ربح البیع لا نقیل و لا نستقیل، فنزلت هذه الایة.

Уштурии бмънӣ қабласт ва ин онаст ки аҷам гуяд : ман ин чунин нахуррам яъне на писандам ва напазирам . أнФсҳм яъне бони иҷоҳдўои баҳо . Ва أмўолҳми бони инФқўои фии аллоҳ . Мегуяд : худои пазируфт ва писандид аз муъминон ки бетонҳои хеш бғзо шаванд ва бо душманони дайн аз баҳри худо куштан кунанд ва молҳои хеш дар роҳи ғзо ва дар садақаҳо ҳазина кунанд . Он гуҳ гуфт : бأни ?лаами алҷнаҳи бони харид ва онро харид то биҳишти эшонро бошад .

اشْتَری‌ بمعنی قبل است و این آنست که عجم گوید: من این چنین نخرم یعنی نه پسندم و نه پذیرم. أَنْفُسَهُمْ یعنی بان یجاهدوا بها. وَ أَمْوالَهُمْ بان ینفقوا فی اللَّه. میگوید: خدای پذیرفت و پسندید از مؤمنان که بتنهای خویش بغزا شوند و با دشمنان دین از بهر خدا کشتن کنند و مالهای خویش در راه غزا و در صدقه‌ها هزینه کنند. آن گه گفت: بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ بآن خرید و آن را خرید تا بهشت ایشان را باشد.

Иқотлўни фии сиблати аллоҳи Фиқтлўну иқтлўн эй : ?лаами алҷнаҳи қотилин ӯ мақтӯлин азои бошрўои алҳрб . Қоли ибни аббоси иқтлўни аъдоӣӣу иқтлўни фии тоъатӣ . Қироати Ҳамзау ксоиии Фиқтлўни бзм ёءасту иқтлўни бФтҳ ё , ибтидо бмФъўл кардаанд , ва маънӣ онаст : то эшонро кашанд ва эшон кашанди въдои алайҳи ҳқо насбаст бар масдар , эй въди въдои ҳқои собтои лои халафи фӣаи фии алтўроаҳу алإнҷилу алқуръон эй мбоиъткми ҳзаҳу мҷозоткми болҷнаҳи мазкӯраи фии алктби алслосаҳ ,у ҳозои далели алии ани кули аҳли Маккаи амрўои болқтолу въдўои алайҳи алҷнаҳ , қоли алҳсн : мо алии аларзи муъмини алои қади дахли фии ҳзаҳи албиъаҳ .

یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ ای: لهم الجنة قاتلین او مقتولین اذا باشروا الحرب. قال ابن عباس یقتلون اعدائی و یقتلون فی طاعتی. قرائت حمزه و کسایی فیقتلون بضم یاء است و یقتلون بفتح یا، ابتدا بمفعول کرده‌اند، و معنی آنست: تا ایشان را کشند و ایشان کشند وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا نصب است بر مصدر، ای وعد وعدا حقا ثابتا لا خلف فیه فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الْقُرْآنِ ای مبایعتکم هذه و مجازاتکم بالجنّة مذکورة فی الکتب الثلاثة، و هذا دلیل علی انّ کلّ اهل مکه امروا بالقتال و وعدوا علیه الجنّة، قال الحسن: ما علی الارض مؤمن الا قد دخل فی هذه البیعة.

Ва ман أўФии бъҳдаҳ эй лои аҳади аввалии бإнҷози алўъди ман аллоҳ .

وَ مَنْ أَوْفی‌ بِعَهْدِهِ ای لا احد اولی بإنجاز الوعد من اللَّه.

Фостбшрўои ин син зоидааст чунон ки : астҷибўо , Фостъсми Фостхрт ба .

فَاسْتَبْشِرُوا این سین زائده است چنان که: استجیبوا، فاستعصم فاستخرت به.

Фостбшрўо , эй : абшрўоу аФрҳўои ғояи алФрҳ . Ббиъкми алзии боиътм ба алрби ъзу ҷл .

فاستبشروا، ای: ابشروا و افرحوا غایة الفرح. بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بایَعْتُمْ به الرب عز و جل.

Ва злки ҳўи алФўзи алъзими нҳоиаҳи кули толибу марғӯби кули роғиб . Ва аншди бъзҳм :

وَ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ نهایة کلّ طالب و مرغوب کل راغب. و انشد بعضهم:

Алтоӣбўни ин оят маътӯфаст бар авоили сӯра , онҷо ки гуфт : алмؤмнўну алмؤмноти бъзҳми أўлёءи баъз . намегуяд он муъминон ки дӯстон ва ёрон якдигаранд сифату сират эшон инаст ки алтоӣбўн эй алроҷъўни илои аллоҳу илои тоъата .

التَّائِبُونَ این آیت معطوف است بر اوائل سوره، آنجا که گفت: الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ. می‌گوید آن مؤمنان که دوستان و یاران یکدیگراند صفت و سیرت ایشان اینست که التائبون ای الراجعون الی اللَّه و الی طاعته.

Алъобдўн эй алмўҳдўни алмтиъўн .

الْعابِدُونَ ای الموحدون المطیعون.

Алҳомдўни алии алислому алоямону алии мо нолаами ман алсроءу алзроء .

الْحامِدُونَ علی الاسلام و الایمان و علی ما نالهم من السراء و الضّراء.

Алсоӣҳўн эй алсоӣмўн , лмо рӯй ан алнабӣ с : анаи қоли сайёҳаи умматии алсўм .

السَّائِحُونَ ای الصائمون، لما روی عن النبی ص: انّه قال سیاحة امّتی الصوم.

Ҳар ҷо ки неъматҳои муъминон дар адад кард ё соӣм гуфт ё соӣҳ , баҷое овараданд ки он соиҳи бадал соӣмасту номи соиҳ бар соӣм ниҳоданд ва Фроўӣ доданд аз баҳри он ки аҳволи мусофири сайёҳ бо аҳволи соӣм мутаносибаст . Ва муфассиронро хилофаст ки ин рӯзаи дорон кианд , қавмӣ гуфтанд : рӯзаи дорони моҳ рамазонанд , қавмӣ гуфтанд : рӯзаи дорони айём албизанд , қавмӣ гуфтанд : соӣмон даҳранд . Ва қили алсоӣҳўни алмҷоҳдўн , лмо рӯй ани рҷлои астأзни расӯли аллоҳи фии алсёҳаҳи Фқол : сайёҳаи умматии алҷҳоди фии сиблати аллоҳ . Ва қоли ъкрмаҳ : ҳам туллоби алълм .

هر جا که نعمتهای مؤمنان در عدد کرد یا صائم گفت یا سائح، بجایی آوردند که آن سایح بدل صائم است و نام سایح بر صائم نهادند و فراوی دادند از بهر آن که احوال مسافر سیّاح با احوال صائم متناسب است. و مفسّران را خلاف است که این روزه داران که‌اند، قومی گفتند: روزه داران ماه رمضان‌اند، قومی گفتند: روزه داران ایام البیض‌اند، قومی گفتند: صائمان دهراند. و قیل السائحون المجاهدون، لما روی ان رجلا استأذن رسول اللَّه فی السیاحة فقال: سیاحة امّتی الجهاد فی سبیل اللَّه. و قال عکرمة: هم طلاب العلم.

Алрокъўни алсоҷдўни ҳам алмслўни аллазӣнаи ислўни ллаҳи бунияи содиқа .

الرَّاکِعُونَ السَّاجِدُونَ هم المصلّون الّذین یصلّون للَّه بنیّة صادقة.

Аломрўни болмърўФ эй болоямону алтоъаҳ .

الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ای بالایمان و الطاعة.

Ва алноҳўни ани алмнкри ани алшрку алмъосӣ . Ва хабар дурустаст аз Мустафои с дар баёни амр ва наҳй брўоити броءи бен ъозб .

وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ عن الشرک و المعاصی. و خبر درست است از مصطفی ص در بیان امر و نهی بروایت براء بن عازب.

Қоли амрнои расӯли аллоҳи си бсбъу нҳонои ани сабъ : амрнои бнсри алмзлўму аФшоءи ассалому Аброри алмқсму аҷобаҳи алдоъӣу ъёдаҳи алмризу атбоъи алҷноӣзу тшмити алъотсу нҳонои ани хўотими алзҳбу онӣаи алФзаҳу лбси алҳриру алдибоҷу алостбрқу алқсӣ ва меасар алҳмр .

قال امرنا رسول اللَّه ص بسبع و نهانا عن سبع: امرنا بنصر المظلوم و افشاء السلام و ابرار المقسم و اجابة الداعی و عیادة المریض و اتباع الجنائز و تشمیت العاطس و نهانا عن خواتیم الذهب و آنیة الفضّة و لبس الحریر و الدیباج و الاستبرق و القسّی و میاثر الحمر.

Броء ъозб гуфт : Мустафои си бҳФти чизи моро фармуд ва аз ҳафт чизи моро во зад . Фармуд моро ки ситами расидаро ёрӣ диҳеду салом бар мусулмонон фарох дореду савганди хораро рост дореду хонандароу мизўоникунандаро иҷобат кунеду беморонро иёдат кунеду бҷнозаҳҳо раведу атсадиҳандаро ирҳмки аллоҳи гўӣид .

براء عازب گفت: مصطفی ص بهفت چیز ما را فرمود و از هفت چیز ما را وا زد. فرمود ما را که ستم رسیده را یاری دهید و سلام بر مسلمانان فراخ دارید و سوگند خواره را راست دارید و خواننده را و میزوانی کننده را اجابت کنید و بیماران را عیادت کنید و بجنازه‌ها روید و عطسه دهنده را یرحمک اللَّه گوئید.

Ва нҳонои ани сабъ : наҳй кард моро аз ангуштарии заррин дар ангушт кардан ,у перояи симини бакори доштан ,у ҳарири пӯшидан ,у дебоу астбрқу қсии пӯшидани ҷомҳое аз абрешими озод ки он бар мардони ҳароманд ва наҳй кард аз мисрҳои абрешимин нишастан .

و نهانا عن سبع: نهی کرد ما را از انگشتری زرین در انگشت کردن، و پیرایه سیمین بکار داشتن، و حریر پوشیدن، و دیبا و استبرق و قسیّ پوشیدن جامهایی از ابریشم آزاد که آن بر مردان حرامند و نهی کرد از میثرهای ابریشمین نشستن.

Он гуҳ дар охир оят гуфт :у алҳоФзўни лҳдўди аллоҳи андозаҳои худоиро кӯшндагонанд на навмедон , биўсндгонанд на эминон ва бстохонанд на далерон ,у башари алмؤмнини алмсдқини Алъоламин баҳо , дар ваову алноҳўни ани алмнкри ду қавл гуфтаанд яке онаст ки алтоӣбўн ибтидоаст ва мо баъди ҳама наътанд то онҷо ки гуфт : алсоҷдўну хабари абтдоءи аломрўн болмърўФаст ва мо баъдаи атфи алайҳ .

آن گه در آخر آیت گفت: وَ الْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ اندازه‌های خدای را کوشندگان‌اند نه نومیدان، بیوسندگان اند نه ایمنان و بستاخان‌اند نه دلیران، وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ المصدّقین العالمین بها، در واو وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ دو قول گفته‌اند یکی آنست که التائبون ابتدا است و ما بعد همه نعت‌اند تا آنجا که گفت: الساجدون و خبر ابتداء الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ است و ما بعده عطف علیه.

Қавмӣ гуфтанд ин ваов смониаҳ гӯйанд чунон киу сомнҳми кулбаам ҷое дигар гуфту أбкоро , ҷое гуфту фатҳати أбўобҳои қолўоу злки ани алсбъаҳи адади мустақил ва мо баъдаи иҷрии муҷрии алостиноФ , лони алъдд аммо завҷи колоснину ҳўи аввали алоъдод ва аммо фарди колслосаҳу ҳўи аввали алоФрод ва аммо завҷи завҷи колорбъаҳу ҳўи аввали тазъифи алзўҷ ва аммо завҷ фард коласту ҳўи аввали тазъифи алозўоҷ , фоласт алнҳоиаҳ ва манеҳ насабаи аластин сами зми илайҳи воҳиду ҳўи мабдаи алъдду мншؤаҳу лӣси баъдад , Фтми мабодии алҳсоб ва мо баъдаи ткриру тазъифу аллоҳи аълам .

قومی گفتند این واو ثمانیه گویند چنان که وَ ثامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ جایی دیگر گفت وَ أَبْکاراً، جایی گفت وَ فُتِحَتْ أَبْوابُها قالوا و ذلک ان السبعة عدد مستقل و ما بعده یجری مجری الاستیناف، لانّ العدد امّا زوج کالاثنین و هو اول الاعداد و اما فرد کالثلاثة و هو اول الافراد و اما زوج زوج کالاربعة و هو اول تضعیف الزّوج و اما زوج فرد کالسّتّ و هو اوّل تضعیف الازواج، فالسّتّ النهایة و منه نسبة الستین ثم ضمّ الیه واحد و هو مبدأ العدد و منشؤه و لیس بعدد، فتم مبادی الحساب و ما بعده تکریر و تضعیف و اللَّه اعلم.

Мо кони ллнбии сабаби нузули ин ояти он буд ки Мустафои с дар пеши бӯ толиб шуд ъам ваии буқати вафоти вай ,у бӯи ҷаҳлу абди аллоҳи бен Умия ҳар ду наздики вай ҳозир буданду Мустафо с гуфт : ё ъам қул лои илоҳи алои аллоҳи калимаи аҳоҷи лак баҳо ъанд аллоҳ

ما کانَ لِلنَّبِیِّ سبب نزول این آیت آن بود که مصطفی ص در پیش بو طالب شد عمّ وی بوقت وفات وی، و بو جهل و عبد اللَّه بن امیه هر دو نزدیک وی حاضر بودند و مصطفی ص گفت: یا عم قل لا اله الا اللَّه کلمة احاجّ لک بها عند اللَّه‌

,у бӯи ҷаҳлу ибн абӣ меҳ мегуфтанд ё абои толиби аи трғби ани млаҳи абди алмтлб май баргардӣ аз кеши абди алмтлбу дайни падарони хеш то он гуҳ мегуфтанд ки бӯ толиб гуфт охири сухан ки гуфт : анои алии млаҳи абди алмтлб . Фқол алнабӣ си лостғФрни лаки мо лами анаи анҳу , Фнзлти ҳзаҳи алоиаҳу моти абӯи толиби коФро . Ва алдлили алайҳи ани улё ( ъ ) қоли лмои моти абӯи толиби ?утяти расӯли аллоҳи Фқлт : ё расӯли аллоҳи ани ъмки алзоли қади мот , Фқоли лии азҳби ФодФнаҳу лои тҳдсни шиӣо ҳатто тأтинии Фонтлқти Фўоритаҳи сами раҷъати ило алнабӣу алии асари алтроб , Фдъои лии бдъўоти мо исрнии ани лии баҳои мо алии аларзи ман шайъи ء .

، و بو جهل و ابن ابی میة میگفتند یا ابا طالب ا ترغب عن ملة عبد المطلب می‌برگردی از کیش عبد المطلب و دین پدران خویش تا آن گه میگفتند که بو طالب گفت آخر سخن که گفت: انا علی ملة عبد المطلب. فقال النبی ص لاستغفرن لک ما لم انه عنه، فنزلت هذه الایة و مات‌ ابو طالب کافرا. و الدلیل علیه‌ انّ علیا (ع) قال لما مات ابو طالب اتیت رسول اللَّه فقلت: یا رسول اللَّه انّ عمّک الضال قد مات، فقال لی اذهب فادفنه و لا تحدّثنّ شیئا حتی تأتینی فانطلقت فواریته ثم رجعت الی النبی و علیّ اثر التراب، فدعا لی بدعوات ما یسرّنی انّ لی بها ما علی الارض من شی‌ء.

Ва қоли абди аллоҳи бен масъӯди харҷи расӯли аллоҳи инзри фии алмқобру хрҷнои маъааи Фомрнои Фҷлснои сами тахаттии алқбўр ҳатто антҳии илои қабри минҳо , Фноҷоаҳи тўилои сами артФъи нҳиби расӯли аллоҳи си бокиёи Фбкинои лбкоءи расӯли аллоҳи сами анаи ақбли алинои Фтлқоаҳи умри бен улхитоби Фқол ё расӯли аллоҳи мо алзии абкоки Фқди абконоу аФзъно , Фҷоءи Фҷлси алинои Фқол : аФзъкми бкоиӣ ? Фқлно : нъм , Фқол : ани алқбри алзии рأитмўнии аноҷии фӣаи қабри оманаи бинти вҳбу ании Фостأзнти рабии фии зиёратҳо Фозни лии фӣҳоу астأзнти рабии фии алостғФори лҳои Флми иأзни лии фӣа ва назул алӣ : мо кони ллнбӣу аллазӣнаи омнўои أни истғФрўои ллмшркин . . . Алоиаҳи хабар дурустаст ки расӯли гӯри модари худро зиёрат кард бар сари гӯр вай бинишаст андешаи манд ва бархест андўҳгн , гӯна рӯй ваии бгштаҳ ва бисёр гириста , ёронро гуфт ин гӯр модар манаст дастурии хостами зиёратро , дастурӣ доданду дастурии хостами омурзиш хостанро дастурӣ надоданд , ёрон гуфтанд чунаст ки Муҳамад бар худои ъзу ҷли гиромитар аз иброҳӣмаст , иброҳӣмро раво буд ки падари худро омурзиши хости Муҳамадро раво набӯд ки модарро хост . Ин ҳар ду оят ҷавоб онаст .

و قال عبد اللَّه بن مسعود خرج رسول اللَّه ینظر فی المقابر و خرجنا معه فامرنا فجلسنا ثم تخطّی القبور حتی انتهی الی قبر منها، فناجاه طویلا ثم ارتفع نحیب رسول اللَّه ص باکیا فبکینا لبکاء رسول اللَّه ثم انّه اقبل الینا فتلقّاه عمر بن الخطاب فقال یا رسول اللَّه ما الّذی ابکاک فقد ابکانا و افزعنا، فجاء فجلس الینا فقال: افزعکم بکایی؟ فقلنا: نعم، فقال: ان القبر الذی رأیتمونی اناجی فیه قبر آمنه بنت وهب و انی فاستأذنت ربی فی زیارتها فاذن لی فیها و استأذنت ربی فی الاستغفار لها فلم یأذن لی فیه و نزل علیّ: ما کانَ لِلنَّبِیِّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَنْ یَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِکِینَ... الایة خبر درست است که رسول گور مادر خود را زیارت کرد بر سر گور وی بنشست اندیشه‌مند و برخاست اندوهگن، گونه روی وی بگشته و بسیار گریسته، یاران را گفت این گور مادر منست دستوری خواستم زیارت را، دستوری دادند و دستوری خواستم آمرزش خواستن را دستوری ندادند، یاران گفتند چون است که محمد بر خدای عز و جل گرامی‌تر از ابراهیم است، ابراهیم را روا بود که پدر خود را آمرزش خواست محمد را روا نبود که مادر را خواست. این هر دو آیت جواب آنست.

Мо кони ллнбии ин нафйаст бмънӣ наҳй ҳам чунон ки гуфт : ва мо кони лаками أни тؤзўои расӯли аллоҳ аммо онҷо ки гуфт : мо кони лаками أни тнбтўои шаҷарҳо , ва мо кони лнФси أни тмўти он бмънӣ нафйаст .

ما کانَ لِلنَّبِیِّ این نفی است بمعنی نهی هم چنان که گفت: وَ ما کانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ اما آنجا که گفت: ما کانَ لَکُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها، وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ آن بمعنی نفی است.

Ва луи конўои أўлии қурбӣ эйу луи кони алмстғФри ?лаами обоؤҳму أбноؤҳм ӯ ақрбоؤҳм .

وَ لَوْ کانُوا أُولِی قُرْبی‌ ای و لو کان المستغفر لهم آباؤهم و أبناؤهم او اقرباؤهم.

Қоли ибни аббоси конўои истғФрўни ломўотҳми алмшркин , Фнзлти ҳзаҳи алоиаҳ , Флмои нзлти амскўои ани алостғФори ломўотҳму лами инҳиҳми ани ани истғФрўои ани алоҳёء ҳатто имўтўо .

قال ابن عباس کانوا یستغفرون لامواتهم المشرکین، فنزلت هذه الایة، فلمّا نزلت امسکوا عن الاستغفار لامواتهم و لم ینهیهم عن ان یستغفروا عن الاحیاء حتی یموتوا.

Ман баъди мо табин ?лаами ин табин андар онаст ки бар куфр меринд ҳам чунон ки озрро гуфта : Флмои табин ?ла . . . Алоиаҳ . Чун кофар бар куфр бамурд , муъминро пайдои гашт ки ӯ дӯзахӣаст . Ва гуфтаанд истиғфори дарин оят , намоз ҷинозааст . Қоли ътоءи бен абии рбоҳи мо канти лодъи алслоаҳи алии аҳади ман аҳли ҳзаҳи алқблаҳу луи канти ҳбшиаҳи ҳаблии ман алзнои лонии лами асмъи аллоҳи ҳуҷби алслоаҳи алои ани алмшркини бҳзаҳи алоиаҳ .

مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمْ این تبیّن اندر آن است که بر کفر میرند هم چنان که آزر را گفته: فَلَمَّا تَبَیَّنَ لَهُ... الایة. چون کافر بر کفر بمرد، مؤمن را پیدا گشت که او دوزخی است. و گفته‌اند استغفار درین آیت، نماز جنازه است. قال عطاء بن ابی رباح ما کنت لادع الصلاة علی احد من اهل هذه القبلة و لو کانت حبشیة حبلی من الزّنا لانّی لم اسمع اللَّه حجب الصلاة الا عن المشرکین بهذه الایة.

Пас узр халил гуфт иброҳӣм дар он истиғфор ки падарро кард ва мо кони истиғфори إброҳими лأбиаҳи إлои ани мавъидаи въдҳои إёҳ ва он он буд ки вайро гуфта буд : лأстғФрни лак , сأстғФри лаки рабӣ , бар умеди онкии худои вайро имон диҳад , ва гуфтаанд ки озр , иброҳӣмро ваъда дода буд ки имони оради бадалел онкӣ гуфт :у аҳҷрнии млё яъне астмҳлаҳи литдбру итФкр . Иброҳӣм то озри зинда буд бар умеди имони вай аз баҳри ваии омурзиши хост .

پس عذر خلیل گفت ابراهیم در آن استغفار که پدر را کرد وَ ما کانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِیمَ لِأَبِیهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِیَّاهُ و آن آن بود که وی را گفته بود: لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ، سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ رَبِّی، بر امید آنکه خدای وی را ایمان دهد، و گفته‌اند که آزر، ابراهیم را وعده داده بود که ایمان آرد بدلیل آنکه گفت: وَ اهْجُرْنِی مَلِیًّا یعنی استمهله لیتدبّر و یتفکّر. ابراهیم تا آزر زنده بود بر امید ایمان وی از بهر وی آمرزش خواست.

Флмои табин ?лае лоброҳими ани абоаи адуи ллаҳи бони моти алии куфра . Тбрأ манеҳу қатъи алостғФор . إни إброҳими лأўоаҳ эй иксри қавли оўаҳ . Қоли каъби кони иброҳӣми азои самъи зикри алнори қоли уҳи ман алнору алъараби иқўли уҳи бкзоу уҳи ман кзо . Уҳи мабнии алии алксру иқоли уҳи болзму иқол эйу алъомаҳи иқўли оўаҳи болмду ҳакии қтрб алФъл манеҳ ( оҳи иӣўаҳи ӯҳо ) кқоли иқўли қўлоу иқоли уҳи тأўиҳоу тأўаҳи тأўҳоу маънии аўоаҳ : рҷоъи таввоб .

فَلَمَّا تَبَیَّنَ لَهُ ای لابراهیم ان اباه عدوّ للَّه بان مات علی کفره. تَبَرَّأَ مِنْهُ و قطع الاستغفار. إِنَّ إِبْراهِیمَ لَأَوَّاهٌ ای یکثر قول آوه. قال کعب کان ابراهیم اذا سمع ذکر النار قال اوه من النار و العرب یقول اوه بکذا و اوه من کذا. اوه مبنی علی الکسر و یقال اوه بالضمّ و یقال ایه و العامة یقول آوه بالمدّ و حکی قطرب الفعل منه (آه یئوه اوها) کقال یقول قولا و یقال اوّه تأویها و تأوّه تأوّها و معنی اوّاه: رجّاع توّاب.

Ва рӯй ани умри сأл алнабӣ ( с ) ани алоўоаҳи Фқоли рҳмки аллоҳи ани канти аўоҳо эй тлоءи ллқрону қили алоўоаҳи алксири лзкри аллоҳ . Ва қили ҳўи алрФиқи арраҳими лъбоди аллоҳу қили ҳўи алмтأўаҳи шФқоу Фрқои алмтзръ яқинан ва лузуман ллтоъаҳи ҳалими алҳлими алўосъи ллъқли алмстқими алхлқи алқўии алқлби алрзини алсбр .

و روی انّ عمر سأل النبی (ص) عن الاوّاه فقال رحمک اللَّه ان کنت اوّاها ای تلّاء للقرآن و قیل الاوّاه الکثیر لذکر اللَّه. و قیل هو الرفیق الرحیم لعباد اللَّه و قیل هو المتأوّه شفقا و فرقا المتضرع یقینا و لزوما للطّاعة حَلِیمٌ الحلیم الواسع للعقل المستقیم الخلق القویّ القلب الرّزین الصّبر.

Ва мо кони аллоҳи лизли қўмои баъд аз он ки истиғфор аз баҳри мушрикон ки бар куфр мурда буданд ҳароми гашти бони оят ки : мо кони ллнбӣу аллазӣнаи омнўои أни истғФрўои ллмшркини қавмии муъминон ки пеш аз наҳй истиғфор карда буданд тарсиданд ки агар эшонро дар он , мؤохзт бошад , раби Алъоламин таскини дили эшонро дарин оят баён кард ки эшонро дар ончӣ карданд мؤохзт нест ки он низ эшонро нагуфта буданд ки раво нест . Фқоли таъолӣ : ва мо кони аллоҳи лизли қўмои баъди إзи ҳдоҳм яъне лиўқъи алзлолаҳи фии қлўбҳми баъди алҳдӣ .

وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُضِلَّ قَوْماً بعد از آن که استغفار از بهر مشرکان که بر کفر مرده بودند حرام گشت بآن آیت که: ما کانَ لِلنَّبِیِّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَنْ یَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِکِینَ قومی مؤمنان که پیش از نهی استغفار کرده بودند ترسیدند که اگر ایشان را در آن، مؤاخذت باشد، رب العالمین تسکین دل ایشان را درین آیت بیان کرد که ایشان را در آنچه کردند مؤاخذت نیست که آن نیز ایشان را نگفته بودند که روا نیست. فقال تعالی: وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ یعنی لیوقع الضلالة فی قلوبهم بعد الهدی.

Ҳатто ибини ?лаами мо итқўни Флои итқўаҳ , Фънди злки истҳқўои алозлол . Ин ҳам чунонаст ки дар таҳвил қибла гуфт : ва мо кони аллоҳи лизиъи إимонкм ва дар таҳрим хамр гуфт : лӣси алии аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти ҷиноҳи Фимои тъмўо . Ва қили маъноа : ва мо кони аллоҳи лиъзби қўмо ҳатто итбини ?лаами мо итқўн эй мо иأтўн ва мо изрўн . Ва қили сабаби нузулҳо ани қўмои ман алоъроби аслмўоу ъодўои илои блодҳми Фъмлўои бмои шоҳдўои расӯли аллоҳи иФълаҳи ман алслоаҳи илои байти алмуқаддасу сиёми айёми албизи сами қдмўои баъди злки алии расӯли аллоҳи Фўҷдўаҳи ислии илои алкъбаҳу исўми шаҳри рамазони Фқолўо : ё расӯли аллоҳи рднои аллоҳи бъдки болзлоли анки алии амру анои алии ғайра , Фонзли аллоҳи ҳзаҳи алоиаҳ .

حَتَّی یُبَیِّنَ لَهُمْ ما یَتَّقُونَ فلا یتّقوه، فعند ذلک یستحقّوا الاضلال. این هم چنان است که در تحویل قبله گفت: وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُضِیعَ إِیمانَکُمْ و در تحریم خمر گفت: لَیْسَ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِیما طَعِمُوا. و قیل معناه: و ما کان اللَّه لیعذب قوما حتی یتبین لهم ما یتقون ای ما یأتون و ما یذرون. و قیل سبب نزولها انّ قوما من الاعراب اسلموا و عادوا الی بلادهم فعملوا بما شاهدوا رسول اللَّه یفعله من الصلاة الی بیت المقدس و صیام ایام البیض ثم قدموا بعد ذلک علی رسول اللَّه فوجدوه یصلی الی الکعبة و یصوم شهر رمضان فقالوا: یا رسول اللَّه ردّنا اللَّه بعدک بالضلال انّک علی امر و انّا علی غیره، فانزل اللَّه هذه الایة.

إни аллоҳи ?лаи малики алсмоўоту алأрзи малакаи қудратаи алии алإбдоъ ,у алмъдўми мақдӯрау мамлукаи Фозои аўҷдаҳи Фҳўи фии ҳоли ҳудусаи мақдӯрау мамлукаи Фозои аъдмаҳи харҷи ани алўҷўду лами ихрҷи ани кунаи мқдўро . Яҳёу имити яҳёи ман أқбли илайҳи бтФзлаҳу имити ман аързи анҳу бткбраҳ , яҳёи ман ишоءи бърФонаҳу тавҳидау имити ман ишоءи бкФронаҳу илҳода , яҳёи қулӯби алъорФини бонавори алмўослаҳу имити нуфуси алъобдин босори алмнозлаҳ . Ва мо лаками ман дуни аллоҳи ман валеу лои насири сабақи тафсирҳо .

إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ملکه قدرته علی الإبداع، و المعدوم مقدوره و مملوکه فاذا اوجده فهو فی حال حدوثه مقدوره و مملوکه فاذا اعدمه خرج عن الوجود و لم یخرج عن کونه مقدورا. یُحْیِی وَ یُمِیتُ یحیی من أقبل الیه بتفضّله و یمیت من اعرض عنه بتکبّره، یحیی من یشاء بعرفانه و توحیده و یمیت من یشاء بکفرانه و الحاده، یحیی قلوب العارفین بانوار المواصلة و یمیت نفوس العابدین بآثار المنازلة. وَ ما لَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصِیرٍ سبق تفسیرها.

Лақади тоби аллоҳи алӣ алнабӣ ман изнаи ллмноФқини фии алтхлФи анҳу фии қавла : лами أзнти ?лаам ,у қили ҳўи мифтоҳи каломи лмои кони ҳўи сабаби тўбтҳми зикри мъҳми кқўлаҳ : Фأни ллаҳи хумсау ллрсўл . Қавла :у алмҳоҷрину алأнсори аллазӣнаи атбъўаҳи фии соъаҳи алъсраҳ яъне тоби алайҳими Фостнқзҳми ман шудаи алъсраҳи ъусраи алзҳру ъусраи алмоءу ъусраи алзод . Ғзоءи ъусрати ғзоء табукасту ҷяши алъсраҳи сипоҳи ону соъаҳи алъсраҳи ҳангоми ону вақти ону растохезро соъат ном карданд ва он панҷоҳ ҳазор соласт ва ин соъаҳи алъсраҳи ишорати фарои он вақт ки Ҷабраил пайғом оварад ки бғзоء табук шеду маънии ъусраи душворӣ ва танагӣаст яъне ки эшон дар он ғзоء аз зоду обу мркўб ба танагӣу сахтии азим расида буданд , як шутури миёни ҷамоатӣ буд , бар он менишастанд бар тъоқб ,у танагии зоди чунон буд ки шутурро микштнду оби амъоءи он май ошомиданад . Ман баъди мо коди изиғи қулӯб Фриқ манеҳам Ҳамзау ҳФси изиғ биё хонанд . Қоли алФроءи алФъли алмстнди илои алмؤнси азои тақаддуми алайҳи ҷаззи тзкираҳу тأнисаҳ , Фзкри изиғи комаи зикри коди литшобаҳи алФълон . Ин на зиғаст аз имону ислом , ки ин кноитаст аз кароҳати қаттолу душвор омадан он дар вақти гармо ва ҳам чунон сумум , ва ноёфт созу барг . Қавмӣ ҳиммат карданд ки аз он ғзо боз гирданд аз душворӣ , ин зиғ онаст .

لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَی النَّبِیِّ من اذنه للمنافقین فی التخلف عنه فی قوله: لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ، و قیل هو مفتاح کلام لما کان هو سبب توبتهم ذکر معهم کقوله: فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ. قوله: وَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی ساعَةِ الْعُسْرَةِ یعنی تاب علیهم فاستنقذهم من شدة العسرة عسرة الظهر و عسرة الماء و عسرة الزّاد. غزاء عسرت غزاء تبوک است و جیش العسرة سپاه آن و ساعة العسرة هنگام آن و وقت آن و رستاخیز را ساعت نام کردند و آن پنجاه هزار سال است و این ساعة العسرة اشارت فرا آن وقت که جبرئیل پیغام آورد که بغزاء تبوک شید و معنی عسرة دشواری و تنگی است یعنی که ایشان در آن غزاء از زاد و آب و مرکوب به تنگی و سختی عظیم رسیده بودند، یک شتر میان جماعتی بود، بر آن می‌نشستند بر تعاقب، و تنگی زاد چنان بود که شتر را میکشتند و آب امعاء آن می‌آشامیدند. مِنْ بَعْدِ ما کادَ یَزِیغُ قُلُوبُ فَرِیقٍ مِنْهُمْ حمزه و حفص یزیغ بیا خوانند. قال الفراء الفعل المستند الی المؤنث اذا تقدم علیه جاز تذکیره و تأنیثه، فذکّر یزیغ کما ذکّر کاد لیتشابه الفعلان. این نه زیغ است از ایمان و اسلام، که این کنایت است از کراهت قتال و دشوار آمدن آن در وقت گرما و هم چنان سموم، و نایافت ساز و برگ. قومی همت کردند که از آن غزا باز گردند از دشواری، این زیغ آنست.

Қоли ибни аббос : қили лъмри бен улхитоби мо шаъни алъсраҳ ? Фқоли умри хрҷнои маъаи расӯли аллоҳи илои табуки фии қизи шадиду нзлнои мнзлои асобнои фӣаи аташ ҳатто зннои ани рқобнои стнқтъ ҳатто ани кони алрҷли лизҳби илтмси алмоءи Флои ирҷъ ҳатто изни ани рқбтаҳи стнқтъ ва ҳатто ани рҷлои инҳри бъираҳи Фиъсри Фрсаҳи Фишрбаҳ . Фқоли абӯи бикри алсдиқ ё расӯли аллоҳи ани аллоҳи ъзу ҷли қади ъўдки фии алдъоءи Фодъи лно , яъне астсқи лнои ФФъли расӯли аллоҳи Фмтрўо ҳатто млӣўои мо мъҳм .

قال ابن عباس: قیل لعمر بن الخطاب ما شأن العسرة؟ فقال عمر خرجنا مع رسول اللَّه الی تبوک فی قیظ شدید و نزلنا منزلا اصابنا فیه عطش حتی ظننّا ان رقابنا ستنقطع حتّی ان کان الرجل لیذهب یلتمس الماء فلا یرجع حتی یظنّ ان رقبته ستنقطع و حتّی انّ رجلا ینحر بعیره فیعصر فرثه فیشربه. فقال ابو بکر الصدیق یا رسول اللَّه انّ اللَّه عز و جل قد عوّدک فی الدّعاء فادع لنا، یعنی استسق لنا ففعل رسول اللَّه فمطروا حتّی ملئوا ما معهم.

Сами тоби алайҳими ин тоби алайҳими ҳамон қавманд ки гуфт : лақади тоби аллоҳи алӣ алнабӣу алмҳоҷрину алأнсори крри зикри алтўбаҳи лонаи лӣси фии абтдоءи алисломи зикри знбҳми Фқдми аллоҳи зикри алтўбаҳ фузало манеҳ сами зикри знбҳми сами аъоди зикри алтўбаҳ . Он муҳоҷирону ансори писандидагон худо буданд чун чизе бар дили эшон бар гузашт аз кроҳит дар берун шудан ба табуки худои эшонро тавба дод то бо тўъи гроӣиднд ва бо тоъат омаданду боҷобт истиқбол карданду эъломи шарафи гаштанд дар дунёу охират .

ثُمَّ تابَ عَلَیْهِمْ این تاب علیهم همان قوم‌اند که گفت: لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ کرّر ذکر التوبة لانّه لیس فی ابتداء الاسلام ذکر ذنبهم فقدم اللَّه ذکر التوبة فضلا منه ثم ذکر ذنبهم ثم اعاد ذکر التوبة. آن مهاجران و انصار پسندیدگان خدا بودند چون چیزی بر دل ایشان بر گذشت از کراهیت در بیرون شدن به تبوک خدای ایشان را توبه داد تا با طوع گرائیدند و با طاعت آمدند و باجابت استقبال کردند و اعلام شرف گشتند در دنیا و آخرت.

Ва алии алслосаҳ эйу тоби алии алслосаҳи ин се тан : яке каъб моликаст алшоъри алсълбӣ , дигари ҳилоли бен Умияи алўоқФӣ , сеюм мрораҳи бен алрбиъ ва ҳам алмрҷўни ломри аллоҳ .

وَ عَلَی الثَّلاثَةِ ای و تاب علی الثلاثة این سه تن: یکی کعب مالک است الشاعر الثعلبی، دیگر هلال بن امیة الواقفی، سوم مرارة بن الربیع و هم المرجون لامر اللَّه.

Ва ҷумла бидон ки : мусулмонон дар қиссаи табуки шаш фирқаанд : фурқатии аҳл сидқанд ки бғзо шуданд дигар фурқатӣ буданд бо эшон дар ғзо ки розу сар бо мунофиқон доштанд чунон ки худоӣ гуфт :у Фикми смоъўни ?лаам ва на мунофиқ сариҳ буданд . Се дигар , фурқати мунофиқон сариҳ буданд ва бғзо наомаданд , он ҳаштод тан буданду касрӣу қъди аллазӣнаи кзбўо биллоҳ эшонанд .

و جمله بدان که: مسلمانان در قصه تبوک شش فرقه‌اند: فرقتی اهل صدق‌اند که بغزا شدند دیگر فرقتی بودند با ایشان در غزا که راز و سرّ با منافقان داشتند چنان که خدای گفت: وَ فِیکُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ و نه منافق صریح بودند. سه دیگر، فرقت منافقان صریح بودند و بغزا نیامدند، آن هشتاد تن بودند و کسری و قعد الذین کذبوا باللَّه ایشانند.

Ва фурқатии худовандон узр буданд , бъзр бахона бинишастанд : алмъзрўни ман алأъроб эшонанд .

و فرقتی خداوندان عذر بودند، بعذر بخانه بنشستند: الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ ایشانند.

Ва гуруҳе буданд ки мунофиқи набуданд ва узр надоштанд ва на рафтанд , эшон инанд киу алии алслосаҳ . . . Шашуми фурқати як тан буд ки мунофиқ набӯд ва узр надошт ва боз нишаста буд ҳам чун ин се тану охири бегоҳ ва дайр биёмад танҳо тавфиқ ёфт аз пас биёмад ва ӯ абӯи хисмаҳ алонсорӣаст пер буду Мустафо дар саҳрои табук дар лашгаргоҳ бо ёрон нишаста буд ки шахсе падед омад аз давр ,у сӯрати вай аз даврии нопидо , Мустафо гуфт яке омад

و گروهی بودند که منافق نبودند و عذر نداشتند و نه رفتند، ایشان اینند که وَ عَلَی الثَّلاثَةِ... ششم فرقت یک تن بود که منافق نبود و عذر نداشت و باز نشسته بود هم چون این سه تن و آخر بیگاه و دیر بیامد تنها توفیق یافت از پس بیامد و او ابو خیثمة الانصاری است پیر بود و مصطفی در صحرای تبوک در لشگرگاه با یاران نشسته بود که شخصی پدید آمد از دور، و صورت وی از دوری ناپیدا، مصطفی گفت یکی آمد

Аллоҳами аҷълаҳи абои хисмаҳи Фозои ҳўи абӯи хисмаҳ .

اللهم اجعله ابا خیثمة فاذا هو ابو خیثمة.

Ва гуфтаанд охиртар ғзоӣӣ аз ғзоҳои Мустафои ғзоء табукаст ҳиҷдаҳи шбонрўзи Мустафо дар он ғзоءи табуки фурӯи омада буд .

و گفته‌اند آخرتر غزائی از غزاهای مصطفی غزاء تبوک است هیجده شبانروز مصطفی در آن غزاء تبوک فرو آمده بود.

Гуфтаанд ки ду моҳи ҳеҷ ҳарб нарафт аммо аз ҳар ҷониби мардум ҳаме омаданду ҷузят ҳаме пазируфтанду расӯли худо дар он вақт ки берун шуд Муҳамади бен мусалламаро бар Мадина Халифа карду алиро бар ҳаҷароти хеш . Мунофиқони алиро таън карданд ки расӯл аз душмании дидори вай ӯро бо худ набард . Алӣ аз он гуфт эшон ғамгин шуд силаҳи бардошт ва бар асар расӯл бирафт расӯли вайро гуфт чаро омадӣ ? қисса бигуфт расӯл ( с ) бигуфт : « аммо трзии ани ткўни манӣ бмнзлаҳи ҳорӯни ман Мӯсо » ? ҳозо мисли зарба ъ ҳайни астхлФаҳи ҳоли ғайбатаи комаи астхлФи Мӯсои ахоаҳи ҳорӯни ҳайни харҷи илои алтўри Фконти тлки алхлоФаҳи фии ҳаётаи фии вақти хос .

گفته‌اند که دو ماه هیچ حرب نرفت اما از هر جانب مردم همی آمدند و جزیت همی پذیرفتند و رسول خدا در آن وقت که بیرون شد محمد بن مسلمه را بر مدینه خلیفه کرد و علی را بر حجرات خویش. منافقان علی را طعن کردند که رسول از دشمنی دیدار وی او را با خود نبرد. علی از آن گفت ایشان غمگین شد سلاح برداشت و بر اثر رسول برفت رسول وی را گفت چرا آمدی؟ قصه بگفت رسول (ص) بگفت: «اما ترضی ان تکون منّی بمنزلة هارون من موسی» ؟ هذا مثل ضربه ع حین استخلفه حال غیبته کما استخلف موسی اخاه هارون حین خرج الی الطور فکانت تلک الخلافة فی حیاته فی وقت خاص.

Ва алии алслосаҳи аллазӣнаи хлФўои ин тхлиФи дарин мавзе на бар он маънӣ тхлиФаст ки дар сӯра алФтҳ гуфт : сиқўли алмхлФўни ин тхлиФи он буд ки худои мунофиқонро аз ғзоءи ризвон ва аз байъаи ризвон бо пас кард бхзлони он ки он некуӣ аз эшон дареғ дошт , ҳам чунон ки ҷое дигар гуфт сбтҳм ва ҳам чунон ки расӯл худо гуфт : лои изоли ақвоми итأхрўни ани алҷмоъот ҳатто иؤхрҳми аллоҳ .

وَ عَلَی الثَّلاثَةِ الَّذِینَ خُلِّفُوا این تخلیف درین موضع نه بر آن معنی تخلیف است که در سورة الفتح گفت: سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ این تخلیف آن بود که خدای منافقان را از غزاء رضوان و از بیعة رضوان با پس کرد بخذلان آن که آن نیکویی از ایشان دریغ داشت، هم چنان که جایی دیگر گفت ثبطهم و هم چنان که رسول خدا گفت: لا یزال اقوام یتأخّرون عن الجماعات حتی یؤخّرهم اللَّه.

Ин тхлиФи ӣнҷо дар ин сӯраи он буд ки расӯли худои эшонро бо хонҳо фиристод ва аз пеши хеш боз карду онкӣ ки бо Мадина омад , пеш ӯ омаданд ва иқрор доданд ва дар шаъни эшон ин оят фурӯ омаду охрўни мрҷўни лأмри аллоҳи расӯл худо фармуд ки бо эшон байъ ва шарӣ макунед ва бо эшон сухан магӯӣед ва эшонро фармуд ки гирди занони хеши мгрдиди пас зани ҳилоли бен Умияи наздики расӯл худо омад гуфт : ё расӯли аллоҳ ! ҳилоли мардӣ пераст чандон бигириста ки ӯро бим ҳалокаст ва агар ӯро муроот накунаму нони хӯриш аз баҳри вай рост накунам аз заъфу сустӣ ҳалок шавад . Расӯл гуфт дастурӣ ҳаст ки таъаҳҳуд кунӣ аммо суҳбат раво нест пас ҳамаи халқ аз эшон даврӣ гузиданд ва бо эшон ҳеҷ сухани нмигФтнд . Каъби бен молик гуяд маозро салом кардам ҷавоби надод , сухан гуфтам аз ман эъроз кард , гуфт худоӣ донад ки ман ӯроу расӯл ӯро дӯст медорам каъб гуяд пас мардиро дидам ки марои талаб ҳаме кард наздик ман омаду нома бмн дод аз малики ғсон , мазмуни ин номаи он буд ки : бмо расед ки ин марди туро бёзрдаҳасту туро маҳҷӯр карда агар наздики ман оеи турои наздики ман никўӣиҳо буд . Гуфт ҷаҳон бар ман торик шуд ки шавамӣ маъсияти ман бидонҷо расед ки мушрикро бмн тамаъ афтод , он номаи пора пора кардаму биндохтм ва аз қабӣлау аширау хешу пайванд худ буридам бар сари кӯҳӣ хайма задам ҳаме гиристам то панҷоҳ рӯз бар омад пас расӯли худо дар хонаам слмаҳ буду шаби ду баҳраи гузашта ки гуфт ёам слмаҳи хабардорӣ ки худои таъолии тавбаи эшон қабул кард ва оят фиристод : лақади тоби аллоҳи алӣ алнабӣ то бохр ҳар ду оят . Каъб гуфт ман дар намоз будам ки халқро дидам рӯй бмни ниҳодаи ҳаме овоз шунидам аз сари кӯҳ ки ё каъби бен молики худои таъолии тавбаи шумо қабул кард . Ман ҷомаи хеш , мубашширро бахшедам , ҷомаи дигар дар пӯшедаму омадами бнздики расӯли худо , абӯи бикру умру ҷамоатии саҳобаро дидам ки бостқболи ман ҳаме омаданду марои бишорат ҳаме доданду таҳният ҳаме карданд , то омадами наздики расӯли худо ӯро дидам чун моҳи тобону хуршед рахшон гуфт ё каъби турои бишорати бод ки худои таъолии тавбаи шумо қабул кард ва шуморо бози пазируфт ва ин оят бар хонд :у алии алслосаҳи аллазӣнаи хлФўо ҳатто إзои зоқти алайҳими алأрзи бмои рҳбти ин бо бмънии маъау алрҳби алсъаҳ . Иқол : фалони рҳиби алсдр эй восеъи алсдр . Ва манеҳ қавлаи марҳабо , ва манеҳ саммии арсаи алмсҷди рҳбаҳ . Ва алрҳоби алъроз . Иқол : рҳб ба азои қоли марҳабо . Қоли алмФсрўн : зиқи аларзи алайҳими бони алмؤмнини мнъўои ман кломҳму мъомлтҳму азўоҷҳми боътзолҳму кон алнабӣ ( с ) мързои анҳуам .

این تخلیف اینجا در این سورة آن بود که رسول خدا ایشان را با خانها فرستاد و از پیش خویش باز کرد و آنکه که با مدینه آمد، پیش او آمدند و اقرار دادند و در شأن ایشان این آیت فرو آمد وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ رسول خدا فرمود که با ایشان بیع و شری مکنید و با ایشان سخن مگویید و ایشان را فرمود که گرد زنان خویش مگردید پس زن هلال بن امیه نزدیک رسول خدا آمد گفت: یا رسول اللَّه! هلال مردی پیر است چندان بگریسته که او را بیم هلاک است و اگر او را مراعات نکنم و نان خورش از بهر وی راست نکنم از ضعف و سستی هلاک شود. رسول گفت دستوری هست که تعهد کنی اما صحبت روا نیست پس همه خلق از ایشان دوری گزیدند و با ایشان هیچ سخن نمیگفتند. کعب بن مالک گوید معاذ را سلام کردم جواب نداد، سخن گفتم از من اعراض کرد، گفت خدای داند که من او را و رسول او را دوست میدارم کعب گوید پس مردی را دیدم که مرا طلب همی کرد نزدیک من آمد و نامه بمن داد از ملک غسّان، مضمون این نامه آن بود که: بما رسید که این مرد ترا بیازرده است و ترا مهجور کرده اگر نزدیک من آیی ترا نزدیک من نیکوئیها بود. گفت جهان بر من تاریک شد که شومی معصیت من بدانجا رسید که مشرک را بمن طمع افتاد، آن نامه پاره پاره کردم و بینداختم و از قبیله و عشیره و خویش و پیوند خود بریدم بر سر کوهی خیمه زدم همی‌گریستم تا پنجاه روز بر آمد پس رسول خدا در خانه ام سلمه بود و شب دو بهره گذشته که گفت یا ام سلمه خبرداری که خدای تعالی توبه ایشان قبول کرد و آیت فرستاد: لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَی النَّبِیِّ تا بآخر هر دو آیت. کعب گفت من در نماز بودم که خلق را دیدم روی بمن نهاده همی آواز شنیدم از سر کوه که یا کعب بن مالک خدای تعالی توبه شما قبول کرد. من جامه خویش، مبشّر را بخشیدم، جامه دیگر در پوشیدم و آمدم بنزدیک رسول خدا، ابو بکر و عمر و جماعتی صحابه را دیدم که باستقبال من همی آمدند و مرا بشارت همی دادند و تهنیت همی کردند، تا آمدم نزدیک رسول خدا او را دیدم چون ماه تابان و خورشید رخشان گفت یا کعب ترا بشارت باد که خدای تعالی توبه شما قبول کرد و شما را باز پذیرفت و این آیت بر خواند: وَ عَلَی الثَّلاثَةِ الَّذِینَ خُلِّفُوا حَتَّی إِذا ضاقَتْ عَلَیْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ این با بمعنی مع و الرحب السعة. یقال: فلان رحیب الصدر ای واسع الصدر. و منه قوله مرحبا، و منه سمی عرصة المسجد رحبة. و الرحاب العراض. یقال: رحّب به اذا قال مرحبا. قال المفسرون: ضیّق الارض علیهم بانّ المؤمنین منعوا من کلامهم و معاملتهم و ازواجهم باعتزالهم و کان النبی (ص) معرضا عنهم.

Ва зоқти алайҳими أнФсҳми дилҳои эшон вари эшон танги гашт яъне аҳволи эшон .

وَ ضاقَتْ عَلَیْهِمْ أَنْفُسُهُمْ دلهای ایشان ور ایشان تنگ گشت یعنی احوال ایشان.

Ва қили тбрмўои минҳои балетами алзии ҳсли фӣҳо .

و قیل تبرّموا منها بالهمّ الذی حصل فیها.

Ва знўои аиқнўо , дар қуръони занни бмънии яқин ҷойҳоаст , أни лои млҷأи ман аллоҳи ани лои Мӯътасими ман азоби аллоҳи إлои إлиаҳ . Маънии лҷأи боз пноҳиднаст бо як ҷо ва он се рукнаст лҷأи забону лҷأи дилу лҷأи ҷони лҷأи забон аътзорасту лҷأи дил аФтқорасту лҷأи ҷон изтирораст .

وَ ظَنُّوا ایقنوا، در قرآن ظن بمعنی یقین جایها است، أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ ان لا معتصم من عذاب اللَّه إِلَّا إِلَیْهِ. معنی لجأ باز پناهیدن است با یک جا و آن سه رکن است لجأ زبان و لجأ دل و لجأ جان لجأ زبان اعتذار است و لجأ دل افتقار است و لجأ جان اضطرار است.

Ва знўои أни лои млҷأи ман аллоҳи إло إлиаҳ мегуяд бдонстнд ва яқин шуд эшонро ки бози пноҳидну боз гашт нест аз худои магари ҳам бо худо . Аз азоби вай растан нест магари фазлу раҳмати вай .

وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَیْهِ میگوید بدانستند و یقین شد ایشان را که باز پناهیدن و باز گشت نیست از خدای مگر هم با خدا. از عذاب وی رستن نیست مگر فضل و رحمت وی.

Сами тоби алайҳими литўбўои аъоди алтўбаҳи ллтўкид , лони зикри алтўбаҳи алии ҳؤлоءи мзии фии қавлау алии алслосаҳ . Ва дар маънии сами тоби алайҳими литўбўои лутфи баҳами фии алтўбаҳу вФқҳми лҳо . Қоли абӯи язиди ғалатати фии арбаъаи ашёъ : фии алобтдоءи маъаи аллоҳи зннти ании аҳбаҳи Фозои ҳўи иҳбнии қоли аллоҳи таъолӣ : иҳбҳму иҳбўнаҳ . Ва зннти ании арзии анҳу Фозои ҳўи разии ании қоли аллоҳи таъолӣ : разии аллоҳи анҳуаму рзўои анҳуу зннти ании азкраҳи Фозои ҳўи зкрнии қоли субҳона :у лзкри аллоҳи أкбру зннти ании атўби Фозои ҳўи тоби алӣ : қоли аллоҳи таъолӣ : сами тоби алайҳими литўбўои إни аллоҳи ҳўи алтўоби арраҳими итўби алии абдаи бФзлаҳи азои тоби илайҳи ман занба .

ثُمَّ تابَ عَلَیْهِمْ لِیَتُوبُوا اعاد التوبة للتوکید، لانّ ذکر التوبة علی هؤلاء مضی فی قوله وَ عَلَی الثَّلاثَةِ. و در معنی ثُمَّ تابَ عَلَیْهِمْ لِیَتُوبُوا لطف بهم فی التوبة و وفقهم لها. قال ابو یزید غلطت فی اربعة اشیاء: فی الابتداء مع اللَّه ظننت انی احبّه فاذا هو یحبّنی قال اللَّه تعالی: یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ. و ظننت انّی ارضی عنه فاذا هو رضی عنی قال اللَّه تعالی: رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ و ظننت انی اذکره فاذاً هو ذکرنی قال سبحانه: وَ لَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ و ظننت انّی اتوب فاذا هو تاب علیّ: قال اللَّه تعالی: ثُمَّ تابَ عَلَیْهِمْ لِیَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ یتوب علی عبده بفضله اذا تاب الیه من ذنبه.