Қавлаи таъолӣ :у إни нксўои أимонҳм эй нқзўои ъҳўдҳми алтии бинҳму байни расӯли аллоҳи с қабл аҷала .

قوله تعالی: وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمانَهُمْ ای نقضوا عهودهم الّتی بینهم و بین رسول اللَّه ص قبل اجله.

Ва тънўои фии динкми ъобўои динкми алислом . Қоли алзҷоҷ : алтъни фии аддӣни насаба алнабӣ си илои алкзбу ани алқуръони ғайри каломи аллоҳу тақбеҳи аҳкоми алмуслимӣну ҳозои иўҷби қатли алзмӣ .

وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ عابوا دینکم الاسلام. قال الزجاج: الطّعن فی الدین نسبة النّبی ص الی الکذب و انّ القرآن غیر کلام اللَّه و تقبیح احکام المسلمین و هذا یوجب قتل الذّمی.

Фқотлўои أӣмаҳи алкФр . Мегуяд агар аҳдӣ ки миён шумоасту миёни эшон нақз мекунанд ва дар дайни ислом таън мекунанд ва намеписанданду расӯли худоиро дурӯғ зан медоранд , пас шумо куштан кунед бо рؤсоءу меҳтарону сарварони эшон ки асли фасоду бех шар эшонанд : абӯи Сафёни бен алҳрбу Умияи бен халафу бӯи ҷаҳли Њишому Утбаи бен рабеъау сайли бен Амру алҳрси бен Њишому ъкрмаҳи бен абии ҷаҳл . إнҳми лои أимони ?лаам . БФтҳи алифи қироат оммааст алии маънии ҷамъи алимину тоўилҳои алъҳд , кқўлаҳ : атхзўои أимонҳми ҷина . Мегуяд эшонро аҳд ва савганд нест . Маънӣ онаст ки : лои вФоءи ?лаами болоямон . Эшонро дар аҳду савганд вафо нест . Ва қили лои имони ?лаами содиқа . Бксри алиф шомӣ хонд : лои имони ?лаам , эй лои исломи ?лаам .

فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ. میگوید اگر عهدی که میان شما است و میان ایشان نقض میکنند و در دین اسلام طعن میکنند و نمی‌پسندند و رسول خدای را دروغ زن میدارند، پس شما کشتن کنید با رؤساء و مهتران و سروران ایشان که اصل فساد و بیخ شر ایشانند: ابو سفیان بن الحرب و امیة بن خلف و بو جهل هشام و عتبة بن ربیعه و سیل بن عمرو و الحرث بن هشام و عکرمة بن ابی جهل. إِنَّهُمْ لا أَیْمانَ لَهُمْ. بفتح الف قرائت عامّه است علی معنی جمع الیمین و تاویلها العهد، کقوله: اتَّخَذُوا أَیْمانَهُمْ جُنَّةً. میگوید ایشان را عهد و سوگند نیست. معنی آنست که: لا وفاء لهم بالایمان. ایشان را در عهد و سوگند وفا نیست. و قیل لا ایمان لهم صادقة. بکسر الف شامی خواند: لا ایمان لهم، ای لا اسلام لهم.

Лълҳми интҳўни лакии интҳўои ани алкФру алтъну идхлўои фии алислом . Пас мؤмнонро бар қаттол тҳриз кард , гуфт : أи лои тқотлўни қўмои нксўои أимонҳми нқзўои алъҳўду ҳнсўои фии аимонҳм ! ин нақзи аҳди он буд ки банӣ бикри хзоъаҳро ёрӣ доданд ва ин бнўи бикр қавмӣ буданд ки дар аҳду амон Қурайш буданд ,у бнўи хзоъаҳ дар аҳду амони расӯл худо буданд ,у пеш аз мабаси расӯли миёни эшон пайвастаи адоват будӣ ки бнўи хзоъаҳи якеро аз бнўи бикр кушта буданду бони сабаби бнўи бикри адовату кӣна дар дил доштанд , чун сулҳ афтод рӯзи ҳудаибияи миёни расӯли худоу миёни эшон , ҳама аз якдигар эмин шуданд . Расӯли худо ба Мадина боз шуду макён ба Макка боз шуданд ва силаҳ биниҳоданд .

لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ لکی ینتهوا عن الکفر و الطّعن و یدخلوا فی الاسلام. پس مؤمنانرا بر قتال تحریض کرد، گفت: أَ لا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمانَهُمْ نقضوا العهود و حنثوا فی ایمانهم! این نقض عهد آن بود که بنی بکر خزاعة را یاری دادند و این بنو بکر قومی بودند که در عهد و امان قریش بودند، و بنو خزاعة در عهد و امان رسول خدا بودند، و پیش از مبعث رسول میان ایشان پیوسته عداوت بودی که بنو خزاعة یکی را از بنو بکر کشته بودند و بآن سبب بنو بکر عداوت و کینه در دل داشتند، چون صلح افتاد روز حدیبیه میان رسول خدا و میان ایشان، همه از یکدیگر ایمن شدند. رسول خدا به مدینه باز شد و مکّیان به مکه باز شدند و سلاح بنهادند.

Рӯзгорӣ бар омад , ва ин бнўи бикр аз абӯи Сафёну ъкрмаҳу Сафавон ёрӣ хостанд то бо хзоъаҳ ҷанг кунанд , эшон ёрӣ доданд ва аз хзоъаҳи қавмӣ кушта шуданд . Пас раби Алъоламин Мустафоро хабар дод ки эшон нақз аҳд карданд ва бо хзоъаҳ ки дар аҳду амон шумо буданд қаттол карданд , шумо низ бо эшон қаттол кунед , инаст ки худоӣ гуфт : أи лои тқотлўни қўмои нксўои أимонҳму ҳамвои бإхроҷ алрасул эй бқтли Муҳамади ҳайни хлўоу аитмрўо ба фии дори алндўаҳи алии мо сабақи зикраи фии қавла :у إзи имкри бки аллазӣнаи кФрўо , ва гуфтаанд :у ҳамвои бإхроҷ алрасул ҷуҳудон қризаҳанд ки бо расӯли худо аҳд доштанду рӯзи аҳзоби нақз аҳд карданду бӯи Сафёну мушрикони Маккаро ёрӣ доданд , ва ҳиммат карданд ки расӯли худоро аз Мадина берун кунанд , то раб Алъоламин кед эшон ботил карду мусулмононро рӯзи аҳзоб нусрат доду ҷуҳудони мақҳури гаштанду мағлуб .

روزگاری بر آمد، و این بنو بکر از ابو سفیان و عکرمه و صفوان یاری خواستند تا با خزاعه جنگ کنند، ایشان یاری دادند و از خزاعه قومی کشته شدند. پس رب العالمین مصطفی را خبر داد که ایشان نقض عهد کردند و با خزاعه که در عهد و امان شما بودند قتال کردند، شما نیز با ایشان قتال کنید، اینست که خدای گفت: أَ لا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ ای بقتل محمد حین خلوا و ایتمروا به فی دار الندوة علی ما سبق ذکره فی قوله: وَ إِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا، و گفته‌اند: وَ هَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ جهودان قریظه‌اند که با رسول خدا عهد داشتند و روز احزاب نقض عهد کردند و بو سفیان و مشرکان مکه را یاری دادند، و همّت کردند که رسول خدا را از مدینه بیرون کنند، تا رب العالمین کید ایشان باطل کرد و مسلمانان را روز احزاب نصرت داد و جهودان مقهور گشتند و مغلوب.

Ва қили ҳиммати Қурайши явми алҳдибиаҳи бони идхлўои мҳмдои Маккаи ллҳҷи сами ихрҷўаҳ қабл ани итми алҳҷи астхФоФо ба .

و قیل همّت قریش یوم الحدیبیة بان یدخلوا محمدا مکة للحج ثمّ یخرجوه قبل ان یتم الحج استخفافا به.

Ва ҳам бдؤкми болқтол , أўли мараи ҳайни қотлўои хлФоءкм . Хзоъаҳ мегуяд : чун эшон хилоф карданд рухсат ёфтед бқтол ки худои пеш аз ин гуфта буд : ло тқотлўҳм ъанд алмсҷдулҳаром ҳатто иқотлўкми фӣа . Мегуяд : акнӯн ки эшон қаттол карданд рухсат ёфтед қаттол кунед ва азишон матарсед . أи тхшўнҳми Флои тқотлўнҳм , аз эшон мебитарсед ки бо эшон қаттоли нмикнид , Фоллаҳи أҳқи أни тхшўаҳу худои сазотар ки аз азобу уқубат вай битарсед , إни кантами муъминин Мусаддиқин бъзобаҳу савоба .

وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ بالقتال، أَوَّلَ مَرَّةٍ حین قاتلوا خلفاءکم. خزاعه میگوید: چون ایشان خلاف کردند رخصت یافتید بقتال که خدای پیش از این گفته بود: لا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّی یُقاتِلُوکُمْ فِیهِ. میگوید: اکنون که ایشان قتال کردند رخصت یافتید قتال کنید و ازیشان مترسید. أَ تَخْشَوْنَهُمْ فلا تقاتلونهم، از ایشان می‌بترسید که با ایشان قتال نمیکنید، فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ و خدای سزاتر که از عذاب و عقوبت وی بترسید، إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ مصدّقین بعذابه و ثوابه.

Қотлўҳми иъзбҳми аллоҳи бأидикм эй иқтлҳми бсиўФкму рмоҳкм ,у ихзҳму излҳми болФқру алоср , инсркми алайҳим эй ани тқотлўҳми ФолзФри лакам ,у идда Эйаст ки худои таъолӣ мؤмнонро дод бнсрт .

قاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَیْدِیکُمْ ای یقتلهم بسیوفکم و رماحکم، وَ یُخْزِهِمْ و یذلّهم بالفقر و الاسر، یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ ای ان تقاتلوهم فالظّفر لکم، و عده‌ای است که خدای تعالی مؤمنانرا داد بنصرت.

Ва ишФи судӯри қавми муъминин яъне банӣ хзоъаҳ , эшонро шифо диҳад аз ончӣ дар дил доранд аз банӣ бикр ,у изҳби ғайзи қлўбҳми ҳузнҳоу крбҳои бмои феъли баҳам . Ин далеласт бар тасбити набуввати Мустафоу сидқи рисолати вай , чунон ки бигуфт ва хабар дод чунон омаду хилоф он набӯд .

وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ یعنی بنی خزاعه، ایشان را شفا دهد از آنچه در دل دارند از بنی بکر، وَ یُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ حزنها و کربها بما فعل بهم. این دلیل است بر تثبیت نبوت مصطفی و صدق رسالت وی، چنان که بگفت و خبر داد چنان آمد و خلاف آن نبود.

Ва итўби аллоҳи алии ман ишоءи ман алмшркин , кобии Сафёну ъкрмаҳи бен абии ҷаҳлу Суҳайли бен умру ҳдоҳми ллослом . Ва аллоҳи алӣами ҳаким .

وَ یَتُوبُ اللَّهُ عَلی‌ مَنْ یَشاءُ من المشرکین، کابی سفیان و عکرمة بن ابی جهل و سهیل بن عمر و هداهم للاسلام. وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ.

أми ҳсбтм яъне أи ҳсбтми أни ттркўоу лмои иълми аллоҳи алиф слтаст , яънеу лами иълми аллоҳ . Гуфтаанд ки ин хитоб бо муъминонаст , қавмӣ ки фармон , бқтоли эшонро , дшхўор омад ва кроҳит доштанд . Раб Алъоламин гуфт : аи ҳсбтми ани ттркўои алии алоямони Флои тؤмрўои болҷҳод ? ! ибн аббос гуфт : хитоб бо мунофиқонаст . эй أи ҳсбтми ани ттркўои аиҳо алмноФқўни алии мо антми алайҳи ман алтлбису китмони алнФоқ ? мепиндоред ки шуморо бо талбису китмони нифоқ фурӯ гузоранд балои муҷоҳидау лои броӣаҳи ман алмшркин ? ! инаст хулосаи сухан .

أَمْ حَسِبْتُمْ یعنی أ حسبتم أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمَّا یَعْلَمِ اللَّهُ الف صلت است، یعنی و لم یعلم اللَّه. گفته‌اند که این خطاب با مؤمنان است، قومی که فرمان، بقتال ایشان را، دشخوار آمد و کراهیّت داشتند. رب العالمین گفت: ا حسبتم ان تترکوا علی الایمان فلا تؤمروا بالجهاد؟! ابن عباس گفت: خطاب با منافقان است. ای أ حسبتم ان تترکوا ایّها المنافقون علی ما انتم علیه من التّلبیس و کتمان النّفاق؟ می‌پندارید که شما را با تلبیس و کتمان نفاق فرو گذارند بلا مجاهدة و لا برائة من المشرکین؟! اینست خلاصه سخن.

Ва лмои иълми аллоҳи ин илми бмънӣ руятаст , эйу лами ири мнкми муҷоҳидау неаи содиқа ,у лами итхзўо яънеу лами ири аллазӣнаи лами итхзўои бинҳму байни алкоФрини дахилаи мўдаҳ . Маънӣ оят онаст ки шуморо чунин Фрўнгзорнд , на мؤмнонро бар имони муҷаррад ва на мунофиқонро бар китмони нифоқ то қаттол бар шумо фариза кунанд , ва худоӣ бинад аз шумо ки мунофиқ кист ва мувофиқ кист , ва бибинад ки бо худоӣу расӯлу муъминони дӯстӣ , ки дорад ва бо мунофиқон ки дорад ,у худоӣ дар азали бълми қадими худ доно буд , донист ки мувофиқ кист ва мунофиқ кист , хост ки эшон амал кунанд бар вифқи илми вай то эшонро бони амал ҷазо диҳад , агар хайр кунанд эшонро савоб диҳад ва агар шар кунанд эшонро уқубат диҳад , чунон ки лиҷзии аллазӣнаи أсоؤои бмои ъмлўоу иҷзии аллазӣнаи أҳснўои болҳснӣ .

وَ لَمَّا یَعْلَمِ اللَّهُ این علم بمعنی رؤیت است، ای و لم یر منکم مجاهدة و نیّة صادقة، وَ لَمْ یَتَّخِذُوا یعنی و لم یر الذین لم یتّخذوا بینهم و بین الکافرین دخیلة مودّة. معنی آیت آنست که شما را چنین فرونگذارند، نه مؤمنانرا بر ایمان مجرّد و نه منافقان را بر کتمان نفاق تا قتال بر شما فریضه کنند، و خدای بیند از شما که منافق کیست و موافق کیست، و ببیند که با خدای و رسول و مؤمنان دوستی، که دارد و با منافقان که دارد، و خدای در ازل بعلم قدیم خود دانا بود، دانست که موافق کیست و منافق کیست، خواست که ایشان عمل کنند بر وفق علم وی تا ایشان را بآن عمل جزا دهد، اگر خیر کنند ایشان را ثواب دهد و اگر شر کنند ایشان را عقوبت دهد، چنان که لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی.

Мо кони ллмшркини أни иъмрўои масоҷиди аллоҳ . Ин дар шаън банӣ абди ?илдор омадааст ки эшон влоаҳу сднаҳ каъба буданд , тамаъ медоштанд ки эшонро аз баҳр сдонт доранд то бар ширк хеш мебошанд ва аз эшон озарм доранд . Раб Алъоламин гуфт : мо кони ллмшркин эй мо иҳл ва мо инбғии ?лаам , أни иъмрўо яъне ани ёҳлўо , масоҷиди аллоҳ .

ما کانَ لِلْمُشْرِکِینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ. این در شأن بنی عبد الدّار آمده است که ایشان ولاة و سدنه کعبه بودند، طمع میداشتند که ایشان را از بهر سدانت دارند تا بر شرک خویش می‌باشند و از ایشان آزرم دارند. رب العالمین گفت: ما کانَ لِلْمُشْرِکِینَ ای ما یحلّ و ما ینبغی لهم، أَنْ یَعْمُرُوا یعنی ان یاهلوا، مَساجِدَ اللَّهِ.

Ва гуфтаанд дар шаъни аббоси бен абд алмтлб омад ки рӯзи бадари мусулмонон ӯро тъиир карданду алӣ алхусус алии бен абии толиби дарин боб тғлиз кард бар он куфр ки дошту ширк ки бар зайду қтиъти раҳм ки кард , аббос гуфт : мо лаками тзкрўни мсоўиноу лои тзкрўни мҳоснно ? Фқоли ?лаи алӣ : алкми маҳосин ? Фқол : нъм , анои лнъмри алмсҷдулҳаром ва наҳуҷб алкъбаҳу нсқии алҳоҷ ва нафак алъонӣ , Фонзли аллоҳи радои алии алъбос : мо кони ллмшркини أни иъмрўои масоҷиди аллоҳ . ?маккейу басарии масҷид аллоҳ хонанду бон каъба хоҳанд дар ояти дигари إнмои иъмри масоҷиди аллоҳ , оммаи қроءи сабъаи масоҷиди аллоҳ бҷмъ хонанд . Мардӣ ба ъкрмаҳ гуфт : أи тқўли أни иъмрўои масоҷиди аллоҳу анмои ҳўи масҷиди воҳид ? Фқоли ъкрмаҳ : ани алсФоу алмрўаҳи ман масоҷиди аллоҳ . Ва аммораи алмсҷди духулау алқъўди фӣа ,у қили иморатаи рафъи бноӣаҳу ислоҳи мо астарам манеҳ ,у қили иморатаи алтъбди фӣау алслоаҳу алтўоФ .

و گفته‌اند در شأن عباس بن عبد المطلب آمد که روز بدر مسلمانان او را تعییر کردند و علی الخصوص علی بن ابی طالب درین باب تغلیظ کرد بر آن کفر که داشت و شرک که بر زید و قطیعت رحم که کرد، عباس گفت: ما لکم تذکرون مساوینا و لا تذکرون محاسننا؟ فقال له علی: الکم محاسن؟ فقال: نعم، انّا لنعمر المسجد الحرام و نحجب الکعبة و نسقی الحاجّ و نفکّ العانی، فانزل اللَّه ردّا علی العبّاس: ما کانَ لِلْمُشْرِکِینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ. مکی و بصری مسجد اللَّه خوانند و بآن کعبه خواهند در آیت دیگر إِنَّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ، عامه قرّاء سبعه مساجد اللَّه بجمع خوانند. مردی به عکرمه گفت: أ تقول أَنْ یَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ و انما هو مسجد واحد؟ فقال عکرمة: انّ الصفا و المروة من مساجد اللَّه. و عمارة المسجد دخوله و القعود فیه، و قیل عمارته رفع بنائه و اصلاح ما استرمّ منه، و قیل عمارته التّعبد فیه و الصلاة و الطواف.

Шоҳидин алии أнФсҳми болкФри шоҳидин насби алии улҳол , эй мо канти ?лаами аммораи алмсҷдулҳаром фии ҳоли ақрорҳми болкФр . Ва ин он буд ки дар тавоф мегуфтанд : лои шарики лаки алои шарики ҳўи лаки Фмлкаҳ ва мо малик ,у қил : ази кзбўои мҳмдои Фқди шҳдўои алии анФсҳми болкФр .

شاهِدِینَ عَلی‌ أَنْفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ شاهدین نصب علی الحال، ای ما کانت لهم عمارة المسجد الحرام فی حال اقرارهم بالکفر. و این آن بود که در طواف میگفتند: لا شریک لک الّا شریک هو لک فملکه و ما ملک، و قیل: اذ کذّبوا محمدا فقد شهدوا علی انفسهم بالکفر.

أўлӣки ҳбтти أъмолҳм эй кФрҳми азҳби аъмолҳму фии алнори ҳам холдўни доӣмўн .

أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ ای کفرهم اذهب اعمالهم وَ فِی النَّارِ هُمْ خالِدُونَ دائمون.

إнмои иъмри масоҷиди аллоҳи бзёртҳоу алқъўди фӣҳо , ман омни биллоҳу алиўми алохр эй албъсу алншўр ,у أқоми алслоаҳу отии алзкоаҳ ,у лами яхаши إлои аллоҳ эйу лами иъбди алои аллоҳ , қил :у лами яхаши إлои аллоҳ яъне фии ибодаи аллоҳу алоямон ,у ақоми алслоаҳу аитоءи алзкоаҳи Флои итрки злки лхшиаҳи аҳад ,у локини ихшии аллоҳ , Фиқими злки калла ,у алмънии алоиаҳ : ани ман кони бҳзаҳи алсФаҳи Фҳўи ман аҳли аммораи алмсҷд .

إِنَّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ بزیارتها و القعود فیها، مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ای البعث و النّشور، وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَی الزَّکاةَ، وَ لَمْ یَخْشَ إِلَّا اللَّهَ ای و لم یعبد الّا اللَّه، قیل: وَ لَمْ یَخْشَ إِلَّا اللَّهَ یعنی فی عبادة اللَّه و الایمان، و اقام الصلاة و ایتاء الزّکاة فلا یترک ذلک لخشیة احد، و لکن یخشی اللَّه، فیقیم ذلک کلّه، و المعنی الایة: انّ من کان بهذه الصفة فهو من اهل عمارة المسجد.

Фъсии أўлӣки أни икўнўои ман алмҳтдини ъсии ман аллоҳи воҷиб ,у қили ъсии роҷеъи илои алмؤмнин , эй ҳам бҳзои алъамали алии рҷоءи алҷнаҳ .

فَعَسی‌ أُولئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِینَ عسی من اللَّه واجب، و قیل عسی راجع الی المؤمنین، ای هم بهذا العمل علی رجاء الجنّة.

Рӯй абӯи Саиди алхдрии қол : қоли расӯли аллоҳи с : азои рأитми алрҷли иътоди алмсҷд , ва рӯй итъоҳди алмсҷди Фошҳдўои алайҳи болоямон , қоли аллоҳ : إнмои иъмри масоҷиди аллоҳи ман омни биллоҳу алиўми алохр . Ва ани абии ҳрираҳи қол : қоли расӯли аллоҳи с : ман ғдои илои алмсҷду роҳи аъди аллоҳи ?лаи нзлои ман алҷнаҳи клмои ғдо ӯ роҳ .

روی ابو سعید الخدری قال: قال رسول اللَّه ص: اذا رأیتم الرجل یعتاد المسجد، و روی یتعاهد المسجد فاشهدوا علیه بالایمان، قال اللَّه: إِنَّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ. و عن ابی هریره قال: قال رسول اللَّه ص: من غدا الی المسجد و راح اعد اللَّه له نزلا من الجنة کلما غدا او راح.

Ва ани ҷобири ан алнабӣ си қол : алмсоҷди сӯқи ман асўоқи алохраҳи Фмни дахлҳо кони ман заифи аллоҳи Фҷзоؤаҳи алмғФраҳу тҳитаҳи алкромаҳ , алайкуми болортоъ .

و عن جابر عن النبی ص قال: المساجد سوق من اسواق الآخرة فمن دخلها کان من ضیف اللَّه فجزاؤه المغفرة و تحیته الکرامة، علیکم بالارتاع.

Қолўо ё расӯли аллоҳ ва мо алортоъ ? қол : алдъоءу алрғбаҳи илои аллоҳ ,у ани Усмони бен ъФон , қол : самъати расӯли аллоҳи си иқўл : « ман банӣ ллаҳи мсҷдо банӣ аллоҳи ?ла мислаи фии алҷнаҳ » .

قالوا یا رسول اللَّه و ما الارتاع؟ قال: الدعاء و الرغبة الی اللَّه، و عن عثمان بن عفان، قال: سمعت رسول اللَّه ص یقول: «من بنی للَّه مسجدا بنی اللَّه له مثله فی الجنّة».

أи ҷълтми сқоиаҳи алҳоҷ . Ин хитоб бо банӣ ҳошими бен абд алмтлбаст ,у аммораи алмсҷдулҳаром бо банӣ абд ?илдораст , сқоиаҳ банӣ ҳошим доштанду аммора банӣ абди ?илдор . Мегуяд : об додани ҳоҷ аз замзам . Ва қил : конўои исқўни алҳоҷи алшробу алъслу алсўиқу алмоء , шароб додани ҳоҷу садонаи каъба мебаробар кунед бо имони он кас ки имон оварад , яъне к-эймони ман омни биллоҳ ? кқўлаҳ :у локини албри ман омни биллоҳ эйу локини албр бар ман омни биллоҳ .

أَ جَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاجِّ. این خطاب با بنی هاشم بن عبد المطلب است، و عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ با بنی عبد الدار است، سقایة بنی هاشم داشتند و عمارة بنی عبد الدار. میگوید: آب دادن حاج از زمزم. و قیل: کانوا یسقون الحاج الشّراب و العسل و السّویق و الماء، شراب دادن حاج و سدانة کعبه می‌برابر کنید با ایمان آن کس که ایمان آورد، یعنی کایمان من آمن باللّه؟ کقوله: وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ ای و لکنّ البرّ برّ من آمن باللّه.

Ло истўўн ъанд аллоҳ мегуяд баробар макунед , ки эшон наздики худо ҳар ду яксон наанд . Рӯй ани алнъмони бен бшир : ани рҷлои қол : мо аболии ани лои аъмл амалан баъди алисломи алои ани аъмри алмсҷдулҳаром ,у қоли алохр : мо аболии ани лои аъмл амалан баъди алисломи алои ани асқии алҳоҷ . Ва қоли алохр : алҷҳоди фии сиблати аллоҳи афзали ммои қиллатам , Фрҷзи баҳами умр , Фқол : лои трФъўо асўоткм ъанд минбари расӯли аллоҳу злки явми алҷмъаҳ . Қоли Фслинои алҷмъаҳу дхлнои фӣаи Фнзлт : أи ҷълтми сқоиаҳи алҳоҷ . . . Алоиаҳ . Ва дар шўоз хондаанд : аи ҷълтми саққоаи алҳоҷу умраи алмсҷдулҳаром , иқол : соқу саққоа мисли қозу қазоат ,у омиру умра мисли кофару куфра . Мегуяд : оби даҳони ҳоҷу хидматкорони каъба мебаробар кунед бо эшон ки имон овараданд бхдоу рӯзи растохез ва ҷиҳод карданд ?

لا یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ میگوید برابر مکنید، که ایشان نزدیک خدا هر دو یکسان نه‌اند. روی عن النعمان بن بشیر: ان رجلا قال: ما ابالی ان لا اعمل عملا بعد الاسلام الّا ان اعمر المسجد الحرام، و قال الآخر: ما ابالی ان لا اعمل عملا بعد الاسلام الّا ان اسقی الحاج. و قال الآخر: الجهاد فی سبیل اللَّه افضل ممّا قلتم، فرجز بهم عمر، فقال: لا ترفعوا اصواتکم عند منبر رسول اللَّه و ذلک یوم الجمعة. قال فصلّینا الجمعة و دخلنا فیه فنزلت: أَ جَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاجِّ... الایة. و در شواذّ خوانده‌اند: ا جعلتم سقاة الحاج و عمرة المسجد الحرام، یقال: ساق و سقاة مثل قاض و قضات، و عامر و عمرة مثل کافر و کفرة. میگوید: آب دهان حاج و خدمتکاران کعبه می‌برابر کنید با ایشان که ایمان آوردند بخدا و روز رستاخیز و جهاد کردند؟

Ло истўўн ъанд аллоҳу аллоҳи лои иҳдии алқўми алзолмини лои иршдҳм , аллазӣнаи омнўоу ҳоҷрўо . . . Алоиаҳ . Мушрикони Қурайши ҷуҳудонро гуфтанд : нҳни саққоау аммори алмсҷдулҳаром , аи Фнҳн афзалам Муҳамаду асҳоба ? Фқолти ?лаами алиҳўди ънодои ллнбии су ллмслмин : антми афзал . Фонзли аллоҳи таъолӣ : аллазӣнаи омнўоу ҳоҷрўоу ҷоҳдўои фии сиблати аллоҳи бأмўолҳму أнФсҳми أъзм дараҷа ъанд аллоҳи ман аллазӣнаи аФтхрўои бъмораҳи албиту сқии алҳоҷ .

لا یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ لا یرشدهم، الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا... الآیة. مشرکان قریش جهودان را گفتند: نحن سقاة و عمّار المسجد الحرام، ا فنحن افضل ام محمد و اصحابه؟ فقالت لهم الیهود عناداً للنّبی ص و للمسلمین: انتم افضل. فانزل اللَّه تعالی: الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ من الّذین افتخروا بعمارة البیت و سقی الحاج.

Ва أўлӣки ҳам алФоӣзўни алзоФрўни боломонӣ .

وَ أُولئِکَ هُمُ الْفائِزُونَ الظافرون بالامانیّ.

Ибшрҳми оммаи қроء бтшдид хонанд магари Ҳамза ки вай танҳо бтхФиФ хонд . Иқол : бшртаҳи Фأбшру астбшру бшртаҳи Фтбшру албшораҳи бФтҳи албоءи масдару бксри албоءи исми истъмли фии алхбру истеъмолаи фии алшри муҷоз ,у қили истъмли фӣҳо ҳқиқаҳ .

یُبَشِّرُهُمْ عامّه قرّاء بتشدید خوانند مگر حمزه که وی تنها بتخفیف خواند. یقال: بشّرته فأبشر و استبشر و بشّرته فتبشّر و البشارة بفتح الباء مصدر و بکسر الباء اسم یستعمل فی الخبر و استعماله فی الشّر مجاز، و قیل یستعمل فیها حقیقة.

Ва бидон ки дар қуръони се қавмро бишорат доданд бъзобу уқубат , ва даҳ қавмро бишорат додаанд бсўобу раҳмат . Аммо эшонро ки бишорат додаанд бъзоб : яке мшрконнди чунон ки гуфт : башари аллазӣнаи кФрўои бъзоби أлими дигар мунофиқонанд : башари алмноФқини бأни ?лаами ъзобои أлимои сдигри қавми монеъони зкоҳонд :у аллазӣнаи икнзўни алзҳбу алФзаҳу лои инФқўнҳои фии сиблати аллоҳи Фбшрҳми бъзоби أлим . Аммо он даҳ нафар ки бишорати эшон бкромт ва мсўбтаст : муъминонанд чунон ки худоӣ гуфт :у башари алмؤмнини бأни ?лаами ман аллоҳи фузалои кбиро ,у башари аллазӣнаи омнўои أни ?лаами қадами сидқи дувум Муҳсинонанд :у башари алмҳснини сеюм мнибонанд :у أнобўои إлии аллоҳи ?лаами албшрии чаҳорум мхбтонанд :у башари алмхбтин эй алмтўозъини панҷуми авлиёъ ва дӯстонанд : أлои إни أўлёءи аллоҳи лои хавфи алайҳиму лои ҳам иҳзнўн , қавлаи ҳам албшрии фии алҳёҳи алднёу фии алохраҳ

و بدان که در قرآن سه قوم را بشارت دادند بعذاب و عقوبت، و ده قوم را بشارت داده‌اند بثواب و رحمت. امّا ایشان را که بشارت داده‌اند بعذاب: یکی مشرکانند چنان که گفت: بَشِّرِ الَّذِینَ کَفَرُوا بِعَذابٍ أَلِیمٍ دیگر منافقان‌اند: بَشِّرِ الْمُنافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِیماً سدیگر قوم مانعان زکاةاند: وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ. امّا آن ده نفر که بشارت ایشان بکرامت و مثوبت است: مؤمنان‌اند چنان که خدای گفت: وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا کَبِیراً، وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ دوم محسنان‌اند: وَ بَشِّرِ الْمُحْسِنِینَ سوم منیبان‌اند: وَ أَنابُوا إِلَی اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْری‌ چهارم مخبتان‌اند: وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِینَ ای المتواضعین پنجم اولیاء و دوستان‌اند: أَلا إِنَّ أَوْلِیاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ، قوله‌هُمُ الْبُشْری‌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَةِ

Шашум мустақӣмонанд дар роҳи ҳақ : إни аллазӣнаи қолўои рбнои аллоҳи сами астқомўои ттнзли алайҳими алмлоӣкаҳи أлои тхоФўоу лои тҳзнўоу أбшрўои болҷнаҳи ҳафтуми мустамеъони калом ҳақанд : Фбшри ибоди аллазӣнаи истмъўни алқўли Фитбъўни أҳснаҳи ҳаштум муттақеонанд : лтбшр ба аламтқин нуҳум собиронанд :у башари алсобрини даҳум муҷоҳидонанд дар сиблати худо : ибшрҳми рбҳм брҳмаҳ манеҳу ризвони дарин ҷаҳони эшонро хабар медиҳад ки дар он ҷаҳон чаҳ сохта аз баҳри эшон , раҳмату ризвону Наиму ҷинону каромати ҷовдон . Холидин фӣҳо أбдои доимои срмдо , алобд , алдҳри алмстқбли ман ғайри охири қти алмозӣу ҷамъи алобди обод ва абед . Иқол : лои аФъл абадан алأбид ва абадан алободу абади алобдин . إни аллоҳи ъндаҳи أҷри азими лои инқтъ .

ششم مستقیمان‌اند در راه حقّ: إِنَّ الَّذِینَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلائِکَةُ أَلَّا تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ هفتم مستمعان کلام حقّ‌اند: فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ هشتم متّقیان‌اند: لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِینَ نهم صابران‌اند: وَ بَشِّرِ الصَّابِرِینَ دهم مجاهدان‌اند در سبیل خدا: یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ درین جهان ایشان را خبر میدهد که در آن جهان چه ساخته از بهر ایشان، رحمت و رضوان و نعیم و جنان و کرامت جاودان. خالِدِینَ فِیها أَبَداً دائما سرمدا، الابد، الدّهر المستقبل من غیر آخر قطّ الماضی و جمع الابد آباد و ابید. یقال: لا افعل ابدا الأبید و ابدا الاباد و ابد الابدین. إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ لا ینقطع.