Қавлаи таъолӣ : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои ттхзўои обоءкми ин оят дар шаън қавмӣ омад ки ба ҳиҷрат омада буданд ва мўолоаҳ доштанд бо бародарон ба Макка дар доролшрк ва эшон даст меафканданд ва дар хабарҳо эшон май гроииднд , раби Алъоламин эшонро аз он наҳй кард ва эшонро бим дод , гуфт : ва ман итўлҳми мнкм ё мъшри алмуслимӣни баъди нузули ҳзаҳи алоиаҳ , Фأўлӣки ҳам алзолмўн эй ман итўлии алмшрки Фҳўи мушрики лонаи разии бшркаҳ . Ва қавмӣ аз мусулмонон дар Макка бимонаданд , аз баҳри аёли хешу пайванд ки доштанд ҳиҷрат накарданд ва мегуфтанд : агар мо якборагӣ аз фарзандону хуишон худ бабрем саноеъу асбоби мо хароб шаваду молӣ ки ба касб ба даст овардаем зойеъ шаваду фарзандону кӯдакони заъиф ва бекас бимонанд , дар шаъни эшон ин оят омад : қул إни кони обоؤкму أбноؤкму إхўонкму أзўоҷкму ъширткм . Қироати бўбкр аз ъосму ъшироткм болФаст ,у ақтроФ иктисобаст :у أмўоли ақтрФтмўҳо эй актсбтмўҳо , ба Маккау туҷҷораи тхшўни касодҳо ани ибқии алайкуми Флои инФқ , ва гуфтаанд :у туҷҷораи тхшўни касодҳо яъне албноти алоёмии азо ксдн ъанд обоӣҳну лами ихтбн .

قوله تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا آباءَکُمْ این آیت در شأن قومی آمد که به هجرت آمده بودند و موالاة داشتند با برادران به مکه در دارالشرک و ایشان دست می‌افکندند و در خبرها ایشان می‌گراییدند، ربّ العالمین ایشان را از آن نهی کرد و ایشان را بیم داد، گفت: وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ یا معشر المسلمین بعد نزول هذه الایة، فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ ای من یتولّی المشرک فهو مشرک لانّه رضی بشرکه. و قومی از مسلمانان در مکه بماندند، از بهر عیال خویش و پیوند که داشتند هجرت نکردند و می‌گفتند: اگر ما یکبارگی از فرزندان و خویشان خود ببریم صنایع و اسباب ما خراب شود و مالی که به کسب به‌دست آورده‌ایم ضایع شود و فرزندان و کودکان ضعیف و بی‌کس بمانند، در شأن ایشان این آیت آمد: قُلْ إِنْ کانَ آباؤُکُمْ وَ أَبْناؤُکُمْ وَ إِخْوانُکُمْ وَ أَزْواجُکُمْ وَ عَشِیرَتُکُمْ. قرائت بوبکر از عاصم و عشیراتکم بالف است، و اقتراف اکتساب است: وَ أَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها ای اکتسبتموها، به مکه وَ تِجارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسادَها ان یبقی علیکم فلا ینفق، و گفته‌اند: وَ تِجارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسادَها یعنی البنات الایامی اذا کسدن عند آبائهن و لم یخطبن.

Ва мсокни трзўнҳоу манозили тъҷбкми алоқомаҳи баҳо , أҳби إликми ани тҳоҷрўои илои аллоҳу илои расӯлаи болмдинаҳ .

وَ مَساکِنُ تَرْضَوْنَها و منازل تعجبکم الاقامة بها، أَحَبَّ إِلَیْکُمْ ان تهاجروا الی اللَّه و الی رسوله بالمدینة.

Фтрбсўо эй тўқъўоу антзрўо ҳатто иأтии аллоҳи бأмраҳи ин бар сиблат ваъид гуфт . Яъне ки агар он ҳама дўстр медоред аз ҳиҷрат ба Мадина аз баҳри худоӣу расӯл сабр кунеду мунтазири фармон худоӣ бошед , яъне азоби ин ҷаҳонӣу ҳўи алқтл , ё уқоби он ҷаҳонӣ . Ва гуфтаанд : амри ӣнҷои фатҳ Маккааст , ба таҳдид бо эшон мегуяд : Фтрбсўо муқӣмин бимика ҳатто иأтии аллоҳи бФтҳи Маккаи Фисқти фарзи алҳҷраҳ . Ва аллоҳи лои иҳдии алқўми алФосқини таҳдиди лҳؤлоءи баҳрмони алҳдоиаҳ .

فَتَرَبَّصُوا ای توقّعوا و انتظروا حَتَّی یَأْتِیَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ این بر سبیل وعید گفت. یعنی که اگر آن همه دوستر می‌دارید از هجرت به مدینه از بهر خدای و رسول صبر کنید و منتظر فرمان خدای باشید، یعنی عذاب این جهانی و هو القتل، یا عقاب آن جهانی. و گفته‌اند: امر اینجا فتح مکه است، به تهدید با ایشان می‌گوید: فَتَرَبَّصُوا مقیمین بمکّة حَتَّی یَأْتِیَ اللَّهُ بفتح مکّة فیسقط فرض الهجرة. وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ تهدید لهؤلاء بحرمان الهدایة.

Лақади нсркми аллоҳи фии мўотни касӣраи фии алхбри ани алмўотни алксираҳи алтии насри аллоҳи фӣҳо алнабӣу алмؤмнини смонўни мўтно . Алўтну алмўтни макони алоқомаҳ . Ва явми ҳнин яънеу нсркми фии явми ҳнин . Гуфтаанд : ҳнину аўтосу ҳўозн ҳар се номи ғзост , ҳўозни номи қабӣлау ҳнину аўтоси номи ҷойгоҳ . Ҳнини водӣ ӣӣаст миёни Маккау тоӣФ , ва қисса онаст : чун Макка кушода шуду макён мусулмон шуданд , ду қабӣла бимонад аз араб ки эшонро қӯтӣу шавкатии азим буд , мардони муборизи ҷангӣ , яке ҳўозну дигари сқиФ . Эшон бо якдигар байъат карданд ва бо ҳам афтоданди чаҳор ҳазор марди мақотил ,у амири ҳўозн , молики ъўФ буд , амири сқиФ , кунона бен Амр , хабар ба расӯл худо омад ки эшон соз ҷанг мекунанду ҳарбаҳо тадбир май созанд , расӯли асбоби ҳарби бсохт ва бо дувоздаҳ ҳазор марди ҷангӣ берун омад , даҳ ҳазор муҳоҷиру ансор ва ду ҳазор ки аз Макка бо ваии бархестанд , омаданд то ба водии ҳнин , мардӣ гуфт : аз ҷумлаи мусулмонони номи ваии слмаҳи бен салома чун лашкари ислом фаровон диду анбӯҳ :у аллоҳ ё расӯли аллоҳи лои нғлби алиўми ман ксраҳ . Расӯли худоро аз он на хуш омад ва андўҳгн шуд ва гуфт : моро имрӯзи меҳнат ва ибтило расад азин клмт , эътимод кард бар сипоҳи фаровон то худ чаҳ пеш ояд . Ҳар ду лашкар ба ҳам расиданди мушрикони нёмҳои шамшер ҳама бишикастанд ва чаҳор ҳазор марди мубориз шамшер кашида ба якбори ҳамлаи бурданду лашкари исломи чунон ҳаргиз надида буданд бтрсиднд ва ба ҳазимат пушт бидоданд , ва бо расӯл худо намонад аз он лашкари магари сесад мард , ва ба як ривоят бо вай намонад ҳеҷ каси магари аббоси бен абди алмтлбу бўсФёни бен алҳрб ,у аббоси мардии баланди овоз буд . Расӯл гуфт : ё аббос ! ёронро бихон . Аббос гуфт : ё ибоди аллоҳ ! ё аҳли алқуръон ! ё асҳоби алшҷраҳ ё асҳоби сӯраи албқраҳу оли умрон ! ё асҳоби байъаи алрзўон ! ва гуфтаанд расӯли худо низ мегуфт : ё мъшри алмҳоҷрин ! ило ё мъшри алонсор ! ило , ин асҳоби алсФаҳ ! ин асҳоби сӯраи албқраҳ .

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ فِی مَواطِنَ کَثِیرَةٍ فی الخبر انّ المواطن الکثیرة الّتی نصر اللَّه فیها النّبی و المؤمنین ثمانون موطنا. الوطن و الموطن مکان الاقامة. وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ یعنی و نصرکم فی یوم حنین. گفته‌اند: حنین و اوطاس و هوازن هر سه نام غزاست، هوازن نام قبیله و حنین و اوطاس نام جایگاه. حنین وادی‌یی است میان مکه و طائف، و قصه آنست: چون مکه گشاده شد و مکیان مسلمان شدند، دو قبیله بماند از عرب که ایشان را قوّتی و شوکتی عظیم بود، مردان مبارز جنگی، یکی هوازن و دیگر ثقیف. ایشان با یکدیگر بیعت کردند و با هم افتادند چهار هزار مرد مقاتل، و امیر هوازن، مالک عوف بود، امیر ثقیف، کنانة بن عمرو، خبر به رسول خدا آمد که ایشان ساز جنگ می‌کنند و حربه‌ها تدبیر می‌سازند، رسول اسباب حرب بساخت و با دوازده هزار مرد جنگی بیرون آمد، ده هزار مهاجر و انصار و دو هزار که از مکه با وی برخاستند، آمدند تا به وادی حنین، مردی گفت: از جمله مسلمانان نام وی سلمة بن سلامه چون لشکر اسلام فراوان دید و انبوه: و اللَّه یا رسول اللَّه لا نغلب الیوم من کثرة. رسول خدا را از آن نه‌خوش آمد و اندوهگن شد و گفت: ما را امروز محنت و ابتلا رسد ازین کلمت، اعتماد کرد بر سپاه فراوان تا خود چه پیش آید. هر دو لشکر به‌هم رسیدند مشرکان نیامهای شمشیر همه بشکستند و چهار هزار مرد مبارز شمشیر کشیده به‌یکبار حمله بردند و لشکر اسلام چنان هرگز ندیده بودند بترسیدند و به هزیمت پشت بدادند، و با رسول خدا نماند از آن لشکر مگر سیصد مرد، و به یک روایت با وی نماند هیچ کس مگر عباس بن عبد المطلب و بوسفیان بن الحرب، و عباس مردی بلند آواز بود. رسول گفت: یا عباس! یاران را بخوان. عباس گفت: یا عباد اللَّه! یا اهل القرآن! یا اصحاب الشجرة یا اصحاب سورة البقرة و آل عمران! یا اصحاب بیعة الرّضوان! و گفته‌اند رسول خدا نیز می‌گفت: یا معشر المهاجرین! الیّ یا معشر الانصار! الیّ، این اصحاب الصفة! این اصحاب سورة البقرة.

Мусулмонон чун овоз расӯл шуниданду овози аббос , ба якбор бозгаштанду наздик Мустафо омаданд . Расӯл худо гуфт : ҳозои ҳайни ҳмии алўтис .

مسلمانان چون آواز رسول شنیدند و آواز عباس، به‌یکبار بازگشتند و نزدیک مصطفی آمدند. رسول خدا گفت: هذا حین حمی الوطیس.

Ва дар хабараст ки муштии хоку санги резаи бардошт ва бар рӯй эшон андохт гуфт : шоҳати алўҷўаҳи анҳзмўоу раби алкъбаҳ .

و در خبر است که مشتی خاک و سنگ‌ریزه برداشت و بر روی ایشان انداخت گفت: شاهت الوجوه انهزموا و ربّ الکعبه.

Ва раби алъзаҳ дар он ҳоли сакина фурӯ фиристод ба дилҳои муъминон , оромӣу сукӯнӣу амнии баъд аз хавфу бим ба дили эшон фурӯ омаду қавӣ дил шуданд ва бар кофарони ҳамлаи бурданд . Раби Алъоламин мадад фиристод аз осмони панҷ ҳазор Фриштаҳ бо қадҳои баланду ҷомаҳои сифед бар асбҳои аблақ . Кофарон чун эшонро бидиданд бтрсиднд ва ба ҳазимат шуданду мусулмонон бар паии эшон рафтанд ва бисёр аз эшон кушта шуданд , молики бен ъўФро бигирифтанду пеши расӯл худо овараданд . Расӯл гуфт : ё молик аммо алоямон ва аммо алсиФ ?

و رب العزّة در آن حال سکینه فرو فرستاد به دل‌های مؤمنان، آرامی و سکونی و امنی بعد از خوف و بیم به دل ایشان فرو آمد و قوی‌دل شدند و بر کافران حمله بردند. ربّ العالمین مدد فرستاد از آسمان پنج هزار فریشته با قدهای بلند و جامه‌های سفید بر اسبهای ابلق. کافران چون ایشان را بدیدند بترسیدند و به هزیمت شدند و مسلمانان بر پی ایشان رفتند و بسیار از ایشان کشته شدند، مالک بن عوف را بگرفتند و پیش رسول خدا آوردند. رسول گفت: یا مالک امّا الایمان و امّا السّیف؟

Молик гуфт : аммо ислом наёрам ва агар бикашӣ мардии азим кушта бошӣу рФдои хоҳии моли азими ёбӣ . Он гуҳ гуфт : ё Муҳамад ! куҷоанд он мардони баланди болои сифеди ҷома бар асбҳои аблақ ки ба наздик ту буданд ? эшон моро ба ҳазимат карданд на шумо . Расӯл худо гуфт : тлки алмлоӣкаҳи арслҳои рабии лнсртӣ .

مالک گفت: امّا اسلام نیارم و اگر بکشی مردی عظیم کشته باشی و رفدا خواهی مال عظیم یابی. آن‌گه گفت: یا محمد! کجااند آن مردان بلند بالای سفید جامه بر اسب‌های ابلق که به‌نزدیک تو بودند؟ ایشان ما را به‌هزیمت کردند نه شما. رسول خدا گفت: تلک الملائکة ارسلها ربّی لنصرتی.

Инаст ки раб Алъоламин гуфт :у явми ҳнини إзи أъҷбткми ксрткми Флми тғни ънкми шиӣоу зоқти алайкуми алأрзи бмои рҳбти брҳбҳоу сътҳо . Ва албоءи ллҳол эй рҳбтаҳ ,у алмънии лами тҷдўои мўзъои лФроркми ани аъдоӣкм .

اینست که رب العالمین گفت: وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ برحبها و سعتها. و الباء للحال ای رحبته، و المعنی لم تجدوا موضعا لفرارکم عن اعدائکم.

Сами влитми мудаббирин эй влитми алкФори зҳўркми мудаббирин .

ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ ای ولّیتم الکفّار ظهورکم مدبرین.

Ан алнабӣ с : мунҳазимин .

عن النبی ص: منهزمین.

Қоли алзҳрӣ : блғнии ани шебаи бен Усмон , қол : астдбрти расӯли аллоҳи явми ҳнину анои أриди أни ақтлаҳи бтлҳаҳи бен Усмону Усмони бен талҳау конои қади қтлои явми аҳади Фотлъи аллоҳи расӯлаи алии мо фии нафасии ФолтФти илоу зарби фии садрӣу қол : аъизки биллоҳ ё шеба , Форъдти Фроӣсии Фнзрти илайҳу ҳўи аҳби илои ман самъӣу басарӣу қиллат : ашҳади анки расӯли аллоҳу ани аллоҳи атлъки алии мо фии нафасӣ .

قال الزّهری: بلغنی انّ شیبة بن عثمان، قال: استدبرت رسول اللَّه یوم حنین و انا أرید أن اقتله بطلحة بن عثمان و عثمان بن طلحة و کانا قد قتلا یوم احد فاطلع اللَّه رسوله علی ما فی نفسی فالتفت الیّ و ضرب فی صدری و قال: اعیذک باللّه یا شیبة، فارعدت فرائصی فنظرت الیه و هو احبّ الیّ من سمعی و بصری و قلت: اشهد انّک رسول اللَّه و انّ اللَّه اطلعک علی ما فی نفسی.

Сами أнзли аллоҳи скинтаҳу амнау раҳматау тумаънина ,у қил :у қорраи Фомнўоу скнти қлўбҳми баъди алхўФ .

ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ و امنه و رحمته و طمأنینه، و قیل: و قاره فآمنوا و سکنت قلوبهم بعد الخوف.

Ва أнзли ҷнўдои лами трўҳо яъне алмлоӣкаҳу конўои хумсаи олоФи лами трўҳои боъинкм .

وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها یعنی الملائکة و کانوا خمسة آلاف لم تروها باعینکم.

Ва ъзби аллазӣнаи кФрўои болхўФу алқтлу алоср .

وَ عَذَّبَ الَّذِینَ کَفَرُوا بالخوف و القتل و الاسر.

Ва злки ҷзоءи алкоФрин эй мо феъли баҳами ҷзоӣҳми фии алднё .

وَ ذلِکَ جَزاءُ الْکافِرِینَ ای ما فعل بهم جزائهم فی الدّنیا.

Сами итўби аллоҳи ман баъди злки алии ман ишоء ва ҳам аллазӣна аслмўо манеҳам баъди злк .

ثُمَّ یَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ عَلی‌ مَنْ یَشاءُ و هم الّذین اسلموا منهم بعد ذلک.

Ва аллоҳи ғафури раҳими бмни омн .

وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ بمن آمن.

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои إнмои алмшркўни наҷиси Фоҷтнбўҳми комаи иҷтнби алонҷос .

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فاجتنبوهم کما یجتنب الانجاس.

Ҳасан гуфт : наҷис алъайнанд , мсоФҳти эшон даст шустан воҷиб кунад . Қтодаҳ гуфт : наҷосат эшон онаст ки на аз ҷанобат ғусл кунанд на аз ҳдси вузӯ . Наҷис масдарасту наҷиси исму наҷиси мувофиқати рҷс , иқол : рҷси наҷис .

حسن گفت: نجس العین‌اند، مصافحت ایشان دست شستن واجب کند. قتاده گفت: نجاست ایشان آنست که نه از جنابت غسل کنند نه از حدث وضو. نجس مصدر است و نجس اسم و نجس موافقت رجس، یقال: رجس نجس.

Флои иқрбўои алмсҷд масҷид гуфту муроди ҳама ҳарамаст . Ҳаром кард бар мушрикон ки дар ҳарам шаванд ё ҳаҷ кунанд пас фатҳи Макка , маънӣ онаст ки муъминонро нагузоранд пас азин ки дар ҳарам шаванд на аститонро на сифорату зиёратро на зиндау мурдаи ?фонаи инбши қабраи азои амкну ихрҷ .

فَلا یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ مسجد گفت و مراد همه حرم است. حرام کرد بر مشرکان که در حرم شوند یا حج کنند پس فتح مکه، معنی آنست که مؤمنان را نگذارند پس ازین که در حرم شوند نه استیطان را نه سفارت و زیارت را نه زنده و مرده فانّه ینبش قبره اذا امکن و یخرج.

Баъди оммаами ҳозо . Қили ҳўи санаи тсъ . Ва қили санаи броӣаҳу ҳаии санаи ъушру ҳаии санаи ҳаҷаи алўдоъ . Ҷобири бен абд аллоҳ гуфт : лои иқрбаҳи мушрик ало ъанд раҷули ман алмуслимӣн ӯ раҷули иؤдии алҷзиаҳ . Ва фии вуқуъи исми алмсҷди алиулҳаром далели алии анаи қиблаи лоҳли алқблаҳу саъаи ?лаами фии алтўҷаҳи илайҳи азои ародўои алкъбаҳи кома

بَعْدَ عامِهِمْ هذا. قیل هو سنة تسع. و قیل سنة برائة و هی سنة عشر و هی سنة حجة الوداع. جابر بن عبد اللَّه گفت: لا یقربه مشرک الّا عند رجل من المسلمین او رجل یؤدّی الجزیه. و فی وقوع اسم المسجد علی الحرام دلیل علی انّه قبلة لاهل القبلة و سعه لهم فی التّوجه الیه اذا ارادوا الکعبة کما

Ҷоءи фии алхбри ани албити қиблаи лоҳли алмсҷду алмсҷди қиблаи лоҳли алҳрму алҳрми қиблаи лоҳли аларзи фии мшорқҳоу мғорбҳо .

جاء فی الخبر انّ البیت قبلة لاهل المسجد و المسجد قبلة لاهل الحرم و الحرم قبلة لاهل الارض فی مشارقها و مغاربها.

Ва إн хуфтам ъилаҳи мушрикон чун ин манъ шуниданд гуфтанд : акнӯн корвонҳои Маккаи боздорӣам то аз гуруснагӣ ҳалок шаванд , аҳли Макка бтрсиднд гуфтанд : алони инқтъи алмтоҷри ъно , Фонзли аллоҳи таъолӣ : ва إн хуфтам ъилаҳи ФсўФи иғникми аллоҳи ман фазлаи алъоӣли алФқиру алҷмъи алъилу алъилаҳи алФқр , ъол , дарвеш шуд , аъол , аёл дор шуд , ФсўФи иғникми аллоҳи ман фазлаи бмои тأхзўни ман алҷзиаҳу тнолўни ман алғнимаҳ . Ва қил : ман фазлае ман ризқаи Фмтрти алблоду ахсбту аслми аҳли ҷаддау Санъо ва ғайриҳам Фҳмлўои алмираҳи илои Маккау кФоҳми аллоҳи мо конўои итхўФўн . Ва гуфтаанд ки худои таъолии ваъда вафо кард ки брўзгори таому неъмат бар эшон фарох кард чунон ки гуфт : иҷбии إлиаҳи самароти кули шайъи ءи рзқои ман лдно , аммо бмшит муқайяд кард гуфт : ман фазлаи إни шоء , аз баҳри онкии неъмати соли бсоли камтару сол ба соли бештар ва кас бошад ки тавонгар буд ва кас бошад ки дарвеши чунон ки худ хоҳад рӯзӣ май расонади ибсти алрзқи лмни ишоءу иқдр ,у қил : ҳозои таълими бтълиқи аломўри бмшиаҳи аллоҳ . إни аллоҳи алӣами бмои амр , ҳакими Фимои қадар .

وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً مشرکان چون این منع شنیدند گفتند: اکنون کاروانهای مکّه بازداریم تا از گرسنگی هلاک شوند، اهل مکه بترسیدند گفتند: الآن ینقطع المتاجر عنّا، فانزل اللَّه تعالی: وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ العائل الفقیر و الجمع العیّل و العیلة الفقر، عال، درویش شد، اعال، عیال‌دار شد، فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ بما تأخذون من الجزیة و تنالون من الغنیمة. و قیل: مِنْ فَضْلِهِ ای من رزقه فمطرت البلاد و اخصبت و اسلم اهل جدة و صنعا و غیرهم فحملوا المیرة الی مکه و کفاهم اللَّه ما کانوا یتخوّفون. و گفته‌اند که خدای تعالی وعده وفا کرد که بروزگار طعام و نعمت بر ایشان فراخ کرد چنان که گفت: یُجْبی‌ إِلَیْهِ ثَمَراتُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا، امّا بمشیّت مقیّد کرد گفت: مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ، از بهر آنکه نعمت سال بسال کمتر و سال به‌سال بیشتر و کس باشد که توانگر بود و کس باشد که درویش چنان که خود خواهد روزی می‌رساند یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ، و قیل: هذا تعلیم بتعلیق الامور بمشیّة اللَّه. إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بما امر، حَکِیمٌ فیما قدّر.

Қотлўои аллазӣнаи лои иؤмнўни биллоҳу лои болиўми алохр дар қуръон оятӣ нест дар фармони бқтоли ҷомеътар аз ин ки мегуяд : қаттол кунед бо эшон ки бо худоӣ имон наёранд чунон ки муваҳҳидони имони оранд яъне аҳли китоб , қризаҳу нзиру ғайри эшон ки эшон иқрор медоданд ки худоӣ холиқаст офаридагору кирдигор , аммо ӯро шарик ва анбоз мегуфтанду зану фарзанд ва ба ончии сазоӣ он нест сифат мекарданду набуввати Мустафо Муҳамад намепазируфтанд , пас иқрори эшон ба кор наомад ва онро имон ниҳоданд ,у лои болиўми алохр ва на бурузи растохез имон доранд чунон ки муваҳҳидону муъминон имон дорад ,у злки бонуҳуми лои иқрни бони аҳли алҷнаҳи ёклўну ишрбўни Флиси иқрни болиўми алохр .

قاتِلُوا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْیَوْمِ الْآخِرِ در قرآن آیتی نیست در فرمان بقتال جامع‌تر از این که می‌گوید: قتال کنید با ایشان که با خدای ایمان نیارند چنان که موحّدان ایمان آرند یعنی اهل کتاب، قریظه و نضیر و غیر ایشان که ایشان اقرار می‌دادند که خدای خالق است آفریدگار و کردگار، امّا او را شریک و انباز می‌گفتند و زن و فرزند و به آنچه سزای آن نیست صفت می‌کردند و نبوّت مصطفی محمد نمی‌پذیرفتند، پس اقرار ایشان به‌کار نیامد و آن را ایمان نهادند، وَ لا بِالْیَوْمِ الْآخِرِ و نه بروز رستاخیز ایمان دارند چنان که موحدان و مؤمنان ایمان دارد، و ذلک بانهم لا یقرّن بانّ اهل الجنّة یاکلون و یشربون فلیس یقرّن بالیوم الآخر.

Ва лои иҳрмўни мо ҳарами аллоҳу расӯлаи ман алхмру лаҳми алхнзир .

وَ لا یُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ من الخمر و لحم الخنزیر.

Ва лои идинўни дайн алҳақ эй лои идинўни бад-ӣни алислому ҳўи дайни Муҳамади си алносхи лсоӣри алодён . Ва алмънии аимонҳми ғайри имони ази лами иؤмнўои бмҳмди су лами итдинўои бад-ӣна ,у қили лои идинўни дайн алҳақ эй лои итиъўни тоъаҳ алҳақ ва алҳақ ҳўи аллоҳи ъзу ҷл . Дони ?лае атоъи ?ла ,у қил : лои идинўни дайн алҳақ эй лои иъмлўни бмои фии алтўриаҳу алонҷил .

وَ لا یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ ای لا یدینون بدین الاسلام و هو دین محمد ص النّاسخ لسائر الادیان. و المعنی ایمانهم غیر ایمان اذ لم یؤمنوا بمحمد ص و لم یتدینوا بدینه، و قیل لا یدینون دین الحقّ ای لا یطیعون طاعة الحقّ و الحقّ هو اللَّه عزّ و جلّ. دان له ای اطاع له، و قیل: لا یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ ای لا یعملون بما فی التوریة و الانجیل.

Ман аллазӣнаи أўтўои алкитоби ман алиҳўду алнсорӣ ва ман ллтбиин . Мегуяд бо эшон ки ба худоӣу рӯзи растохез имон наёварданду ҳаромро ҳалол карданду фармон худоӣ набурданд азин ҷуҳудону тарсоён , қаттол кунед . Ҳатто иътўои алҷзиаҳи ани яди аҳли китобро дар аътоءи ҷузия махсӯс кард , ин далеласт ки ҳар киро китоб несту шабаҳат китоб нест , ҷузят аз вай напазиранд ва ӯро дар куфри бнгзорнд , аммо маҷус ба аҳли китоб мулҳақанд дар ҷузят . лмо

مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ من الیهود و النّصاری و من للتّبیین. میگوید با ایشان که به خدای و روز رستاخیز ایمان نیاوردند و حرام را حلال کردند و فرمان خدای نبردند ازین جهودان و ترسایان، قتال کنید. حَتَّی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ اهل کتاب را در اعطاء جزیه مخصوص کرد، این دلیل است که هر که را کتاب نیست و شبهت کتاب نیست، جزیت از وی نپذیرند و او را در کفر بنگذارند، امّا مجوس به اهل کتاب ملحق‌اند در جزیت. لما

Рӯй абди арраҳмони бен ъўФи ан алнабӣ си қол : снўои баҳами санаи аҳли алкитоб , ва рӯй ан алнабӣ си ахзи ман маҷуси ҳиҷр , ва рӯй ани алӣ ( ъ ) қол : кони ллмҷўси илми иълмўнаҳу китоби идрсўнаҳу ани малакаами скри Фўқъи алии абнтаҳ ӯ ахтаи Фотлъи алайҳи баъзи аҳли мамлакатаи Фҷоءўои иқимўни алайҳи алҳду амтнъи ФрФъи алкитоби ман байни азҳрҳму зҳби алълми ман сдўрҳм .

روی عبد الرحمن بن عوف انّ النّبی ص قال: سنوا بهم سنة اهل الکتاب، و روی انّ النّبی ص اخذ من مجوس هجر، و روی عن علی (ع) قال: کان للمجوس علم یعلمونه و کتاب یدرسونه و ان ملکهم سکر فوقع علی ابنته او اخته فاطلع علیه بعض اهل مملکته فجاءوا یقیمون علیه الحد و امتنع فرفع الکتاب من بین اظهرهم و ذهب العلم من صدورهم.

Аммо сомраҳ мегӯйанд ки қавмӣанд аз ҷуҳудону собён қавмӣанд аз тарсоён ,у ҳукми эшон ҳукми аҳл китобаст ва эшон ки тамассук ба суҳуфи шису иброҳӣму Довӯд ( ъ ) кардаанд , уламо ва роишон мухталифанд қавмӣ гуфтанд мулҳақанд ба аҳли китоб , ва қавмӣ гуфтанд бъбдаҳи аўсон мулҳақанд , ва қавмӣ гуфтанд ки аз абдаи аўсон ҷузят пазиранд магар ки аз араб бошанд , ?фони алъараби сайфи алислом ,у фии злки мо

امّا سامره می‌گویند که قومی‌اند از جهودان و صابیان قومی‌اند از ترسایان، و حکم ایشان حکم اهل کتاب است و ایشان که تمسّک به صحف شیث و ابراهیم و داود (ع) کرده‌اند، علما و رایشان مختلف‌اند قومی گفتند ملحق‌اند به‌اهل کتاب، و قومی گفتند بعبده اوثان ملحق‌اند، و قومی گفتند که از عبده اوثان جزیت پذیرند مگر که از عرب باشند، فانّ العرب سیف الاسلام، و فی ذلک ما

Рӯй ан алнабӣ си солеҳи абдаи алоўсони алии алъараби алои ман кони ман алъараб .

روی انّ النّبی ص صالح عبدة الاوثان علی العرب الّا من کان من العرب.

Аммо мазҳаби росту қавл дуруст онаст ки арабу аҷам дар он яксонанду ҷуз аз аҳли китоб ҷузят напазиранд , эшон ки пеш аз мабаси расӯли си падарони эшон бар миллати ҷуҳудон ва тарсоён буданд , аммо онкии баъд аз мабаси Мустафои си ҷуҳуди гашт ё тарсо , ё гӯр , аз абда аўсонаст аз вайу аъқоби ваии ало ислом напазиранд ё қатл , ва шарт онаст ки ҷузят аз марди болиғ озод ситонанд мукаллаф , на аз зан на аз кӯдак , на аз девонау мътўаҳ на аз мамлуки Фонҳми атбоъи алрҷоли алъқлоء ,у ақалаи динор .

امّا مذهب راست و قول درست آنست که عرب و عجم در آن یکسانند و جز از اهل کتاب جزیت نپذیرند، ایشان که پیش از مبعث رسول ص پدران ایشان بر ملّت جهودان و ترسایان بودند، امّا آنکه بعد از مبعث مصطفی ص جهود گشت یا ترسا، یا گور، از عبده اوثان است از وی و اعقاب وی الّا اسلام نپذیرند یا قتل، و شرط آنست که جزیت از مرد بالغ آزاد ستانند مکلف، نه از زن نه از کودک، نه از دیوانه و معتوه نه از مملوک فانّهم اتباع الرجال العقلاء، و اقلّه دینار.

Қоли расӯли аллоҳи си лмъози бен ҷабал : хзи ман кули ҳолами динорои фии кули сана яъне фии охири алҳўл .

قال رسول اللَّه ص لمعاذ بن جبل: خذ من کل حالم دینارا فی کل سنة یعنی فی آخر الحول.

Ва рӯй ани умри авҷаби алии ман кони ман аҳли алзҳби арбаъаи днониру алии аҳли алФзаҳи арбаъӣни дрҳмо . Ҳатто иътўои алҷзиаҳи ани яд , қил : ани султону қувваи лаками алайҳиму анъоми мнкми алайҳиму ллиди алслтону алнъмаҳ ,у қил : ани яд яъне ани қаҳру зли иътрФўн анедӣ алмуслимӣни фавқи аидиҳм . Ва қил : ани яд яъне иътўнҳои боидиҳм , иътии кули раҷули мо алайҳи бедаи лои ирслаҳ , имшии баҳои корҳоу лои иҷии ءи баҳои рокбо , иътиҳоу ҳўи қоим ,у алзӣ иأхзҳо манеҳ ҷолс .

و روی انّ عمر اوجب علی من کان من اهل الذّهب اربعة دنانیر و علی اهل الفضة اربعین درهما. حَتَّی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ، قیل: عن سلطان و قوّة لکم علیهم و انعام منکم علیهم و للید السّلطان و النّعمة، و قیل: عَنْ یَدٍ یعنی عن قهر و ذلّ یعترفون انّ ایدی المسلمین فوق ایدیهم. و قیل: عَنْ یَدٍ یعنی یعطونها بایدیهم، یعطی کلّ رجل ما علیه بیده لا یرسله، یمشی بها کارها و لا یجی‌ء بها راکبا، یعطیها و هو قائم، و الّذی یأخذها منه جالس.

Ва ҳам соғрўни злилўни мқҳўрўн . Ва қил : иؤхзи блҳитаҳи сам иқбз манеҳ . Ва қил : исФъи сам иؤхз манеҳ .

وَ هُمْ صاغِرُونَ ذلیلون مقهورون. و قیل: یؤخذ بلحیته ثمّ یقبض منه. و قیل: یصفع ثمّ یؤخذ منه.

Ва қолати алиҳўди ъзири ибни аллоҳи ин қавмӣ аз ҷуҳудон гуфтаанд на ҳамагон .

وَ قالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّهِ این قومی از جهودان گفته‌اند نه همگان.

Ибн ҷриҳ гуфт : худ як мард гуфтаст аз ин номи ваии Фҳос ,у сабаби он буд ки бахти насри бобулии нсхтҳоӣ таврот бсухта буд дар масҷиди байти алмуқаддас ва аз он замин насахт намонда буд , чун фарзандон банӣ Исроил ки монда буд , пас куштани падарони эшон фарои расиданд ба таврот муҳтоҷ буданд ва онро насахт наёфтанд , худои тавротро аз аввал то охир дар дили ъзир ӯ кунад . Пас аз он ки вайро зинда карда буд то бар эшон хонд , эшон бишуниданд ва насахт карданд . Қавмӣ аз эшон гуфтанд : ин ъзир писар худост , ки мардумро тавон чунин нест .

ابن جریح گفت: خود یک مرد گفت است از این نام وی فحاص، و سبب آن بود که بخت‌نصر بابلی نسختهای تورات بسوخته بود در مسجد بیت المقدس و از آن زمین نسخت نمانده بود، چون فرزندان بنی اسرائیل که مانده بود، پس کشتن پدران ایشان فرا رسیدند به تورات محتاج بودند و آن را نسخت نیافتند، خدای تورات را از اول تا آخر در دل عزیر او کند. پس از آن که وی را زنده کرده بود تا بر ایشان خواند، ایشان بشنیدند و نسخت کردند. قومی از ایشان گفتند: این عزیر پسر خداست، که مردم را توان چنین نیست.

Ва қолати алнсории алмсиҳи ибни аллоҳи ин он буд ки худои таъолии исоро ба осмони барад , ҳўорёну қавми исо ки вайро дарёфта буданду дида , ҳеҷ намонданду фарзандони эшон дар расиданд ки исоро надида буданд аммо ба вай имон доштанд . Пас мардии ҷуҳуди номи ваии бўлс бо эшон омаду дайн тарсое гирифт то эшонро Бифрефт ва дурӯғҳо ниҳод дар кори исоу дайни эшон бар эшон шӯрида кард то эшон дар шабаҳати афтоданд , қавмӣ гуфтанд : алмсиҳи ҳўи аллоҳ . Қавмӣ гуфтанд : ҳўи ибни аллоҳ . Қавмӣ гуфтанд : солиси салоса . Ва шарҳ қисса онаст ки : ин бўлси мардӣ буд диловар , кӣнаи вар , кофари дил ва май хост ки қавми исо ба ҳам бар ӯ кунаду дайни эшон бар эшон шӯрида кунад , ва бо ҷуҳудон мегуфт : ани кон алҳақ маъаи исои ФкФрноу ҷҳдноу алнори мсирнои Фнҳни мғбўнўни ани дхлўои алҷнаҳу дхлно алнор мегуфт : ғабнӣ азим бошад агар фардои ин қавми исо ба биҳишти раванд ва мо ба дӯзах , ночори ман тадбирии созам ки эшонро аз роҳи бабрам ва аз ислом бар гардонам ,у конўои алии дайни алисломи аҳадӣу смонини санаи баъди рафъи исои ислўни илои алқблаҳу исўмўни рамазон . Пас ин бўлс асбӣ дошт некӯ ки бар пушти он ҷанг кардӣ бо эшон ,у қавми исо аз қатлу таъни ваии эмини набудандӣ , рафт ва он асбро пай карду хок бар сари ниҳод ва гиристанӣу зореи азим дар гирифт . Эшон гуфтанд чаҳ расед турои дарин вақт ?

وَ قالَتِ النَّصاری‌ الْمَسِیحُ ابْنُ اللَّهِ این آن بود که خدای تعالی عیسی را به آسمان برد، حواریان و قوم عیسی که وی را دریافته بودند و دیده، هیچ نماندند و فرزندان ایشان در رسیدند که عیسی را ندیده بودند امّا به وی ایمان داشتند. پس مردی جهود نام وی بولس با ایشان آمد و دین ترسایی گرفت تا ایشان را بفریفت و دروغها نهاد در کار عیسی و دین ایشان بر ایشان شوریده کرد تا ایشان در شبهت افتادند، قومی گفتند: المسیح هو اللَّه. قومی گفتند: هو ابن اللَّه. قومی گفتند: ثالث ثلاثه. و شرح قصه آنست که: این بولس مردی بود دلاور، کینه‌ور، کافر دل و می‌خواست که قوم عیسی به‌هم بر او کند و دین ایشان بر ایشان شوریده کند، و با جهودان می‌گفت: ان کان الحق مع عیسی فکفرنا و جحدنا و النّار مصیرنا فنحن مغبونون ان دخلوا الجنّة و دخلنا النّار می‌گفت: غبنی عظیم باشد اگر فردا این قوم عیسی به بهشت روند و ما به دوزخ، ناچار من تدبیری سازم که ایشان را از راه ببرم و از اسلام بر گردانم، و کانوا علی دین الاسلام احدی و ثمانین سنة بعد رفع عیسی یصلون الی القبلة و یصومون رمضان. پس این بولس اسبی داشت نیکو که بر پشت آن جنگ کردی با ایشان، و قوم عیسی از قتل و طعن وی ایمن نبودندی، رفت و آن اسب را پی کرد و خاک بر سر نهاد و گریستنی و زاریی عظیم در گرفت. ایشان گفتند چه رسید ترا درین وقت؟

Гуфт наДоӣ шунидам аз осмон ки турои ҳаргиз тавба напазирам магар ки тарсои шӯйу дайни исогирӣ ва акнӯн аз дайни ҷуҳудӣ тавба кардам , эшон ӯро дар канисаи Фрўоўрднд ва як сол дар хона Эй нишаст ки аз он хона берун наомад то китоб Инҷил бихонад ва биёмухт , пас берун омад ва гуфт наДоӣ аз осмон шунидам ки : ани аллоҳ қабл тўбтк .

گفت ندایی شنیدم از آسمان که ترا هرگز توبه نپذیرم مگر که ترسا شوی و دین عیسی گیری و اکنون از دین جهودی توبه کردم، ایشان او را در کنیسه فروآوردند و یک سال در خانه‌ای نشست که از آن خانه بیرون نیامد تا کتاب انجیل بخواند و بیاموخت، پس بیرون آمد و گفت ندایی از آسمان شنیدم که: انّ اللَّه قبل توبتک.

Эшон ӯро ба дӯст гирифтанд , пешрав худ сохтанд ва ба вай иқтидо карданд . Бархест ва ба байт алмуқаддас рафту онҷои Халифа Эй багумошт ном вай насутуру дарав май омухт ки исоу Маряму илоҳ ҳар се ба ҳам худоанд . Пас аз онҷо ба рӯм рафту онҷо низ Халифа Эй багумошт номи ваии ёқӯб ,у лоҳуту носут ӯро дар омухт , яъне ки лоҳути бути худоӣ ба носути бути худои исо фурӯ омад то писар вай шуд . Пас яке дигарро даъват кард ва ӯро хлиФт худ хонд номи ваии малико , ва дар ваии омухт ки ани алолаҳи лами излу лои изоли исо . Пас эшонро ҳар се биҷои худ мумкин кард ва ба ҳар яке чунон намӯд ки ӯ беҳинаасту меҳтари ҳамагон . Ва бо ҳар яке гуфт ман исоро ба хоб дидам ки ман аз ту хушнӯдам , акнӯн хештанро бад-ӣни сабаб қурбон мекунам ки вай аз ман хушнӯд шуд . Ту ҳамаро даъват кун ва бар миллату наҳлати хеши чунон ки гуфтам ҷамъ кун ки ман рафтам . Ин сухан бо ҳар яке аз он се хлиФт бигуфту хештанро бикушт . Пас эшон ҳар яке тайифаеро ҷамъ карданд ва бар он гуфтору ақида хеш бимонаданду пайвастаи миёни ин ҳар се фурқати ихтилоф будӣу ҷангу қатли илои иўмнои ҳозо ,у имрӯзи тарсоён бар он се фурқатанд .

ایشان او را به دوست گرفتند، پیشرو خود ساختند و به وی اقتدا کردند. برخاست و به بیت‌المقدس رفت و آنجا خلیفه‌ای بگماشت نام وی نسطور و درو می‌آموخت که عیسی و مریم و اله هر سه به هم خدااند. پس از آنجا به روم رفت و آنجا نیز خلیفه‌ای بگماشت نام وی یعقوب، و لاهوت و ناسوت او را در آموخت، یعنی که لاهوت بت خدای به ناسوت بت خدای عیسی فرو آمد تا پسر وی شد. پس یکی دیگر را دعوت کرد و او را خلیفت خود خواند نام وی ملکا، و در وی آموخت که انّ الاله لم یزل و لا یزال عیسی. پس ایشان را هر سه بجای خود ممکن کرد و به هر یکی چنان نمود که او بهینه است و مهتر همگان. و با هر یکی گفت من عیسی را به خواب دیدم که من از تو خشنودم، اکنون خویشتن را بدین سبب قربان می‌کنم که وی از من خشنود شد. تو همه را دعوت کن و بر ملّت و نحلت خویش چنان که گفتم جمع کن که من رفتم. این سخن با هر یکی از آن سه خلیفت بگفت و خویشتن را بکشت. پس ایشان هر یکی طایفه‌ای را جمع کردند و بر آن گفتار و عقیده خویش بماندند و پیوسته میان این هر سه فرقت اختلاف بودی و جنگ و قتل الی یومنا هذا، و امروز ترسایان بر آن سه فرقت‌اند.

Азизи ибни бтнўини қироати ъосму ксоиӣ ва ёқӯбаст , боқӣ бетнўин хонанду исботи тнўини писандида тарасту ихтиёри бӯи убайдау бӯ ҳотамаст лонаи исми хафифи Фўҷҳаҳи ани инсрФу ани кони аъҷмёу лонаи лӣси бмнсўби илои абӣау анмои тҳзФи алъараби алнўни ман ҳозои алосми азои кони мнсўбои илои абӣаи кқўлҳм : ҳозои зайди бен абди аллоҳ , ФҳзФти алнўни лксраҳи ҳозои алклом , Фозои нсбўои илои ғайри абӣаи нўнўои Фқолўо : ҳозои зайди ибни ахино ,у ҳозои зайди ибни аломиру алии қроءаҳи ман қроءи бғири алтнўини Флзлку лолтқоءи алсокнини сукӯни алтнўину сукӯни албоءи фии қавла : азизи ибни аллоҳи злки қўлҳми бأФўоҳҳм , қоли қоил : кули қавли болФми Фмои алФоӣдаҳи фии қавла : боФўоҳҳм ?

عزیز ابن بتنوین قرائت عاصم و کسایی و یعقوب است، باقی بی‌تنوین خوانند و اثبات تنوین پسندیده‌تر است و اختیار بو عبیده و بو حاتم است لانّه اسم خفیف فوجهه ان ینصرف و ان کان اعجمیّا و لانّه لیس بمنسوب الی ابیه و انّما تحذف العرب النّون من هذا الاسم اذا کان منسوبا الی ابیه کقولهم: هذا زید بن عبد اللَّه، فحذفت النّون لکثرة هذا الکلام، فاذا نسبوا الی غیر ابیه نوّنوا فقالوا: هذا زید ابن اخینا، و هذا زید ابن الامیر و علی قراءة من قراء بغیر التّنوین فلذلک و لالتقاء السّاکنین سکون التّنوین و سکون الباء فی قوله: عزیز ابن اللَّه ذلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ، قال قائل: کلّ قول بالفم فما الفائدة فی قوله: بافواههم؟

Қоли алзҷоҷ : маъноаи анаи лӣси фӣаи бурҳону лои баёни анмои ҳўи қавли болФми лои маънии таҳтаи саҳеҳи лонаами мътрФўни бони аллоҳи лами итхзи соҳибаи ФкиФи изъмўни ани ?лаи влдо ? ! анмои ҳўи такзибу қавл фақат . Ва алоФўоаҳи ҷамеъи алФўаҳи ҳазфи алҳоءи ман охирау қалб алўоў мемо Фсори Фмо .

قال الزّجاج: معناه انّه لیس فیه برهان و لا بیان انّما هو قول بالفم لا معنی تحته صحیح لانّهم معترفون بانّ اللَّه لم یتّخذ صاحبة فکیف یزعمون انّ له ولدا؟! انّما هو تکذیب و قول فقط. و الافواه جمیع الفوه حذف الهاء من آخره و قلب الواو میما فصار فما.

Изоҳўн бе ҳамзаи қроءт оммааст ман зоҳит . Ъосми бкср ҳо хонду ҳамза , ман зоҳأт ,у алзҳёءи алмрأаҳи алммсўҳаҳи алсдии алмстўиаҳи алсдр . Изоҳўн эй ишбҳўну ишоклўн .

یضاهون بی‌همزه قراءت عامّه است من ضاهیت. عاصم بکسر ها خواند و همزه، من ضاهأت، و الضّهیاء المرأة الممسوحة الثّدی المستویة الصّدر. یضاهون ای یشبهون و یشاکلون.

Қавли аллазӣнаи кФрўои ман қабл мегуяд : ин сухани ӣнони нек монандааст ба сухани кофарон ки пешво буданд аз мушрикони Макка ки мегуфтанд : аллоту алъзӣ ва манот бенот аллоҳ . Ва гуфтаанд нек монад сухани тарсоён ки гуфтанд : алмсиҳи бен аллоҳ . Ба сухани ҷуҳудон низ гуфтанд : ъзири бен аллоҳ ,у қили зоҳии хлФҳми сулфаам .

قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ میگوید: این سخن اینان نیک ماننده است به سخن کافران که پیشوا بودند از مشرکان مکه که می‌گفتند: اللات و العزّی و منات بنات اللَّه. و گفته‌اند نیک ماند سخن ترسایان که گفتند: المسیح بن اللَّه. به سخن جهودان نیز گفتند: عزیر بن اللَّه، و قیل ضاهی خلفهم سلفهم.

Қотлҳми аллоҳ эй лънҳму аҳлкм ,у кули шайъи ءи фии алқуръони қатл эй лаън . Ва қил : ҳозои таълим эй қўлўои қотлҳми аллоҳ .

قاتَلَهُمُ اللَّهُ ای لعنهم و اهلکم، و کلّ شی‌ء فی القرآن قتل ای لعن. و قیل: هذا تعلیم ای قولوا قاتلهم اللَّه.

أнии иؤФкўни исрФўни ан алҳақ илои алботл ,у қил : иؤФкўни икзбўн .

أَنَّی یُؤْفَکُونَ یصرفون عن الحقّ الی الباطل، و قیل: یؤفکون یکذبون.

Атхзўои أҳборҳм яъне ълмоӣҳм ва ҳам бнўи ҳорӯн ,у рҳбонҳми ҷамъи роҳиби кФорсу фарсон ва ҳам асҳоби алсўомъи муштақи ман алрҳбаҳу масдараи алрҳбониаҳ . أрбобо эй ?алааи ман дуни аллоҳ яъне атоъўҳми фии маосии аллоҳ . Ъдии бен ҳотам гуфт : расӯли худо броӣаҳ мехонд ба ин оят расед . гуфтам

اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ یعنی علمائهم و هم بنو هارون، وَ رُهْبانَهُمْ جمع راهب کفارس و فرسان و هم اصحاب الصوامع مشتقّ من الرهبة و مصدره الرّهبانیّة. أَرْباباً ای آلهة مِنْ دُونِ اللَّهِ یعنی اطاعوهم فی معاصی اللَّه. عدی بن حاتم گفت: رسول خدا برائة می خواند به این آیت رسید. گفتم‌

ё расӯли аллоҳ ! анҳми ?лаами икўнўои иъбдўни ман дуни аллоҳ . Қол : аҷалу локини конўои азои аҳлўои ?лаамулҳаром астҳлўаҳу азои ҳрмўои алайҳимулҳаром ҳрмўаҳи Фтлки ъбодтҳм .

یا رسول اللَّه! انّهم لهم یکونوا یعبدون من دون اللَّه. قال: اجل و لکن کانوا اذا احلّوا لهم الحرام استحلوه و اذا حرّموا علیهم الحرام حرّموه فتلک عبادتهم.

Ва қили конўои ёмрўнҳми болсҷўди ?лааму алмсиҳи бен Марями атфи алии аҳборҳму рҳбонҳм .

و قیل کانوا یامرونهم بالسجود لهم و المسیح بن مریم عطف علی احبارهم و رهبانهم.

Ва мо أмрўо эй мо амри исо ъ إлои лиъбдўои إлҳо , воҳдоу қили маъноаи алмсиҳи бен Марями атхзўаҳи рибо ва мо амрўои фии алтўриаҳу алонҷили إлои лиъбдўои إлҳои воҳдоу ҳўи алзии лои إлаҳи إлои ҳўи субҳонаи ъмои ишркўни тнзиҳои ?лаи ани ани икўни ?лаи шарик .

وَ ما أُمِرُوا ای ما امر عیسی ع إِلَّا لِیَعْبُدُوا إِلهاً، واحِداً و قیل معناه المسیح بن مریم اتخذوه ربا و ما امروا فی التوریة و الانجیل إِلَّا لِیَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً و هو الّذی لا إِلهَ إِلَّا هُوَ سُبْحانَهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ تنزیها له عن ان یکون له شریک.

Иридўни أни итФؤои ихмдўои нури аллоҳи дайни алислому алқуръону баёни сафаи Муҳамади с , бأФўоҳҳми бшркҳму кзбҳму хси алифами дуни аллсони лони алотФоءи болшФаҳи икўн .

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا یخمدوا نور اللَّه دین الاسلام و القرآن و بیان صفة محمد ص، بِأَفْواهِهِمْ بشرکهم و کذبهم و خصّ الفم دون اللّسان لانّ الاطفاء بالشّفة یکون.

Ва иأбии аллоҳи лои ирзӣу лои итрки إлои أни итми нураи боълоءи калимаи аллоҳу эъзози дайна ,у луи караи алкоФрўни злки ҳўи алзии أрсли расӯлаи мҳмдои болҳдии болқрону алоямону дайн алҳақ алисломи лизҳри аллоҳи дайнае лиғлбаҳи алии соири алодёни Флои ибқии дайни алозҳри алайҳи алислому сикўни злку лами икни баъду лои тқўми алсоъаҳ ҳатто икўни злк .

وَ یَأْبَی اللَّهُ لا یرضی و لا یترک إِلَّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ باعلاء کلمة اللَّه و اعزاز دینه، وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ ذلک هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ محمدا بِالْهُدی‌ بالقرآن و الایمان وَ دِینِ الْحَقِّ الاسلام لیظهر اللَّه دینه ای لیغلبه علی سائر الادیان فلا یبقی دین الاظهر علیه الاسلام و سیکون ذلک و لم یکن بعد و لا تقوم الساعة حتّی یکون ذلک.

Рӯй ани абии Саид , қол : зикри расӯли аллоҳи блоءи исиби ҳзаҳи аломаҳ ҳатто лои иҷди алрҷли млҷأи илҷأи илайҳи ман алзлми Фибъси аллоҳи рҷлои ман итратӣу аҳли байтии Фимлأ ба аларзи қстоу ъдлои комаи млӣти ҷўроу злмои ирзии анҳу сокини алсмоءу сокини аларзи лои тдъи алсмоءи ман Қатарҳо шиӣои алои сбтаҳи мдророу лои тдъи аларзи ман бнотҳои шиӣои алои ахрҷаҳ ҳатто итмнии аҳёءи аломўоти иъиши фии злки сабъи синӣн ӯ тсъи синӣн .

روی عن ابی سعید، قال: ذکر رسول اللَّه بلاء یصیب هذه الامة حتّی لا یجد الرجل ملجأ یلجأ الیه من الظلم فیبعث اللَّه رجلا من عترتی و اهل بیتی فیملأ به الارض قسطا و عدلا کما ملئت جورا و ظلما یرضی عنه ساکن السماء و ساکن الارض لا تدع السماء من قطرها شیئا الا صبته مدرارا و لا تدع الارض من بناتها شیئا الا اخرجه حتی یتمنّی احیاء الاموات یعیش فی ذلک سبع سنین او تسع سنین.

Ва ани ъоӣшаҳи қолати қол алнабӣ : лои изҳби аллилу алнҳор ҳатто иъбди аллоту алъзии Фқлт ё расӯли аллоҳи ани канти лои занни ҳайни анзли аллоҳи ҳўи алзии أрсли расӯлаи болҳдӣу дайн алҳақ лизҳраҳи алии аддӣни каллау луи караи алмшркўни ани икўни злки томо . Қол : анаи сикўни ман злки мо шоءи аллоҳи сами ибъси аллоҳи риҳои тайибаи ФитўФии кули ман кони фии қалбаи мисқоли ҳубаи ман хардали ман имони Фибқии ман лои хайри фӣаи Фирҷъўни илои дайни обоӣҳм .

و عن عائشة قالت قال النبیّ: لا یذهب اللّیل و النّهار حتی یعبد اللات و العزی فقلت یا رسول اللَّه ان کنت لا ظن حین انزل اللَّه هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی‌ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ ان یکون ذلک تامّا. قال: انّه سیکون من ذلک ما شاء اللَّه ثم یبعث اللَّه ریحا طیبة فیتوفی کل من کان فی قلبه مثقال حبّة من خردل من ایمان فیبقی من لا خیر فیه فیرجعون الی دین آبائهم.

Ва ани алмқдоди бен алосўд , қол : самъати расӯли аллоҳи иқўл : лои ибқии алии ваҷҳи аларзи байти ман мдру лои вбри алои адхлаҳи аллоҳи калимаи алислом :у қили лизҳраҳи алии аддӣн калла ъанд нузули исо .

و عن المقداد بن الاسود، قال: سمعت رسول اللَّه یقول: لا یبقی علی وجه الارض بیت من مدر و لا وبر الا ادخله اللَّه کلمة الاسلام: و قیل لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ عند نزول عیسی.

Қоли расӯли аллоҳи линзлни ибни Марями ҳукамои ъодлои Фликсрни алслибу лиқтлни алхнзиру лидФъни алҷзиаҳу лизҳбни алшҳноءу алтбоғзу алтҳосду лидъўни илои алмоли Флои иқблаҳи аҳад .

قال رسول اللَّه لینزلن ابن مریم حکما عادلا فلیکسرنّ الصلیب و لیقتلن الخنزیر و لیدفعن الجزیة و لیذهبن الشحناء و التّباغض و التّحاسد و لیدعون الی المال فلا یقبله احد.

Ва қоли ибни аббос : изҳри аллоҳи набӣаи алии амри аддӣни каллаи Фиътиаҳ Аёа каллау лои ихФии алайҳ шиӣо манеҳу кони алмшркўну алиҳўди икрҳўни злк .

و قال ابن عباس: یظهر اللَّه نبیّه علی امر الدّین کلّه فیعطیه ایّاه کلّه و لا یخفی علیه شیئا منه و کان المشرکون و الیهود یکرهون ذلک.