Қавлаи таъолӣ :у явми нҳшрҳми ҷмиъо эй алкФору олҳтҳму ҷмиъои насби алии улҳол .

قوله تعالی: وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ای الکفار و آلهتهم و جمیعا نصب علی الحال.

Мегуяд : он рӯз ки кофарон ва бут прессатон бо маъбудони хеш ҷамъ кунему баҳами орем .

میگوید: آن روز که کافران و بت پرستان با معبودان خویش جمع کنیم و بهم آریم.

Ҳашар дар қуръон бар ду маънӣаст : яке бмънии ҷамъу назири он дар сӯра алФрқонасту явми иҳшрҳм ва мо иъбдўни ман дуни аллоҳ ва дар сӯраи алкҳФу ҳшрноҳм ва дар сӯраи алткўиру إзои алўҳўши ҳашарат ва дар сӯраи алнмли ҳашари лслимони ҷунуда ва дар сӯраи су алтири маҳшурау нзоӣри ин дар қуръон фаровонаст ҳамаи бмънии ҷамъ .

حشر در قرآن بر دو معنی است: یکی بمعنی جمع و نظیر آن در سورة الفرقان است وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ وَ ما یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ و در سورة الکهف وَ حَشَرْناهُمْ و در سورة التکویر وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ و در سورة النمل حُشِرَ لِسُلَیْمانَ جُنُودُهُ و در سورة ص وَ الطَّیْرَ مَحْشُورَةً و نظائر این در قرآن فراوان است همه بمعنی جمع.

Ваҷҳи дигари ҳашари бмънӣ сӯқаст чунон ки дар сӯра ва алсоФот гуфт : аҳшрўои аллазӣнаи злмўоу أзўоҷҳм эй сўқўои аллазӣнаи ашркўоу қрноءҳми алшётини баъди алҳсоби илои сироти алҷҳим . Ва дар банӣ Исроил гуфт :у нҳшрҳми явми алқёмаҳи алии вҷўҳҳм яъне нсўқҳми алии вҷўҳҳми илои алнор . Ва дар сӯра тоҳо гуфт : ва наҳашар алмҷрмин Эй насӯқ алмҷрмини иўмӣзи баъди алҳсоби илои ҷаҳаннами зрқо .

وجه دیگر حشر بمعنی سوق است چنان که در سورة و الصافات گفت: احْشُرُوا الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ أَزْواجَهُمْ ای سوقوا الّذین اشرکوا و قرناءهم الشّیاطین بعد الحساب الی صراط الجحیم. و در بنی اسرائیل گفت: وَ نَحْشُرُهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَلی‌ وُجُوهِهِمْ یعنی نسوقهم علی وجوههم الی النّار. و در سورة طه گفت: وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمِینَ ای نسوق المجرمین یومئذ بعد الحساب الی جهنم زرقا.

Қавла : сам нақавл ллзини أшркўо яъне абдаи алоўсони мконкми ин мконкм дар он мавзеаст ки касе суханӣ дар хоҳад гирифт бо касе бо корӣ ва дар мФттҳи кору сухан хеш гуяд : бош то гӯям . Ва араби ин бар сиблати ваъид ва таҳдид гуяд , чунон ки аҷам гӯйанд : бош ки ман бо ту кор дорам . Ва ҳўи мансӯби алии аламри алмзмри фӣа яъне антзрўои мконкм ҳатто нафасл бинкми أнтми таъкӣди ?лау шркоؤкми атфи алайҳ , Фзилнои бинҳми ман қўлки зулати алшии ءи ани маконаи азилаҳи азои нҳитаҳи ани макона ,у зилнои ллксраҳу алмболғаҳ .

قوله: ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا یعنی عبدة الاوثان مَکانَکُمْ این مکانکم در آن موضع است که کسی سخنی در خواهد گرفت با کسی با کاری و در مفتتح کار و سخن خویش گوید: باش تا گویم. و عرب این بر سبیل وعید و تهدید گوید، چنان که عجم گویند: باش که من با تو کار دارم. و هو منصوب علی الامر المضمر فیه یعنی انتظروا مکانکم حتّی نفصل بینکم أَنْتُمْ تأکید له وَ شُرَکاؤُکُمْ عطف علیه، فَزَیَّلْنا بَیْنَهُمْ من قولک زلت الشی‌ء عن مکانه ازیله اذا نحّیته عن مکانه، و زیلنا للکثرة و المبالغة.

эй Фрқнои байни алмшркину шркоӣҳм . Ин он гуҳ буд ки маъбудони ботилу обидонро аз ҳам ҷудо кунанд ва аз якдигар безорӣ гиранд , чунон ки онҷо гуфт : إзи тбрأи аллазӣнаи атбъўои ман аллазӣнаи атбъўои алоиаҳ . Эшонро ҷудо кунанд ва бар дидор якдигар бидоранд то он шурако гӯйанд мушриконро мо кантами إёно тъбдўн битарсанд ва даст бонакор зананд чун дармонанд узри оранд ва гӯйанд ФкФии биллоҳи шҳидои бинноу бинкм эй аллоҳи алшоҳди алии сдқнои боно лам нашеър бъбодткм ва мо кнои ани ъбодткми алои ғофилин лонои кнои ҷмодо ло насамъ ва ло набасар ва ло наақл .

ای فرقنا بین المشرکین و شرکائهم. این آن گه بود که معبودان باطل و عابدان را از هم جدا کنند و از یکدیگر بیزاری گیرند، چنان که آنجا گفت: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا الایة. ایشان را جدا کنند و بر دیدار یکدیگر بدارند تا آن شرکا گویند مشرکان را ما کُنْتُمْ إِیَّانا تَعْبُدُونَ بترسند و دست بانکار زنند چون درمانند عذر آرند و گویند فَکَفی‌ بِاللَّهِ شَهِیداً بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمْ ای اللَّه الشاهد علی صدقنا بانّا لم نشعر بعبادتکم و ما کنّا عن عبادتکم الّا غافلین لانّا کنا جمادا لا نسمع و لا نبصر و لا نعقل.

Ҳнолк эй фии злки алўқти тблўо эй тқосии кули нафаси ҷзоءи мо амалати кқўлаҳ : Фмни иъмли мисқоли зарраи хирои ираҳи алоиаҳ . Ва бар қроءти Ҳамзау ксоиии ттлўо эй тқрأи кули нафаси сҳиФтҳо . Аз нома бархонад ҳар каси ончии пеш фаро фиристод аз кирдор . Ва қил : ттлў эй татаббуъи кули нафаси мо қидмат бар паии он истад ҳар кас ки пеш фаро фиристод аз кард хеши мутӣъ бар паии тоъат то бсрои мутӣъону осӣ бар паии маъсият то бсрои осӣон . Ва фии алхбри ани алмؤмни азои харҷи ман қабраи тмсли ?лаи амалаи фии аҳсани сувараи Фитбъаҳ ҳатто идхлаҳи алҷнаҳ . Ва алкоФри имсли ?лаи амалаи фии ақбҳи сувараи Фитбъаҳ ҳатто идхлаҳи алнор

هُنالِکَ ای فی ذلک الوقت تَبْلُوا ای تقاسی کل نفس جزاء ما عملت کقوله: فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ الآیة. و بر قراءت حمزه و کسایی تتلوا ای تقرأ کلّ نفس صحیفتها. از نامه برخواند هر کس آنچه پیش فرا فرستاد از کردار. و قیل: تتلو ای تتبع کل نفس ما قدمت بر پی آن ایستد هر کس که پیش فرا فرستاد از کرد خویش مطیع بر پی طاعت تا بسرای مطیعان و عاصی بر پی معصیت تا بسرای عاصیان. و فی الخبر ان المؤمن اذا خرج من قبره تمثل له عمله فی احسن صورة فیتبعه حتی یدخله الجنة. و الکافر یمثل له عمله فی اقبح صورة فیتبعه حتّی یدخله النّار

Ва рдўои إлии аллоҳ эй илои ҳукмаи вҳдаҳи мўлоҳм алҳақ Фолҳқи ман сафаи аллоҳи ъзу ҷл ва ман қрأ алҳақ болрФъ , Фолмънии ҳўи мўлоҳм алҳақ лои ман ҷълўои маъааи ман алшркоء .

وَ رُدُّوا إِلَی اللَّهِ ای الی حکمه وحده مَوْلاهُمُ الْحَقِّ فالحق من صفة اللَّه عز و جلّ و من قرأ الحقّ بالرّفع، فالمعنی هو مولاهم الحقّ لا من جعلوا معه من الشرکاء.

Ва зли анҳуам мо конўои иФтрўн эй мо конўои иқўлўни алайҳу исқўн бау идхрўнаҳи лиўми ҳоҷтҳм .

وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ ای ما کانوا یقولون علیه و یثقون به و یدّخرونه لیوم حاجتهم.

« қул ё Муҳамади ман ирзқкми ман алсмоءи алмтру алأрзи алнботи أмни имлки алсмъу алأбсор эй ман иқдри алии халқи алсмъу алأбсор ва ман ихрҷи алҳии ман алмит эй ман ихрҷи алФрхи ман албизаҳу алонсони ман алнтФаҳу ихрҷи алмити ман алҳии ихрҷи алнтФаҳи ман алонсону албизаҳи ман алтир . Ман ихрҷи алмؤмни ман алкоФру алкоФри ман алмؤмн ва ман идбри амри Алъоламин инзри фӣау инқзу ибрми Фсиқўлўни аллоҳ эй Фиҷибўнк ъанд сؤолки ани алқодри алии ҳзаҳи алошёءи аллоҳу лои икзбўни фӣаи Фқли أи Флои ттқўни аллоҳи ани иъоқбкми алии атхозкми алосном . Чун майдонед ва иқрор медиҳед ки офаридагору кирдигори ҳама аллоҳ аст натарсед аз уқубати вай ки бо ин дониш батонро мепарастед ?

«قل یا محمد مَنْ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّماءِ المطر وَ الْأَرْضِ النبات أَمَّنْ یَمْلِکُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ ای من یقدر علی خلق السمع و الأبصار وَ مَنْ یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ ای من یخرج الفرخ من البیضة و الانسان من النطفة وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ یخرج النطفة من الانسان و البیضة من الطیر. من یخرج المؤمن من الکافر و الکافر من المؤمن و من یدبر امر العالمین ینظر فیه و ینقض و یبرم فَسَیَقُولُونَ اللَّهُ ای فیجیبونک عند سؤالک انّ القادر علی هذه الاشیاء اللَّه و لا یکذبون فیه فَقُلْ أَ فَلا تَتَّقُونَ اللَّه ان یعاقبکم علی اتخاذکم الاصنام. چون میدانید و اقرار میدهید که آفریدگار و کردگار همه اللَّه است نترسید از عقوبت وی که با این دانش بتان را می‌پرستید؟

Фзлкми аллоҳи рбкм алҳақ эй алзии ҳозои каллаи фаълаи ҳў алҳақ лӣси ҳؤлоءи аллазӣнаи ҷълтми маъааи шуракои Фмои зои баъд алҳақ إлои алзлол эй азои кон алҳақ ибодаи аллоҳи Фъбодаҳи ғайраи залоли ботили Фأнии тсрФўни ман ин тсрФўни ани ибодатау антми мақрун бона холиқи алкулу мудаббири аламри Киеви тасарруфи ъқўлкми илои ибодаи ман лои ирзқу лои яҳё ?

فَذلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمُ الْحَقُّ ای الذی هذا کله فعله هو الحق لیس هؤلاء الّذین جعلتم معه شرکاء فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ ای اذا کان الحق عبادة اللَّه فعبادة غیره ضلال باطل فَأَنَّی تُصْرَفُونَ من این تصرفون عن عبادته و انتم مقرّون بانّه خالق الکلّ و مدبّر الامر کیف تصرف عقولکم الی عبادة من لا یرزق و لا یحیی؟

Ва лои имити он гуҳи анӣ тафсир карду ҳақиқати он пайдо кард гуфт : кзлки ҳақати калимаи рбк ва бар қроءти маданӣу шомии калимоти рбк . эй ваҷаби ҳукмау илмаи алсобқи алии аллазӣнаи Фсқўои кФрўои أнҳми лои иؤмнўн .

و لا یمیت آن گه انی تفسیر کرد و حقیقت آن پیدا کرد گفت: کَذلِکَ حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ و بر قراءت مدنی و شامی کلمات ربّک. ای وجب حکمه و علمه السّابق عَلَی الَّذِینَ فَسَقُوا کفروا أَنَّهُمْ لا یُؤْمِنُونَ.

Қул ҳилли ман шркоӣкми ман ибдؤои алхлқи сами иъидаҳи конўои мақарин бони аллоҳи ибдؤои алхлқу ани алосноми лои тхлқи шиӣоу Фиҳми ман иқри болоъодаҳи қул эй ?фони аҷобўк ,у алои Фқли анати ази лои ҷавоби алои ҳозои аллоҳи ибдؤои алхлқи сами иъидаҳи Фأнии тؤФкўни Киеви тсрФўни ани қасди алсбил .

قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکائِکُمْ مَنْ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ کانوا مقرّین بانّ اللَّه یبدؤا الخلق و انّ الاصنام لا تخلق شیئا و فیهم من یقرّ بالاعادة قل ای فان اجابوک، و الّا فقل انت اذ لا جواب الّا هذا اللَّهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ فَأَنَّی تُؤْفَکُونَ کیف تصرفون عن قصد السّبیل.

Қул ҳилли ман шркоӣкм яъне олҳтҳми ман иҳдии إлӣ алҳақ ман иршди илои дайни алисломи Фозои қолўои ло ,у лои бад ?лаам манеҳ қул аллоҳи иҳдии ллҳқи иқоли ҳудоати ило алҳақу ҳудоати ллҳқи бмънии воҳид . أи Фмни иҳдии إлӣ алҳақ أҳқи أни итбъи амрау тоъатаи أмни лои иҳдии ин ҳарф бар панҷ ваҷҳ хондаанд шомӣу ?маккейу вараши лои иҳдии бФтҳ ё ваҳоу ташдид дол хонанд аслаи иҳтдии Фодғмти алтоءи фии алдоли лأнҳои ман махраҷҳо ва нақиллат фатҳаи алтоءи алмдғмаҳи илои алҳоء » аҳли Мадина бевараш , иҳдии бскўнҳоу ташдид дол хонанд таркати алҳоءи алии ҳолатҳо қабл алодғоми Фҷмъўои байни сокинини кқўлаҳи ихсмўни ҳФсу ёқӯби иҳдии бФтҳ ёу касрҳоу ташдид дол хонанд , Фророи ман алтқоءи алсокнини маъаи атбоъи алҳоءи алдоли фии алкср » ъосму рўиси иҳдии бкср ё ваҳоу ташдид дол хонанд , атбоъои ллксраҳи алксраҳи асли ин ҳама иҳтдӣаст ва ин ташдидҳо аз баҳри индироҷ тоаст дар дол . Ваҷҳи панҷуми қроءаҳи Ҳамза ва ксоиӣаст , иҳдии бФтҳ ёу сукӯнҳоу тахфифи дол ,у бойени қроءти ҳудои бмънӣ аҳтдӣаст тқўли алъараби ҳдитаҳи Фаҳдӣ .

قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکائِکُمْ یعنی آلهتهم مَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ من یرشد الی دین الاسلام فاذا قالوا لا، و لا بد لهم منه قُلِ اللَّهُ یَهْدِی لِلْحَقِّ یقال هدیت الی الحق و هدیت للحق بمعنی واحد. أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ امره و طاعته أَمَّنْ لا یَهِدِّی این حرف بر پنج وجه خوانده‌اند شامی و مکی و ورش لا یهدّی بفتح یا و ها و تشدید دال خوانند اصله یهتدی فادغمت التّاء فی الدّال لأنّها من مخرجها و نقلت فتحة التّاء المدغمة الی الهاء» اهل مدینة بی ورش، یهدّی بسکون ها و تشدید دال خوانند ترکت الهاء علی حالتها قبل الادغام فجمعوا بین ساکنین کقوله یخصمون حفص و یعقوب یهدّی بفتح یا و کسر ها و تشدید دال خوانند، فرارا من التقاء الساکنین مع اتّباع الهاء الدّال فی الکسر» عاصم و رویس یهدّی بکسر یا و ها و تشدید دال خوانند، اتّباعا للکسرة الکسرة اصل این همه یهتدی است و این تشدید ها از بهر اندراج تا است در دال. وجه پنجم قراءة حمزة و کسایی است، یهدی بفتح یا و سکون ها و تخفیف دال، و باین قراءت هدی بمعنی اهتدی است تقول العرب هدیته فهدی.

Кқўлҳми ҷбртаҳи Фҷбр . Мегуяд : он худованд ки роҳи намояди баростӣ сазотараст ки бар тоъат ӯ раванд ё он батон ки бхўиштн худ натавонанд ки рости раванди магар ки роҳи намоянди эшонро ва рост равонанд :у алосному ани ҳудоати лами тҳтди локини лмои атхзўҳои ?алааи ъбри анҳо комаи иъбри ъмни иълми кқўлаҳ : إни аллазӣнаи тдъўни ман дуни аллоҳи ибоди أмсолкму қили маъноа , амни лои имшии алои ани иҳмлу лои интқли ани маконаи алои ани инқлу ҳаии алосному қил : ?ераад ба алрؤсоءи алмзлин .

کقولهم جبرته فجبر. میگوید: آن خداوند که راه نماید براستی سزاتر است که بر طاعت او روند یا آن بتان که بخویشتن خود نتوانند که راست روند مگر که راه نمایند ایشان را و راست روانند: و الاصنام و ان هدیت لم تهتد لکن لمّا اتّخذوها آلهة عبّر عنها کما یعبّر عمّن یعلم کقوله: إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُکُمْ و قیل معناه، امّن لا یمشی الّا ان یحمل و لا ینتقل عن مکانه الّا ان ینقل و هی الاصنام و قیل: اراد به الرؤساء المضلّین.

Фмои лаками ӣнҷои сухан тамом шуд . Мегуяд : эй шайъи ءи лаками фии ибодаи алоўсон ? чаҳ ҳосиласт шуморо дар парастиш батон ва чаҳ чиз ёфтед аз он ? он гуҳ гуфт : Киеви тҳкмўн чаҳ ҳукмаст ин ки худоиро ҷли ҷалолаи шарик ва анбоз мегуед ва батонро бо вай баробар менаед ? ва мо итбъи أксрҳм эй каллааму қил , рؤсоؤҳми лأни алсФлаҳи итбъўни қўлҳми إлои знои изнўни алботли ҳқоу алосноми ?алааи Фидинўн бау идъўни анноси илайҳу иқўлўни анҳо тшФъ ?лаам ъанд аллоҳ . Ва асли алзни вуқуъи маънии фии алнФс қабл таҳқиқа ӯ тзииФаҳи Фистъмли мараи ллтҳқиқи Фикўни алиқини кқўлаҳ : аллазӣнаи изнўни أнҳми млоқўои рбҳму истъмли мараи ллтзииФи Фикўни алкзбу алботл . Кқўлаҳ : إни алзни лои иғнии ман алҳақ шиӣо эй ани алзни лои иқўми мақоми алълму злки Фимои тааббуди алонсони бълмаҳи колтўҳиду усӯли аддӣн . Фомои алФрўъи Фолъмли болзни фӣҳо ҷоизи إни аллоҳи алӣами бмои иФълўни ман атбоъи алзну эътиқоди алботл .

فما لکم اینجا سخن تمام شد. میگوید: ایّ شی‌ء لکم فی عبادة الاوثان؟ چه حاصل است شما را در پرستش بتان و چه چیز یافتید از آن؟ آن گه گفت: کَیْفَ تَحْکُمُونَ چه حکم است این که خدای را جلّ جلاله شریک و انباز می‌گویید و بتان را با وی برابر می‌نهید؟ وَ ما یَتَّبِعُ أَکْثَرُهُمْ ای کلّهم و قیل، رؤساؤهم لأنّ السّفلة یتّبعون قولهم إِلَّا ظَنًّا یظنّون الباطل حقا و الاصنام آلهة فیدینون به و یدعون النّاس الیه و یقولون انّها تشفع لهم عند اللَّه. و اصل الظّنّ وقوع معنی فی النّفس قبل تحقیقه او تزییفه فیستعمل مرّة للتحقیق فیکون الیقین کقوله: الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ و یستعمل مرّة للتّزییف فیکون الکذب و الباطل. کقوله: إِنَّ الظَّنَّ لا یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً ای انّ الظّن لا یقوم مقام العلم و ذلک فیما تعبّد الانسان بعلمه کالتّوحید و اصول الدّین. فامّا الفروع فالعمل بالظّن فیها جایز إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِما یَفْعَلُونَ من اتّباع الظّنّ و اعتقاد الباطل.

Ва мо кони ҳозои алқуръон Қурайш мегуфтанд ин қирони Муҳамад аз бар хеш ниҳодаасту ваии сохта . Ва низ мегуфтанд : аӣти бқрони ғайри ҳозои أўи бадалаи ин ҷавоб онаст . Мегуяд : ин қуръони ниҳодау сохта касе нест ҷузи каломи худованду номау сухан вай нест . Ва араб кон гӯйанд бехабар , ишорати фарои қадам . Маънӣ онаст ки : ва мо кони ҳозои алқуръони أни иФтрии ман дуни аллоҳ .

وَ ما کانَ هذَا الْقُرْآنُ قریش میگفتند این قران محمد از بر خویش نهاده است و وی ساخته. و نیز میگفتند: ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هذا أَوْ بَدِّلْهُ این جواب آنست. میگوید: این قرآن نهاده و ساخته کسی نیست جز کلام خداوند و نامه و سخن وی نیست. و عرب کان گویند بی‌خبر، اشارت فرا قدم. معنی آنست که: وَ ما کانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ یُفْتَری مِنْ دُونِ اللَّهِ.

Зҷоҷ гуфт : ва мо кони ҳозои алқуръони аФтроءи ман албшр . Ҳозои кқўлҳми мо кони ҳозои алкломи кзбоу локини кони тасдиқи алзии байни идиаҳ эй байни ядии алқуръони ман албъсу алҳсоб . Ва алқуръони тақаддума ,у қили тасдиқи алзии байни идиаҳ эй кутуби аллоҳи алмнзлаҳи қибла .

زجاج گفت: وَ ما کانَ هذَا الْقُرْآنُ افتراء من البشر. هذا کقولهم ما کان هذا الکلام کذبا و لکن کان تَصْدِیقَ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ ای بین یدی القرآن من البعث و الحساب. و القرآن تقدمه، و قیل تَصْدِیقَ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ ای کتب اللَّه المنزلة قبله.

Мегуяд : ин қуръони гувоҳи он китобҳоаст ки пеш азин омад , дар он ҳамонаст ки дар тӯрӣау Инҷил . Ки ҳамаи якдигарро гувоҳасту суханӣ ростаст аз як ҷо .

میگوید: این قرآن گواه آن کتابها است که پیش ازین آمد، در آن همانست که در توریة و انجیل. که همه یکدیگر را گواه است و سخنی راست است از یک جا.

Ва тафсили алкитоб яъне тафсили алмктўби ман алўъди лмни омну алўъиди лмни ъсӣу қил : тафсили алкитоб яъне табйини мо кутуби алайкуму фарзи лои риби фӣаи ман раби Алъоламин лои шаки фии нузула ман ъанд раби Алъоламину лои тҳмаҳи анаи ман ҷли ҷалолаи лأнаҳи фии аъло табақоти албалоғаи бҳсни алнзому алҷзолаҳ .

وَ تَفْصِیلَ الْکِتابِ یعنی تفصیل المکتوب من الوعد لمن آمن و الوعید لمن عصی و قیل: تَفْصِیلَ الْکِتابِ یعنی تبیین ما کتب علیکم و فرض لا رَیْبَ فِیهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ لا شک فی نزوله من عند ربّ العالمین و لا تهمة انّه من جلّ جلاله لأنّه فی اعلی طبقات البلاغة بحسن النّظام و الجزالة.

أми иқўлўни ифтироаи бӯ убайда гуфт : инам бмънӣ ваоваст яънеу иқўлўни ифтироаи Муҳамади ман қабл нафса қул ё Муҳамади мҳтҷои алайҳими Фأтўои бсўраҳ мислаи эй мисли алқуръони фии алнзму албён . ӣнҷои бсўраҳ мисла гуфт , ҷои дигари бъшри сур мисла гуфт , ҷои дигари бҳдис мисла гуфт . Аввали даҳ сурати дархост аз эшон , чун натавонистанд бо як сурат оварад , чун натавонистанд бо як ҳадис оварад . Он гуҳ гуфт : чун худ оҷиз омадед аз овардан мисли он дигаронро биорӣ гиред . Ва адъўои ман асттътми ман дуни аллоҳ эй ман ҳўи фии алткзиби мслкми ириди астъинўои бмни шӣтму атътми сӯи аллоҳи лиъоўнўкми алайҳи إни кантами содиқин ани мҳмдои иқўлаҳи ман нафса .

أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ بو عبیده گفت: این ام بمعنی واو است یعنی و یقولون افتراه محمد من قبل نفسه قُلْ یا محمد محتجّا علیهم فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ ای مثل القرآن فی النّظم و البیان. اینجا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ گفت، جای دیگر بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ گفت، جای دیگر بِحَدِیثٍ مِثْلِهِ گفت. اوّل ده سورت درخواست از ایشان، چون نتوانستند با یک سورت آورد، چون نتوانستند با یک حدیث آورد. آن گه گفت: چون خود عاجز آمدید از آوردن مثل آن دیگران را بیاری گیرید. وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ ای من هو فی التّکذیب مثلکم یرید استعینوا بمن شئتم و اطعتم سو اللَّه لیعاونوکم علیه إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ انّ محمدا یقوله من نفسه.

Бали кзбўои бмои лами иҳитўои бълмаҳи ҳусайни фазлро гуфтанд : ҳилли тҷди фии алқуръон , ман ҷаҳли шиӣои ъодоаҳ ? қоли нъм , фии мавзеин қавла : бали кзбўои бмои лами иҳитўои бълмаҳу қавла :у إзи лами иҳтдўо ба Фсиқўлўни ҳозои إФк қадим ҳамонаст ки гуфтаанд :у алҷоҳлўни лоҳли алълми аъдоء . Анноси абноءи мо иҳснўну аъдоءи мо иҷҳлўн . Ва назираи қавла : أи кзбтми боётӣу лами тҳитўои баҳои уламо .

بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ حسین فضل را گفتند: هل تجد فی القرآن، من جهل شیئا عاداه؟ قال نعم، فی موضعین قوله: بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ و قوله: وَ إِذْ لَمْ یَهْتَدُوا بِهِ فَسَیَقُولُونَ هذا إِفْکٌ قَدِیمٌ همانست که گفته‌اند: و الجاهلون لاهل العلم اعداء. النّاس ابناء ما یحسنون و اعداء ما یجهلون. و نظیره قوله: أَ کَذَّبْتُمْ بِآیاتِی وَ لَمْ تُحِیطُوا بِها عِلْماً.

Бали кзбўои бмои лами иҳитўои бълмаҳ яъне алқуръону лмои иأтҳми таъвилаи лами иърФўои ҳақиқата ва мо фӣаи ман алнўру алҳдӣу албён . Ва қили бали кзбўои бмои лами иҳитўои бълмаҳи бмои фии алқуръони ман алҷнаҳу алнору албъсу алқёмаҳу лмои иأтҳми таъвилае лами иأтҳм ,у сиأтиҳми ҳқиқаҳи мо въдўои фии алкитоб , анаи коӣни ман алўъиду нозили баҳами ман алъзоби кзлки кизби аллазӣнаи ман қиблаам яъне куффори аломми алмозиаҳи болбъсу алқимаҳ .

بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ یعنی القرآن وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ لم یعرفوا حقیقته و ما فیه من النّور و الهدی و البیان. و قیل بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ‌ بما فی القرآن من الجنّة و النّار و البعث و القیامة وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ ای لم یأتهم، و سیأتیهم حقیقة ما وعدوا فی الکتاب، انّه کائن من الوعید و نازل بهم من العذاب کَذلِکَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ یعنی کفّار الامم الماضیة بالبعث و القیمة.

Фонзри Киеви кони оқибаи алзолмини охири амри алмшркини болҳлоку алъзоб . Киеви фии мавзеи насби алии хабари кону лои иҷўзи ани иъмли фӣҳо анзри лони мо қабл алостФҳоми лои иъмли фӣа .

فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِینَ آخر امر المشرکین بالهلاک و العذاب. کیف فی موضع نصب علی خبر کان و لا یجوز ان یعمل فیها انظر لانّ ما قبل الاستفهام لا یعمل فیه.

Ва манеҳам ман иؤмн ба ин оят дар шаъни аҳли китоб фурӯ омад . Мегуяд : аз эшон кас ҳаст ки гиравидааст чун абди аллоҳи салому ёрони вай . Ва кас ҳаст ки нагиравидааст чун дигари ҷуҳудон . Зҷоҷ гуфт маънӣ онаст ки аз эшон касаст ки медонад ки ин қуръону расӯл ҳақасту бадал рост медонад ва тасдиқ мекунад аммо муонидаст ва бар тариқи муонидаи изҳор куфр мекунад . Ва аз эшон касаст ки худ нмидонд , дар шакасту тасдиқи нмикнд . Ва гуфтаанд ин оят дар шаъни аҳл Маккааст яъне ва ман қўмк ё Муҳамади ман сиؤмни болқрон . Аз қавми ту кас ҳаст ки ҳануз имон наёварда аммо хоҳад оварад , ки дар илми худои рафта ки имони орад . Ва кас ҳаст ки ҳаргиз имон наёрад , ки дар илми худои рафта ки кофар мерад ва имон наёраду рбки أълми болмФсдини аллазӣнаи лои иؤмнўн .

وَ مِنْهُمْ مَنْ یُؤْمِنُ بِهِ این آیت در شأن اهل کتاب فرو آمد. میگوید: از ایشان کس هست که گرویده است چون عبد اللَّه سلام و یاران وی. و کس هست که نگرویده است چون دیگر جهودان. زجاج گفت معنی آنست که از ایشان کس است که میداند که این قرآن و رسول حقّ است و بدل راست میداند و تصدیق میکند امّا معاند است و بر طریق معاندة اظهار کفر میکند. و از ایشان کس است که خود نمیداند، در شک است و تصدیق نمیکند. و گفته‌اند این آیت در شأن اهل مکه است یعنی و من قومک یا محمد من سیؤمن بالقران. از قوم تو کس هست که هنوز ایمان نیاورده امّا خواهد آورد، که در علم خدا رفته که ایمان آرد. و کس هست که هرگز ایمان نیارد، که در علم خدا رفته که کافر میرد و ایمان نیارد وَ رَبُّکَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِینَ الّذین لا یؤمنون.

Ва إни кзбўки Фқли лии амалӣу лаками ъмлкми ин оят мансӯхаст боити қаттол , ва назираш онаст ки гуфт : лаками динкму лии дайни лнои аъмолноу лаками аъмолкм . Мегуяд : лии ҷзоءи амалӣу лаками ҷзоءи аъмолкми أнтми бриӣўни ммои أъмлу أнои барии ءи ммои тъмлўни лои тؤохзўни баъамалӣу лои аўхзи бъмлкм .

وَ إِنْ کَذَّبُوکَ فَقُلْ لِی عَمَلِی وَ لَکُمْ عَمَلُکُمْ این آیت منسوخ است بآیت قتال، و نظیرش آنست که گفت: لَکُمْ دِینُکُمْ وَ لِیَ دِینِ لنا اعمالنا و لکم اعمالکم. میگوید: لی جزاء عملی و لکم جزاء اعمالکم أَنْتُمْ بَرِیئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَ أَنَا بَرِی‌ءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ لا تؤاخذون بعملی و لا اوخذ بعملکم.