Қавлаи таъолӣ : ва манеҳам ман истмъўни إлики ин оят дар шаън мстҳзён омад ки истимоъи эшон бтънту истеҳзо буд , ло ҷурм мешуниданд ва эшонро дар он ҳеҷ нафъ набӯд , ва эшонро бакор наомад , ҳамчун касе ки кар бошад ва худ ба асл ҳеҷ нашунӯд . Ва гуфтаанд : самъ дар қуръон бар ду ваҷҳаст : яке самъ имонаст бадал , чунон ки дар сурат ҳуд гуфт : мо конўои исттиъўни алсмъ эй лами итиқўои самъи алоямони болқлб . Ва дар сӯра алкҳФ гуфт :у конўои лои исттиъўни смъо яъне самъи алоямони болқлўб .

قوله تعالی: وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ این آیت در شأن مستهزیان آمد که استماع ایشان بتعنّت و استهزا بود، لا جرم می‌شنیدند و ایشان را در آن هیچ نفع نبود، و ایشان را بکار نیامد، همچون کسی که کر باشد و خود به اصل هیچ نشنود. و گفته‌اند: سمع در قرآن بر دو وجه است: یکی سمع ایمان است بدل، چنان که در سورت هود گفت: ما کانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ ای لم یطیقوا سمع الایمان بالقلب. و در سورة الکهف گفت: وَ کانُوا لا یَسْتَطِیعُونَ سَمْعاً یعنی سمع الایمان بالقلوب.

أи Фأнти тсмъи алсми ҳам азин бобаст . Ваҷҳи дигар самъ аст бигӯаш сар , чунон ки дар сӯраи ҳилл ?утӣ гуфт : Фҷълноаҳи смиъои бсиро эй самиъи алознин . Ва дар ол умрон гуфт : إннои смънои мнодё яъне мҳмдои си инодии болоямон . Ва манеҳам ман истмъўни إлики ҳам азин бобаст ки ин истимоъ бигӯаш сараст أи Фأнти тсмъи алсм ё Муҳамади ту чун туоне ки каронро бигӯаш дил шунаво кунӣ ? эшонро дарёфт нест ва ҳидоят нест ки эшонро роҳ нанамудем .

أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ هم ازین باب است. وجه دیگر سمع است بگوش سر، چنان که در سورة هل اتی گفت: فَجَعَلْناهُ سَمِیعاً بَصِیراً ای سمیع الاذنین. و در آل عمران گفت: إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِیاً یعنی محمدا ص ینادی بالایمان. وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ هم ازین باب است که این استماع بگوش سر است أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ یا محمد تو چون توانی که کران را بگوش دل شنوا کنی؟ ایشان را دریافت نیست و هدایت نیست که ایشان را راه ننمودیم.

Ва манеҳам ман инзри إлики ин назари чашм сараст أи Фأнти тҳдии алъмии ин нобенаии нобенаӣ диласт чунон ки ҷой дигар гуфт : Фإнҳои лои тъмии алأбсору локини тъмии улқулуби алтии фӣ алсдўр мегуяд : кофарону ҷуҳудон дар ту менигаранду мӯъҷизоту далоили равшан май бенанд ва он дидану нгрстни эшонро суди нмидорд ва бакор наёяд ки басирати дилу бенаӣ сар надоранд пас ҳамчун нобӣноёнанд ки худ босл ҳеҷ менабенанд .

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْظُرُ إِلَیْکَ این نظر چشم سر است أَ فَأَنْتَ تَهْدِی الْعُمْیَ این نابینایی نابینایی دل است چنان که جای دیگر گفت: فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ میگوید: کافران و جهودان در تو می‌نگرند و معجزات و دلایل روشن می‌بینند و آن دیدن و نگرستن ایشان را سود نمیدارد و بکار نیاید که بصیرت دل و بینایی سر ندارند پس همچون نابینایان‌اند که خود باصل هیچ می‌نبینند.

Дарин ду оят баёнаст ки самъро бар басар фазласт гӯшро бар чашм афзӯнӣаст дар шараф , ки ақлро вари самъи басту назар бар чашми баст . Ва гуфтаанд : басар дар қуръон бар се ваҷҳаст : яке дидор диласту басирати сари чунон ки дарин оят гуфт :у луи конўои лои ибсрўн яъне алҳдии болқлўб , ва дар сӯра алмлоӣкаҳ гуфт : ва мо истўии алأъмӣу албсир яъне басири алқлби болоямону ҳўи алмؤмн . Ва дар сӯра алоъроФ гуфт :у троҳми инзрўни إлик ва ҳам лои ибсрўн яъне болқлўб . Дигари дидор чашмаст чунон ки гуфт : Фҷълноаҳи смиъои бсиро эй бсирои болъинин . Ва дар сӯра Юсуф гуфт : Фортди бсиро яъне болъинин . Ва дар сӯра қ гуфт : Фбсрки алиўми ҳадид яъне болъинин . Ваҷҳи сиўми басират ҳуҷҷатаст чунон ки дар сӯра тоҳо гуфт :у қади канти бсиро яъне болҳҷаҳи фии алднё .

درین دو آیت بیان است که سمع را بر بصر فضل است گوش را بر چشم افزونی است در شرف، که عقل را ور سمع بست و نظر بر چشم بست. و گفته‌اند: بصر در قرآن بر سه وجه است: یکی دیدار دل است و بصیرت سر چنان که درین آیت گفت: وَ لَوْ کانُوا لا یُبْصِرُونَ یعنی الهدی بالقلوب، و در سورة الملائکة گفت: وَ ما یَسْتَوِی الْأَعْمی‌ وَ الْبَصِیرُ یعنی بصیر القلب بالایمان و هو المؤمن. و در سورة الاعراف گفت: وَ تَراهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ وَ هُمْ لا یُبْصِرُونَ یعنی بالقلوب. دیگر دیدار چشم است چنان که گفت: فَجَعَلْناهُ سَمِیعاً بَصِیراً ای بصیرا بالعینین. و در سورة یوسف گفت: فَارْتَدَّ بَصِیراً یعنی بالعینین. و در سورة ق گفت: فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ یعنی بالعینین. وجه سیوم بصیرت حجّت است چنان که در سورة طه گفت: وَ قَدْ کُنْتُ بَصِیراً یعنی بالحجة فی الدّنیا.

Қавла : إни аллоҳи лои излми анноси шиӣои лонаи итсрФи фии малакау ҳўи фии ҷамеъи афъолаи мтФзл ӯ одилу локини анноси أнФсҳми излмўни болкФру алмъсиаҳу фаълаами мо лӣси ?лаами ани иФълўоу алзлми мо лӣси ллФоъли ани иФълаҳ . Мегуяд : аллоҳ бар ҳеҷ кас зулм накунаду феъли ваии бҳичи ваҷҳ зулм нест ки ҷузи тасарруф дар малик худ нест агар бинавозад фазласт ва ӯро сазост , ва агар баранд адласт ва ӯро равост . Аммо бандагон бар худ зулм карданд ки куфр ва ширк овараданд ва он карданд ки эшонро нарасад ва на сазост ки кунанд . Қироати Ҳамзау ксоиӣу локини бтхФиФ , анноси брФъ ва маънӣ ҳамонаст .

قوله: إِنَّ اللَّهَ لا یَظْلِمُ النَّاسَ شَیْئاً لانّه یتصرّف فی ملکه و هو فی جمیع افعاله متفضّل او عادل وَ لکِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ بالکفر و المعصیة و فعلهم ما لیس لهم ان یفعلوا و الظّلم ما لیس للفاعل ان یفعله. میگوید: اللَّه بر هیچ کس ظلم نکند و فعل وی بهیچ وجه ظلم نیست که جز تصرف در ملک خود نیست اگر بنوازد فضل است و او را سزاست، و اگر براند عدل است و او را رواست. اما بندگان بر خود ظلم کردند که کفر و شرک آوردند و آن کردند که ایشان را نرسد و نه سزاست که کنند. قرائت حمزه و کسایی و لکن بتخفیف، الناس برفع و معنی همانست.

Ва явми иҳшрҳми кأни лами илбсўои إлои соъаҳи ман алнҳори рӯзи қиёмати муъмин аз пас шодӣу амну роҳат ки бинад , бӯдани хеш дар дунё ва дар барзахи чунон фаромӯш кунад ки пиндорад ки як соъат беш набӯдасту кофар аз андӯҳу биму навмидӣ ки бова расад ва бинад чунон донад ки дар дунёу барзахи як соъат беш набӯдаст муъмин дар шодии ҳамаи андӯҳон фаромӯш кунаду кофар дар ғами ҳамаи шодӣҳо фаромӯш кунад .

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ کَأَنْ لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ روز قیامت مؤمن از پس شادی و امن و راحت که بیند، بودن خویش در دنیا و در برزخ چنان فراموش کند که پندارد که یک ساعت بیش نبودست و کافر از اندوه و بیم و نومیدی که باو رسد و بیند چنان داند که در دنیا و برزخ یک ساعت بیش نبودست مؤمن در شادی همه اندوهان فراموش کند و کافر در غم همه شادیها فراموش کند.

ИтъорФўни бинҳми рӯзи растохези рӯзӣ дарозасту аҳволи он дар дарозӣ рӯз мегардад аз гӯногӯн ҳангомӣ бошад ки халқ дар он ҳангом чунон бошанд ки иФри алмрءи ман أхиаҳу أмаҳу أбиаҳу лои исӣли ҳмими ҳмимо ва ҳангомӣ бошад ки итъорФўни бинҳм эй иърФи бъзҳм баъзан мърФтҳми фии алднё , сами тнқтъи алмърФаҳи азои ъоинўои аҳўоли алқёмаҳ .

یَتَعارَفُونَ بَیْنَهُمْ روز رستاخیز روزی دراز است و احوال آن در درازی روز میگردد از گوناگون هنگامی باشد که خلق در آن هنگام چنان باشند که یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ وَ لا یَسْئَلُ حَمِیمٌ حَمِیماً و هنگامی باشد که یَتَعارَفُونَ بَیْنَهُمْ ای یعرف بعضهم بعضا معرفتهم فی الدّنیا، ثم تنقطع المعرفة اذا عاینوا اهوال القیامة.

Ва қили итърФи бъзҳми ман баъзи мадаи лбсҳми фии алқбўр . Ва қили итъорФўни бинҳми таъоруфи тавбихи лони кули Фриқи иқўли ллохри анати азллтнӣ ва мо ишбаҳи ҳозо .

و قیل یتعرّف بعضهم من بعض مدّة لبثهم فی القبور. و قیل یَتَعارَفُونَ بَیْنَهُمْ تعارف توبیخ لانّ کلّ فریق یقول للآخر انت اضللتنی و ما یشبه هذا.

Қади хусри аллазӣнаи кзбўо эй хусри савоби алҷнаҳу ҳзўзи алхирот . Аллазӣнаи кзбўои блқоءи аллоҳ яъне болбъсу алншўр ва мо конўои мҳтдини илои алоямон .

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا ای خسر ثواب الجنّة و حظوظ الخیرات. الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ یعنی بالبعث و النشور وَ ما کانُوا مُهْتَدِینَ الی الایمان.

Ва إмои нринки ин моء слтасту ҷолиб он навен мшддасту слт сухан инаст ва ан нарук ин руяти руят басараст яъне ан нарук баъзи алзии нъдҳми ман алъзоби фии ҳётки أўи нтўФинк ва лам нарук злки Фإлинои мрҷъҳми фии алқёмаҳ .

وَ إِمَّا نُرِیَنَّکَ این ماء صلت است و جالب آن نون مشدّد است و صلت سخن اینست و ان نرک این رؤیت رؤیت بصر است یعنی ان نرک بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ من العذاب فی حیاتک أَوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ و لم نرک ذلک فَإِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ فی القیامة.

Сами аллоҳи шаҳиди алии мо иФълўни олами бФълҳму ткзибҳми Фиҷозиҳми алайҳ , ин сами дарин мавзе клмтӣаст аз калимоти слт дар он ҳукм таъқиб несту араб сам гӯйанд ва баъд гӯйанд бе нияти таъқиб , чунон ки гуфт баъд злк занему маънӣ оят онаст ки агар бтўи нмоӣими дарин ҷаҳон дар ҳоли зиндагии ту азоби эшон ва интиқом кунем аз эшон , ва агар на баъд аз вафоти ту дар он ҷаҳон азоб кунему ҷазои диҳем . Пас раби Алъоламин дар ҳаёаи пайғомбари баъзе азоби эшон буи намӯд рӯзи бадару азоби он ҷаҳонии эшонро худ бар ҷоаст ва эшонро меод . Ва гуфтаанд ин оят мансӯхаст боити сайф .

ثُمَّ اللَّهُ شَهِیدٌ عَلی‌ ما یَفْعَلُونَ عالم بفعلهم و تکذیبهم فیجازیهم علیه، این ثم درین موضع کلمتی است از کلمات صلت در آن حکم تعقیب نیست و عرب ثم گویند و بعد گویند بی‌نیّت تعقیب، چنان که گفت بَعْدَ ذلِکَ زَنِیمٍ و معنی آیت آنست که اگر بتو نمائیم درین جهان در حال زندگی تو عذاب ایشان و انتقام کنیم از ایشان، و اگر نه بعد از وفات تو در آن جهان عذاب کنیم و جزا دهیم. پس رب العالمین در حیاة پیغامبر بعضی عذاب ایشان بوی نمود روز بدر و عذاب آن جهانی ایشان را خود بر جا است و ایشان را میعاد. و گفته‌اند این آیت منسوخ است بآیت سیف.

Ва лкли أмаҳи ман аломми алмозиаҳи расӯли Фإзои ҷоءи рсўлҳм ӯ блғтҳми даъватаи Флми иؤмнўои қзии бинҳми болқст эй аҳлкўо ва наҷо алмؤмнўну кони злки ман аллоҳи ъдло .

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ من الامم الماضیة رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ او بلغتهم دعوته فلم یؤمنوا قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ ای اهلکوا و نجا المؤمنون و کان ذلک من اللَّه عدلا.

Мегуяд : ҳар умматиро аз умматҳои гузаштаи пайғоми барӣ буд он пайғомбар боишон омадед ва бар дайни ҳақ даъват кардед , пас агар эшон имони нёўрдндӣу рисолати ваии нпзирФтндӣу ҳуҷҷат бар эшон муҳкам гаштеду узри барандаи шадид , раби Алъоламин азоб боишон фурӯ кушодед гардани кашону ногрўидгонро ҳалок кардед ,у мؤмнонро наҷот будед , ва ин аз худованди ҷли ҷалола адласт ва дод бсзо , ҳамонаст ки ҷое дигар гуфт ва мо кнои муаззабин ҳатто набаъс рсўлоу қоли таъолӣ : рслои мубашширин ва мунзарин лӣлои икўни ллноси алии аллоҳи ҳаҷаи баъди алрсл муҷоҳид гуфту мақотилу клбии Фإзои ҷоءи рсўлҳм яъне явми алқимаҳи қзии бинҳм болқст гуфтанд : рӯзи қиёмати раб алъзаҳ гуяд : аи лами иأткми русулии бктобии расӯлони ман бшмо омаданду пайғоми мо бшмо гузорданаду номаи ман бар шумо хонданд . Эшон гӯйанд : мо атонои лаки расӯлу лои китоб , бмои ҳеҷ пайғомбар наомад ва на ҳеҷ нома бмо расед пас расӯлон оянд ва бар уммати хеш гувоҳӣ диҳанд боямону куфри эшон . Ҳамонаст ки ҷое дигар гуфт :у икўн алрасул алайкуми шҳидо ҷое дигар гуфт :у қол алрасул ё раби إни қавмии атхзўои ҳозои алқуръони мҳҷўроу қоли таъолӣ : ФкиФи إзои ҷӣнои ман кули أмаҳи бшҳиди алоиаҳ . Пас чун эшон гувоҳӣ доданд қзии бинҳми болқсти миёни эшон кор баргузоранд ва ҳар касеро бсзоӣ худ расонанд ва ҳам лои излмўни лои иъзбўни бғири занбу лои иؤохзўни бғири ҳаҷау лои инқсўни ман ҳснотҳму лои изодўни алии сиотҳм .

میگوید: هر امّتی را از امّتهای گذشته پیغام بری بود آن پیغامبر بایشان آمدید و بر دین حق دعوت کردید، پس اگر ایشان ایمان نیاوردندی و رسالت وی نپذیرفتندی و حجّت بر ایشان محکم گشتید و عذر برنده شدید، رب العالمین عذاب بایشان فرو گشادید گردن کشان و ناگرویدگان را هلاک کردید، و مؤمنانرا نجات بودید، و این از خداوند جلّ جلاله عدل است و داد بسزا، همان است که جایی دیگر گفت وَ ما کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولًا و قال تعالی: رُسُلًا مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَی اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ مجاهد گفت و مقاتل و کلبی فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ یعنی یوم القیمة قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ گفتند: روز قیامت ربّ العزّة گوید: ا لم یأتکم رسلی بکتابی رسولان من بشما آمدند و پیغام ما بشما گزاردند و نامه من بر شما خواندند. ایشان گویند: ما اتانا لک رسول و لا کتاب، بما هیچ پیغامبر نیامد و نه هیچ نامه بما رسید پس رسولان آیند و بر امّت خویش گواهی دهند بایمان و کفر ایشان. همان است که جایی دیگر گفت: وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً جایی دیگر گفت: وَ قالَ الرَّسُولُ یا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً و قال تعالی: فَکَیْفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ الآیة. پس چون ایشان گواهی دادند قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ میان ایشان کار برگزارند و هر کسی را بسزای خود رسانند وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ لا یعذّبون بغیر ذنب و لا یؤاخذون بغیر حجة و لا ینقصون من حسناتهم و لا یزادون علی سیّآتهم.

Ва иқўлўни маттии ҳозои алўъд чун ин оят фурӯд омад киу إмои нринки баъзи алзии нъдҳм кофарон гуфтанд : бар сиблати истеҳзои ин ваъдаи азоб ки медиҳӣ кӣ хоҳад буд إни кантам ё Муҳамади анату атбоъки содиқин бнзўли алъзоб .

وَ یَقُولُونَ مَتی‌ هذَا الْوَعْدُ چون این آیت فرود آمد که وَ إِمَّا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ کافران گفتند: بر سبیل استهزا این وعده عذاب که میدهی کی خواهد بود إِنْ کُنْتُمْ یا محمد انت و اتباعک صادِقِینَ بنزول العذاب.

Қул ё Муҳамади мҷибои ?лаами лои أмлки лнФсии зроу лои нФъои إлои мо шоءи аллоҳи ани амлкаҳи ФкиФи амлки инзоли алъзоб . Ва гуфтаанд : маттии ҳозои алўъди ин въд баъсаст дар ҳамаи қуръон ва маънӣ онаст ки чун эшон аз растохези пурсанад ё Муҳамади ту ҷавоби даҳ ки лои أмлки лнФсии зроу лои нФъои баёни тоўили ин оят онҷост ки гуфт : қул лои أмлки лнФсии зроу лои нФъои إлои мо шоءи аллоҳу луи канти أълми алғиби лостксрти ман алхири туро май пурсанад ки растохез кӣ хоҳад буд гӯии ман агар ғайби донстмии хештанро аз газанди нигоҳи доштамӣ ва ба ҳар чаҳ хайр будӣ расидамӣ , ва чун ғайб надонам ӣнҷо ки бӯданӣ имрӯз чист , чун донам ғайби растохез ки растохез кӣаст ? лкли أмаҳи أҷл эй лҳлоки кули ИМАи аҷали إзои ҷоءи أҷлҳми вақти Фноءи аъморҳми Флои истأхрўни соъаҳу лои истқдмўн эй лои итأхрўну лои итқдмўн . Умр хитоб гуфт : аввали мо иҳлки ман аломми алҷрод .

قل یا محمد مجیبا لهم لا أَمْلِکُ لِنَفْسِی ضَرًّا وَ لا نَفْعاً إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ ان املکه فکیف املک انزال العذاب. و گفته‌اند: مَتی‌ هذَا الْوَعْدُ این وعد بعث است در همه قرآن و معنی آنست که چون ایشان از رستاخیز پرسند یا محمد تو جواب ده که لا أَمْلِکُ لِنَفْسِی ضَرًّا وَ لا نَفْعاً بیان تاویل این آیت آنجاست که گفت: قُلْ لا أَمْلِکُ لِنَفْسِی ضَرًّا وَ لا نَفْعاً إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ لَاسْتَکْثَرْتُ مِنَ الْخَیْرِ ترا می‌پرسند که رستاخیز کی خواهد بود گوی من اگر غیب دانستمی خویشتن را از گزند نگاه داشتمی و به هر چه خیر بودی رسیدمی، و چون غیب ندانم اینجا که بودنی امروز چیست، چون دانم غیب رستاخیز که رستاخیز کی است؟ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ ای لهلاک کلّ امّة اجل إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ وقت فناء اعمارهم فَلا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ ای لا یتأخرون و لا یتقدّمون. عمر خطاب گفت: اوّل ما یهلک من الامم الجراد.

Қул أи рأитми إни أтокми азобаи ин азоби дарин ояти ном растохезаст ва дар қуръони онро нзоӣраст إни азоби рбки лўоқъи мо ?лаи ман дофеъи он рӯзро азоб ном кард ки он рӯзи азоб кофаронаст . Ва дар қуръон азобаст муроди бони марг , ва азобаст муроди бони растохез ,у азоби бҳқиқти азоб . Бёто эй вақти баёту ҳўи аллили أўи нҳоро чун эшон астъҷол азоб карданд ва аз растохез бисёр мепурседанд , фармон омад ки ё Муҳамади эшонро бигӯӣ أи рأитми إни أтокми азоба чаҳ байнед агар ин азоб ногоҳ бшмо ояду растохез ногоҳ бпоӣ шавад бшб ё буруз , шумо бача чиз мешитобид аз он , чаҳ чизаст аз он азоб ва аз он рӯз ки кофарон бон мешитобанд ва ин истифҳоми бмънии тҳўил ва таъзимаст эй мо аъзами мо илтмсўну истъҷлўн .

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَتاکُمْ عَذابُهُ این عذاب درین آیت نام رستاخیز است و در قرآن آن را نظائر است إِنَّ عَذابَ رَبِّکَ لَواقِعٌ ما لَهُ مِنْ دافِعٍ آن روز را عذاب نام کرد که آن روز عذاب کافران است. و در قرآن عذاب است مراد بآن مرگ، و عذاب است مراد بآن رستاخیز، و عذاب بحقیقت عذاب. بَیاتاً ای وقت بیات و هو اللّیل أَوْ نَهاراً چون ایشان استعجال عذاب کردند و از رستاخیز بسیار می‌پرسیدند، فرمان آمد که یا محمد ایشان را بگوی أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَتاکُمْ عَذابُهُ چه بینید اگر این عذاب ناگاه بشما آید و رستاخیز ناگاه بپای شود بشب یا بروز، شما بچه چیز می‌شتابید از آن، چه چیز است از آن عذاب و از آن روز که کافران بآن می‌شتابند و این استفهام بمعنی تهویل و تعظیم است ای ما اعظم ما یلتمسون و یستعجلون.

أи сами إзои мо вақъи омнтм ба ин сам на ҳарф атфаст ки бмънӣ ҳинӣзаст ва ин истифҳоми бмънӣ инкораст иқўли أи ҳинӣз азо назул алъзоби сдқтми болъзоби фии вақти нузулау омнтми биллоҳи вақти албأс . Ин ҷавоб эшонаст ки гуфтанд : чун азоб муъоина байнем имони орем , эшонро гӯйанд дар он ҳоли олону қади кантам ба тстъҷлўни ткзибоу астҳзоءи ин ҳам чунонаст ки фаро фиръавн гуфтанд олону қади ъсит қабл ҷое дигар гуфт : явми иأтии баъзи оёти рбки ло инФъ наФасо إимонҳои алоиаҳ .

أَ ثُمَّ إِذا ما وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ این ثم نه حرف عطف است که بمعنی حینئذ است و این استفهام بمعنی انکار است یقول أ حینئذ اذا نزل العذاب صدّقتم بالعذاب فی وقت نزوله و آمنتم باللّه وقت البأس. این جواب ایشانست که گفتند: چون عذاب معاینه بینیم ایمان آریم، ایشان را گویند در آن حال آلْآنَ وَ قَدْ کُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ تکذیبا و استهزاء این هم چنان است که فرا فرعون گفتند آلْآنَ وَ قَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ جایی دیگر گفت: یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها الآیة.

Сами қили ллзини злмўои ашркўои зўқўои азоби алхлд эй алии алдўоми ҳилли тҷзўни алиўми إлои бмои кантами тксбўни фии алднёи Фмои ҷзоءи алшрки алои алнор .

ثُمَّ قِیلَ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا اشرکوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ ای علی الدّوام هَلْ تُجْزَوْنَ الیوم إِلَّا بِما کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ فی الدّنیا فما جزاء الشّرک الّا النّار.

Ва истнбӣўнк эй истхбрўнки أи ҳақи мо ахбртно ба ман алъзобу албъс .

وَ یَسْتَنْبِئُونَکَ ای یستخبرونک أَ حَقٌّ ما اخبرتنا به من العذاب و البعث.

Мақотил гуфт : ҳеи ибни ахтб чун ба Макка омад ба Мустафо с гуфт ё Муҳамади аҳқи мо тқўлам ботили аи болҷди мнк ҳозоам анати ҳозл ? ин ҷавоб вайаст қул ё Муҳамади إӣу рабӣ ҷое дигар гуфт : қул балӣу рабӣ ҷое дигар гуфт : қул нъми маънӣ ҳар се лафз онаст ки оре ҳақасту рости إнаҳи лҳқи инҳо бо азоб шавад ва бо қуръон ва бо баъсу ҳисоб , эй ани злки лҳқ кин лои маҳола ва мо أнтми бмъҷзин эй собиқин Фоӣтин .

مقاتل گفت: حیی ابن اخطب چون به مکه آمد به مصطفی ص گفت یا محمد احق ما تقول ام باطل ا بالجدّ منک هذا ام انت هازل؟ این جواب وی است قُلْ یا محمد إِی وَ رَبِّی جایی دیگر گفت: قُلْ بَلی‌ وَ رَبِّی جایی دیگر گفت: قُلْ نَعَمْ معنی هر سه لفظ آنست که آری حقّ است و راست إِنَّهُ لَحَقٌّ این ها با عذاب شود و با قرآن و با بعث و حساب، ای انّ ذلک لحقّ کاین لا محالة وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ ای سابقین فائتین.

Ва луи أни лкли нафаси зулмат эй куфрати мо фии алأрзи лоФтдт ба сами лам иқбл манеҳ фидоа , ҳамонаст ки ҷое дигар гуфт :у إни тъдли кули адли лои иؤхз минҳо мегуяд : агар ҳар чаҳ дар замини малики кофар буд хоҳад ки хештанро бони бози хиради рӯзи қиёмат ,у фидои азоб хеш кунад , локини Нидо аз вай напазиранду азоб аз вай боз нагиранд .

وَ لَوْ أَنَّ لِکُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ ای کفرت ما فِی الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ ثمّ لم یقبل منه فداه، همانست که جایی دیگر گفت: وَ إِنْ تَعْدِلْ کُلَّ عَدْلٍ لا یُؤْخَذْ مِنْها میگوید: اگر هر چه در زمین ملک کافر بود خواهد که خویشتن را بآن باز خرد روز قیامت، و فدای عذاب خویش کند، لکن ندا از وی نپذیرند و عذاب از وی باز نگیرند.

Ва أсрўои алндомаҳ эй азҳрўҳои лмои рأўои алъзоби пушаймонӣ зоҳир кунанд он рӯзи локини пушаймонӣ суд надорад ва бакор наёяд . Ва қил : أсрўои алндомаҳ эй ктмўои алндомаҳ яъне алрўсоءи ман алсФлаҳи аллазӣнаи азлўҳму қзии бинҳм эй байни алсФлаҳу байни алрؤсоءи болқсти болъдли Фиҷозии кули алии сунъа . Мегуяд : меҳтарону сарварони куфра ки сифлаи худро бероҳ карда буданд ва эшонро бар куфр дошта , он рӯз пушаймон шаванд аз кард ва гуфт хеш , аммо он пушаймонӣ аз сифлаи худ пинҳон медоранд ва зоҳир накунанд то раби алъзаҳи миёни эшон ҳукм кунаду кор бар гузоради бъдлу ростӣ , ва ҳар касро ончии сазоӣ вайаст аз подош буи диҳаду қзии бинҳми болқст ва ҳам лои излмўни ин оятро ҳукм такрор нест ки ончӣ аввал гуфт дар шаън қавмӣаст ва ин дар ҳақи қавмии дигар . Ва гуфтаанд : ин қзоء онаст ки дӯзахёнро аз биҳиштён ҷудо кунанд , биҳиштёнро ббҳшт фиристанду дӯзахёнро бдўзх , ва бар кас аз эшон ситам накунанд .

وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ ای اظهروها لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ پشیمانی ظاهر کنند آن روز لکن پشیمانی سود ندارد و بکار نیاید. و قیل: أَسَرُّوا النَّدامَةَ ای کتموا النّدامة یعنی الرّوساء من السفلة الّذین اضلّوهم وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ ای بین السفلة و بین الرّؤساء بِالْقِسْطِ بالعدل فیجازی کلّ علی صنعه. میگوید: مهتران و سروران کفره که سفله خود را بی راه کرده بودند و ایشان را بر کفر داشته، آن روز پشیمان شوند از کرد و گفت خویش، امّا آن پشیمانی از سفله خود پنهان میدارند و ظاهر نکنند تا ربّ العزة میان ایشان حکم کند و کار بر گزارد بعدل و راستی، و هر کس را آنچه سزای وی است از پاداش بوی دهد وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ این آیت را حکم تکرار نیست که آنچه اوّل گفت در شأن قومی است و این در حق قومی دیگر. و گفته‌اند: این قضاء آنست که دوزخیان را از بهشتیان جدا کنند، بهشتیان را ببهشت فرستند و دوزخیان را بدوزخ، و بر کس از ایشان ستم نکنند.

أлои إни ллаҳи мо фии алсмоўоту алأрзи Флои монеъи ман азобау лои иқбли Фдоءи أлои إни въди аллоҳи ҳақи ваъдау ваъидаи коӣнони лои халафи Фиҳмоу локини أксрҳми лои иълмўни албъси ҳўи яҳёи ллбъсу имити фии алднёу إлиаҳи трҷъўни фии алохраҳ

أَلا إِنَّ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ فلا مانع من عذابه و لا یقبل فداء أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وعده و وعیده کائنان لا خلف فیهما وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ البعث هُوَ یُحیِی للبعث وَ یُمِیتُ فی الدّنیا وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ فی الآخرة