Қавлаи таъолӣ : ё أиҳои аннос ва ин носи мушрикон Қурайшанду мавъизау шФоءу ҳудоу раҳмаи ҳамаи сифот қуръонанд мавъиза хонд зеро ки дар он ҳам ваъзаст ва ҳам заҷр , мутӣъи буии панди пазирад ва дар тоъати биафзояди осӣ панд гирад ва аз маъсияти бози истад , шифо хонд зеро ки дарди ҷаҳлро доруаст ,у бемории шакро дармон . Ҳудо ва раҳма хонд бегонаро бар роҳ мехонду ошноро бар савоб меронад , ҳидоятро сабабасту наҷотро всилт , раҳмат муъминонасту тазкираи хоиФон ,у табсираи дӯстону қил :у раҳмаи ллмؤмнин Эй наамма ман аллоҳи лосҳоби Муҳамади с .

قوله تعالی: یا أَیُّهَا النَّاسُ و این ناس مشرکان قریش‌اند و موعظة و شفاء و هدی و رحمة همه صفات قرآن‌اند موعظة خواند زیرا که در آن هم وعظ است و هم زجر، مطیع بوی پند پذیرد و در طاعت بیفزاید عاصی پند گیرد و از معصیت باز ایستد، شفا خواند زیرا که درد جهل را دارو است، و بیماری شک را درمان. هُدیً وَ رَحْمَةٌ خواند بیگانه را بر راه میخواند و آشنا را بر صواب میراند، هدایت را سبب است و نجات را وسیلت، رحمت مؤمنان است و تذکره خایفان، و تبصره دوستان و قیل: وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ ای نعمة من اللَّه لاصحاب محمد ص.

Қул ё Муҳамади ллмؤмнини бФзли аллоҳу брҳмтаҳи Фбзлк ФлиФрҳўо мегуяд : бФзли худоу раҳмат ӯ шод бошед ин « боء » бФзли аллоҳ , худ тамомаст бмънӣ . Ва ин « боء » бзлк бадаласт аз он дар оварад ки сухани мттоўли гашти ҳўи хайр яъне фазли аллоҳи хайр , фазлу раҳмат ёд кард ва он гуҳи ҷавоби сухан бо фазли барад танҳо ва ин дар арабят машҳураст ва дар қуръони инро нзоӣраст ФлиФрҳўои бёءи тҷмъўни бетаи қироати абӯ ҷаъфарасту шомӣ . Ва алмънии ФлиФрҳи алмؤмнўни бзлки Фҳўи хайри ммои тҷмъўнаҳи аиҳо алмхотбўни ФлтФрҳўо ,у тҷмъўни бтоءи мухотабаи қироат ёқӯбаст брўоити рўис яъне ФлтФрҳўо ё мъшри алмؤмнини ҳўи хайри ммои тҷмъўни ман аломўоли лони манофеи алқуръону алоямони тбқии лсоҳбаҳу манофеи аломўоли тФнӣу тўрси соҳибҳо алндомаҳи фии алъқбӣ . Аммо тафсири фазл ва раҳмат онаст ки Мустафо с гуфт : қоли бФзли аллоҳ яъне алқуръону брҳмтаҳи ани ҷълкми ман аҳла .

قُلْ یا محمد للمؤمنین بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا میگوید: بفضل خدا و رحمت او شاد باشید این «باء» بفضل اللَّه، خود تمام است بمعنی. و این «باء» بذلک بدل است از آن در آورد که سخن متطاول گشت هُوَ خَیْرٌ یعنی فضل اللَّه خیر، فضل و رحمت یاد کرد و آن گه جواب سخن با فضل برد تنها و این در عربیّت مشهور است و در قرآن این را نظائر است فَلْیَفْرَحُوا بیاء تجمعون بتا قرائت ابو جعفر است و شامی. و المعنی فلیفرح المؤمنون بذلک فهو خیر ممّا تجمعونه ایّها المخاطبون فلتفرحوا، و تجمعون بتاء مخاطبه قرائت یعقوب است بروایت رویس یعنی فلتفرحوا یا معشر المؤمنین هو خیر ممّا تجمعون من الاموال لانّ منافع القرآن و الایمان تبقی لصاحبه و منافع الاموال تفنی و تورث صاحبها الندامة فی العقبی. امّا تفسیر فضل و رحمت آنست که مصطفی ص گفت: قال بفضل اللَّه یعنی القرآن و برحمته ان جعلکم من اهله.

Ибн аббос гуфт : фазли аллоҳ , алоямону раҳматаи алқуръон . Ибн умр гуфт : фазли аллоҳ , алоямону раҳматаи тазйинаи фии алқлб , иқўли аллоҳи таъолӣ :у зинаи фии қлўбкми саҳли бен абд аллоҳ гуфт : фазли аллоҳ , алислому раҳматаи алснаҳ . Ва қил : фазли аллоҳ , алнъми аззоҳирау раҳматаи алнъми алботнаҳ .

ابن عباس گفت: فضل اللَّه، الایمان و رحمته القرآن. ابن عمر گفت: فضل اللَّه، الایمان و رحمته تزیینه فی القلب، یقول اللَّه تعالی: وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ سهل بن عبد اللَّه گفت: فضل اللَّه، الاسلام و رحمته السّنّة. و قیل: فضل اللَّه، النّعم الظّاهرة و رحمته النّعم الباطنة.

Иқўли аллоҳи таъолӣ :у أсбғ алайкум наамма зоҳирау ботинау қил : фазлаи إни аллазӣнаи сабқати ?лаами мнои алҳснӣу раҳматаи أўлӣки анҳо мбъдўну қил : фазли аллоҳи алқуръони лони аллоҳи таъолии саммии алқуръони ъзимоу саммии фазлаи ъзимо , Фқоли таъолӣ :у лақади отиноки сбъои ман алмсонӣу алқуръони алъзиму қол : таъолӣу кони фазли аллоҳи алейк ъзимои факонаи қол :у кони фазли аллоҳи алейк ъзимои ани отоки алқуръони алъзим ,у раҳматаи Муҳамади си қоли таъолӣ : ва мо أрслноки إлои раҳмаи ллъолмину қол алнабӣ с : « анмои анои раҳмаи мҳдоаҳ »

یقول اللَّه تعالی: وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً و قیل: فضله إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنی‌ و رحمته أُولئِکَ عَنْها مُبْعَدُونَ و قیل: فضل اللَّه القرآن لانّ اللَّه تعالی سمّی القرآن عظیما و سمّی فضله عظیما، فقال تعالی: وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ و قال: تعالی وَ کانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکَ عَظِیماً فکانّه قال: وَ کانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکَ عَظِیماً ان آتاک القرآن العظیم، و رحمته محمد ص قال تعالی: وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ و قال النبی ص: «انّما انا رحمة مهداة»

Ва қил : фазли аллоҳи қавлаи ҳбби إликми алإимону раҳматаи караи إликми алкФру қил : фазла , изҳори алҷмил . Ва раҳмата , стар алқбиҳ . Ва фии алдъоء ё ман азҳари алҷмил ва стар алии алқбиҳи зўи алнўн : гуфт раҳмат омаст ки гуфт : раҳматии вусъати кули шайъи ءу фазл хосаст ки гуфт :у башари алмؤмнини бأни ?лаами ман аллоҳи фузалои кбироу уммати Муҳамадро дар ин оят шарафӣаст тамом ки эшонро дар мартабати фазли баробари пайғомбари ниҳод , Фқоли таъолии ллнбӣ :у кони фазли аллоҳи алейк ъзимоу қоли ломтаҳ :у башари алмؤмнини бأни ?лаами ман аллоҳи фузалои кбиро .

و قیل: فضل اللَّه قوله حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمانَ و رحمته کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ و قیل: فضله، اظهار الجمیل. و رحمته، ستر القبیح. و فی الدّعاء یا من اظهر الجمیل و ستر علی القبیح‌ ذو النون: گفت رحمت عام است که گفت: رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ و فضل خاصّ است که گفت: وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا کَبِیراً و امّت محمد را در این آیت شرفی است تمام که ایشان را در مرتبت فضل برابر پیغامبر نهاد، فقال تعالی للنبی: وَ کانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکَ عَظِیماً و قال لامّته: وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا کَبِیراً.

Қавла : қул أи рأитми мо أнзли аллоҳи ин хитоб бо Қурайшаст ки эшон чизҳое ҳаром карданд бхўиштн чун : бҳираҳу соӣбаҳу всилаҳу ҳомӣу чизҳое ҳаҷар карданд аз анъому ҳрси бхўиштну моҳҳое ҳаром карданд бхўиштн ба нсиӣӣ ва ҳамчунин чизҳое ҳалол карданд бхўиштн аз ҳаром чун хӯну мурдор ,у злки қавла :у إн икн метаҳ фаҳми фӣаи шуракоу ҳалол гирифтани шаъоъиру ҳудоу ончӣ дар он оятаст ки лои тҳлўои шаъоъири аллоҳу мардон аз занони мироси бурдан ,у злки қавла : лои иҳли лаками أни трсўои алнсоء карҳо инаст таҳриму таҳлили Қурайш ки раб Алъоламин мегуяд : أи рأитми мо أнзли аллоҳ яъне ман таҳлили ризқи лакам Фҷълтм манеҳ ҳромоу ҳлолои қул оллаҳи أзни лаками фии ҳозои алтҳриму алтҳлили أми алии аллоҳ яъне бали алии аллоҳи тФтрўну ҳўи қўлҳм :у аллоҳи أмрнои баҳо маънӣ онаст ки аллоҳи шуморо дастурӣ дод дар таҳриму таҳлил , надоди дастурӣ балки бар аллоҳи шумо дурӯғ созед ҳамонаст ки ҷое дигар гуфт : олзкрини ҳарами أми алأнсиини қул ман ҳарами зинаи аллоҳу лои тқўлўои лмои тсФи أлснткми алкзби ҳозои ҳалолу ҳозои ҳароми лтФтрўои алии аллоҳи алкзбу шарҳи вуҷӯҳи ин дар сӯраи алмоӣдаҳу алонъом муфассаласт .

قوله: قُلْ أَ رَأَیْتُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ این خطاب با قریش است که ایشان چیزهایی حرام کردند بخویشتن چون: بحیره و سائبه و وصیله و حامی و چیزهایی حجر کردند از انعام و حرث بخویشتن و ماههایی حرام کردند بخویشتن به نسیئی و همچنین چیزهایی حلال کردند بخویشتن از حرام چون خون و مردار، و ذلک قوله: وَ إِنْ یَکُنْ مَیْتَةً فَهُمْ فِیهِ شُرَکاءُ و حلال گرفتن شعائر و هدی و آنچه در آن آیت است که لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ و مردان از زنان میراث بردن، و ذلک قوله: لا یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ کَرْهاً اینست تحریم و تحلیل قریش که ربّ العالمین میگوید: أَ رَأَیْتُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ یعنی من تحلیل رِزْقٍ لکم فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَ حَلالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَکُمْ فی هذا التّحریم و التّحلیل أَمْ عَلَی اللَّهِ یعنی بل علی اللَّه تَفْتَرُونَ و هو قولهم: وَ اللَّهُ أَمَرَنا بِها معنی آنست که اللَّه شما را دستوری داد در تحریم و تحلیل، نداد دستوری بلکه بر اللَّه شما دروغ سازید همانست که جایی دیگر گفت: آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ وَ لا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُکُمُ الْکَذِبَ هذا حَلالٌ وَ هذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ‌ و شرح وجوه این در سورة المائدة و الانعام مفصل است.

Ва мо занни аллазӣнаи иФтрўни алии аллоҳи алкзби явми алқёмаҳ эй мо знҳми злки алиўми биллоҳу қади аФтрўои алии аллоҳ , яъне أи иҳсбўни ани аллоҳи лои иؤохзҳм бау лои иъоқбҳми алайҳ ? куллан إни аллоҳи лзўи фазли алии анноси бтохири алъзобу бмои анзли ман алрзқу вусъи алии алъбоду локини أксрҳми лои ишкрўни аллоҳ алӣ наамма .

وَ ما ظَنُّ الَّذِینَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ یَوْمَ الْقِیامَةِ ای ما ظنّهم ذلک الیوم باللّه و قد افتروا علی اللَّه، یعنی أ یحسبون انّ اللَّه لا یؤاخذهم به و لا یعاقبهم علیه؟ کلا إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النَّاسِ بتاخیر العذاب و بما انزل من الرّزق و وسّع علی العباد وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَشْکُرُونَ اللَّه علی نعمه.

Ва мо ткўн ё Муҳамади фии шаън эй амри ман амўрк ,у ҷумъаи шуъӯни тқўли алъараби мо шанати шона , эй мо амалати амала . Ва шани алрأси алхтўти алтии ткўни фии илҳома .

وَ ما تَکُونُ یا محمد فِی شَأْنٍ ای امر من امورک، و جمعه شئون تقول العرب ما شانت شانه، ای ما عملت عمله. و شان الرّأس الخطوط الّتی تکون فی الهامة.

Воҳидҳо , шану маъноае вақти ткўни фии шаъни ман ибода ва мо ттлўо манеҳ эй ман аллоҳи ман қуръони анзлаҳи алейку лои тъмлўни ман амали таловати қуръону амали бандагон аз ҳам ҷудо кард ин далеласт ки қироати қуръони блФзи хонанда на махлуқаст ва на дар шумори аъмол вайаст бхлоФи қавли лафзёну ҷҳмён , Аҳмад ҳанбал гуфт : аллФзиаҳи шари ман алҷҳмиаҳи лони қўлҳму кФрҳми ағмз . Ва аз Аҳмад ҳанбал пурседанд аз қавмӣ ки гӯйанд алҳмди ллаҳ чун бқсди қуръони хондани гӯйӣ на махлуқаст ва чун бқсди шукри неъмати гӯйӣ махлуқаст . Аҳмад хашм гирифту даст брсоӣл ифшоанд , гуфт : ин сухан дурӯғасту ботил .

واحدها، شان و معناه ای وقت تکون فی شأن من عبادة وَ ما تَتْلُوا مِنْهُ ای من اللَّه من قرآن انزله علیک وَ لا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ تلاوت قرآن و عمل بندگان از هم جدا کرد این دلیل است که قرائت قرآن بلفظ خواننده نه مخلوق است و نه در شمار اعمال وی است بخلاف قول لفظیان و جهمیان، احمد حنبل گفت: اللفظیّة شر من الجهمیّة لانّ قولهم و کفرهم اغمض. و از احمد حنبل پرسیدند از قومی که گویند الحمد للَّه چون بقصد قرآن خواندن گویی نه مخلوق است و چون بقصد شکر نعمت گویی مخلوق است. احمد خشم گرفت و دست برسائل افشاند، گفت: این سخن دروغ است و باطل.

Мо кони ғайри махлуқи Фҳўи алии алолсни ғайри махлуқ ва мо кони мхлўқои Фҳўи алии алолсни махлуқ .

ما کان غیر مخلوق فهو علی الالسن غیر مخلوق و ما کان مخلوقا فهو علی الالسن مخلوق.

Ва қоли абӯи Саиди яҳёи бен Мансури ман ашори илои лафз ӯ таҳрики лисон ӯ истимоъи озон ӯ китоба ӯ таҳрики асобъ ӯ ҳифзи болқрони ани шиӣои минҳои махлуқи Фҳўи кофар . Ва ҳозои қавли Аҳмади бен ҳанбали лони мо иҳсли млФўзои блФзи махлуқ ӯ иҳсли мктўбои бктобаҳи махлуқаи ?фонаи махлуқу лои тъмлўни ман амали إлои кнои алайкум шҳўдо нашоҳид мо тъмлўн .

و قال ابو سعید یحیی بن منصور من اشار الی لفظ او تحریک لسان او استماع آذان او کتابة او تحریک اصابع او حفظ بالقرآن انّ شیئا منها مخلوق فهو کافر. و هذا قول احمد بن حنبل لانّ ما یحصل ملفوظا بلفظ مخلوق او یحصل مکتوبا بکتابة مخلوقة فانّه مخلوق وَ لا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا کُنَّا عَلَیْکُمْ شُهُوداً نشاهد ما تعملون.

إзи тФизўн эй тохзўну тдхлўни фии злки алъамал . Ин хитоб бо Мустафоасту уммати вай ,у аФозти ҳамвор рафтан буд дар кор . Мегуяд : шумо ҳеҷ кор накунед ва дар ҳеҷ кор наравед ки на мо бшмои донооиму огоҳ ва мебайнем шуморо дар он кори он гуҳ ки дар он меравед ва мекунед ва мо иъзби ани рбки қироати ксоиии иъзби бкср зоءасту ҳумои луғатони кқўлаҳи иъкФўну иъкФўну иършўну иършўну алъзбаҳу алъзўбаҳи баъди алонсони ани алтзўҷ ,у алъзоби албъид , иқоли раҷули ъзбу умароаи ъзбаҳи ман мисқоли зарраи ман слтасту маъноаи лои иъзб эй лои иғибу лои ибъди ани рбки мисқоли заррае вазни заррау анмои қоли ллўзни мсқолои лони алшии ءи лои иўзн ҳатто икўни ?лаи сиқлу зарраи алнмлаҳи алҳмроءи алсғираҳи зарбҳо аллоҳи Маслан бсғри ҷурмҳоу хафаи вазнҳо фии алأрзу лои фии алсмоء дар қуръони арзи бҳФт ваҷҳ ояд яке онаст ки замин биҳишт хоҳаду злки фии қавлау أўрснои алأрзи нтбўأи ман алҷнаҳ ҳамонаст ки дар сӯра алонбёء гуфт : أни алأрзи ирсҳои ибодии алсолҳўн яъне арзи алҷнаҳ . Ваҷҳи дувуми арз шомаст , замини муқаддасау ҳўи қавла : истзъФўни мшорқ алأрз ҳамонаст ки ҷое дигар гуфту нҷиноаҳу лўтои إлии алأрзи алтии боркнои фӣҳо яъне аларзи алмуқаддаса . Ваҷҳи сиўми арз Мадинаасту злки фии алънкбўт ё ибодии аллазӣнаи омнўои إни أрзии восеъа яъне арзи алмдинаҳи иأмрҳми болҳҷраҳи илоҳо , ҳамонаст ки дар сӯра алнсоء гуфт : أи лами ткни أрзи аллоҳи восеъа ва дар банӣ Исроил гуфт :у إни кодўои листФзўнки ман алأрзу қоли фии алнсоءи иҷди фии алأрз яъне арзи алмдинаҳи мроғмои ксироу саъаи чаҳоруми замин Маккаасту злки фии қавлаи أу лами ирўои أнои нأтии алأрзи ннқсҳои ман أтроФҳо ва дар сӯра алонбёء гуфт : ннқсҳои ман أтроФҳои أи фаҳми алғолбўн ва дар сӯра алнсоء гуфт : кнои мустазъафин фии алأрз яъне арзи Макка .

إِذْ تُفِیضُونَ ای تاخذون و تدخلون فی ذلک العمل. این خطاب با مصطفی است و امّت وی، و افاضت هموار رفتن بود در کار. میگوید: شما هیچ کار نکنید و در هیچ کار نروید که نه ما بشما داناایم و آگاه و می‌بینیم شما را در آن کار آن گه که در آن میروید و میکنید وَ ما یَعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ قرائت کسایی یعزب بکسر زاء است و هما لغتان کقوله یعکفون و یعکفون و یعرشون و یعرشون و العزبة و العزوبة بعد الانسان عن التزوج، و العذاب البعید، یقال رجل عزب و امراة عزبة مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ من صلت است و معناه لا یعزب ای لا یغیب و لا یبعد عن ربّک مثقال ذرّة ای وزن ذرة و انّما قال للوزن مثقالا لانّ الشی‌ء لا یوزن حتّی یکون له ثقل و ذرّة النّملة الحمراء الصّغیرة ضربها اللَّه مثلا بصغر جرمها و خفّة وزنها فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ در قرآن ارض بهفت وجه آید یکی آنست که زمین بهشت خواهد و ذلک فی قوله وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ همانست که در سورة الانبیاء گفت: أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ یعنی ارض الجنّة. وجه دوّم ارض شام است، زمین مقدّسه و هو قوله: یُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ همانست که جایی دیگر گفت وَ نَجَّیْناهُ وَ لُوطاً إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بارَکْنا فِیها یعنی الارض المقدّسة. وجه سیوم ارض مدینه است و ذلک فی العنکبوت یا عِبادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی واسِعَة یعنی ارض المدینة یأمرهم بالهجرة الیها، همانست که در سورة النساء گفت: أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً و در بنی اسرائیل گفت: وَ إِنْ کادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ مِنَ الْأَرْضِ و قال فی النساء یَجِدْ فِی الْأَرْضِ یعنی ارض المدینة مُراغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً چهارم زمین مکه است و ذلک فی قوله أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها و در سورة الانبیاء گفت: نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَ فَهُمُ الْغالِبُونَ و در سورة النساء گفت: کُنَّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ یعنی ارض مکة.

Панҷуми замин Мисраст чунон ки гуфт : аҷълнии алии хзоӣни алأрз эй алии хароҷи арзи Миср . Ва қоли мкнои лиўсФи фии алأрзу қоли таъолӣ : Флни أбрҳи алأрзу қол : إни фиръавни ълои фии алأрз ва наред أн наман алии аллазӣнаи астзъФўои фии алأрзи إни алأрзи ллаҳи иўрсҳои ман ишоءи ман ибода ё қавми лаками алмалики алиўми зоҳирин фии алأрзу истхлФкми фии алأрзи أўи أни изҳри фии алأрзи алФсоди муроди бойени ҳамаи замин Мисраст . Шашуми замин исломаст чунон ки гуфт : أўи инФўои ман алأрз яъне арзи алъараби арз алислом ҳамонаст ки гуфт : إни иأҷўҷу мأҷўҷи мФсдўни фии алأрз яъне арзи алъарабу ҳаии арзи алислом : ваҷҳи ҳафтуми арзи алислом яъне ҷамеъи аларзин ҳамаи заминҳо дар таҳт он шавад кқўлаҳи таъолӣ : ва мо ман добаҳи фии алأрзи إлои алии аллоҳи ризқҳо яъне ҷамеъи аларзину кзлки қавла :у луи أни мо фии алأрзи ман шаҷараи أқлому кзлки қавла : фии алأрзу лои фии алсмоءу нзоӣри ин фаровонасту лои أсғри ман злку лои أкбри Ҳамзау ёқӯби Асғару Акбар ҳар дуро брФъ хонанд боқӣ бнсб хонанд , ман рафъи Фолмънии мо иъзби ани рбки ман мисқоли зарра . . . Ва лои أсғри ман злку лои أкбр ва ман насби Фолмънӣ , мо иъзби ани рбки ман мисқоли заррау лои Асғари ман злку лои Акбару алмўзъи мавзеи хФзи алои анаи фатҳи лонаи лои инсрФи إлои фии китоби мубину ҳўи аллўҳи алмҳФўз .

پنجم زمین مصر است چنان که گفت: اجْعَلْنِی عَلی‌ خَزائِنِ الْأَرْضِ ای علی خراج ارض مصر. و قال مَکَّنَّا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ و قال تعالی: فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ و قال: إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِی الْأَرْضِ وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ یا قَوْمِ لَکُمُ الْمُلْکُ الْیَوْمَ ظاهِرِینَ فِی الْأَرْضِ وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ أَوْ أَنْ یُظْهِرَ فِی الْأَرْضِ الْفَسادَ مراد باین همه زمین مصر است. ششم زمین اسلام است چنان که گفت: أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ یعنی ارض العرب ارض الاسلام همانست که گفت: إِنَّ یَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ یعنی ارض العرب و هی ارض الاسلام: وجه هفتم ارض الاسلام یعنی جمیع الارضین همه زمینها در تحت آن شود کقوله تعالی: وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلَّا عَلَی اللَّهِ رِزْقُها یعنی جمیع الارضین و کذلک قوله: وَ لَوْ أَنَّ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ و کذلک قوله: فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ و نظائر این فراوان است وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْبَرَ حمزه و یعقوب اصغر و اکبر هر دو را برفع خوانند باقی بنصب خوانند، من رفع فالمعنی ما یَعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ... وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْبَرَ و من نصب فالمعنی، ما یعزب عن ربّک من مثقال ذرة و لا اصغر من ذلک و لا اکبر و الموضع موضع خفض الّا انّه فتح لانّه لا ینصرف إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ و هو اللّوح المحفوظ.

أлои إни أўлёءи аллоҳи авлиёъи ҷамъ валеаст ва вале бар вазн Фъиласт муболиғаи ман алФоълу ҳўи ман тувалети тоъотаи ман ғайри ани итхллҳои исён , ва раво бошад ки Фъили бмънии мафъӯл буд ҳамчун ҷриҳу қтил , Фикўни алўлии ман итўолии алайҳи эҳсони аллоҳу аФзолаҳ ,у қади икўни бмънии кунаи мҳФўзои фии оммаи аҳволаи ман алзлоту комаи ан алнабӣ лои икўни алои мъсўмои Фолўлии лои икўни алои мҳФўзо ,у алФрқи байни алмъсўму алмҳФўзи ани алмъсўми лои ялами бзнб албатау алмҳФўзи қад иҳсл манеҳ ҳноту қади икўни ?лаи фии алндраҳи зулоту локини лои икўни ?лаи исрори аўлӣки аллазӣнаи итўбўни ман қарибу ани Саиди бен ҷбири қоли сӣли расӯли аллоҳи с : ман авлиёъи аллоҳ ? қол : ҳам аллазӣнаи азои рأўои зикри аллоҳу қол алнабӣ си қоли аллоҳи таъолӣ : ани аўлёӣии аллазӣнаи изкрўни бзкрӣу азкри бзкрҳму ани умри улхитоби қоли қол : расӯли аллоҳи с : « ани ман ибоди алли ҳи лоносои мо ҳам бонбёءу лои шуҳадоъи иғбтҳми алонбёءу алшҳдоءи явми алқимаҳи бмконҳми ман аллоҳ . Фқол : раҷули ман ҳам ё расӯли аллоҳ ва мо аъмолҳми лълнои нҳбҳми бзлк ?

أَلا إِنَّ أَوْلِیاءَ اللَّهِ اولیاء جمع ولیّ است و ولیّ بر وزن فعیل است مبالغة من الفاعل و هو من توالت طاعاته من غیر ان یتخلّلها عصیان، و روا باشد که فعیل بمعنی مفعول بود همچون جریح و قتیل، فیکون الولیّ من یتوالی علیه احسان اللَّه و افضاله، و قد یکون بمعنی کونه محفوظا فی عامّة احواله من الزّلّات و کما انّ النّبی لا یکون الّا معصوما فالولیّ لا یکون الّا محفوظا، و الفرق بین المعصوم و المحفوظ انّ المعصوم لا یلمّ بذنب البتّة و المحفوظ قد یحصل منه هنات و قد یکون له فی الندرة زلات و لکن لا یکون له اصرار اولئک الذین یتوبون من قریب و عن سعید بن جبیر قال سئل رسول اللَّه ص: من اولیاء اللَّه؟ قال: هم الذین اذا رأوا ذکر اللَّه‌ و قال النّبی ص قال اللَّه تعالی: ان اولیائی الذین یذکرون بذکری و اذکر بذکرهم‌ و عن عمر الخطاب قال قال: رسول اللَّه ص: «انّ من عباد الل‌ه لاناسا ما هم بانبیاء و لا شهداء یغبطهم الانبیاء و الشهداء یوم القیمة بمکانهم من اللَّه. فقال: رجل من هم یا رسول اللَّه و ما اعمالهم لعلّنا نحبهم بذلک؟

Қол : риҷоли итҳобўни брўҳи аллоҳи ман ғайри арҳоми бинҳму лои амволи итъотўнҳои бинҳми Фўи аллоҳи ани вҷўҳҳми нуру анҳми лаълии манобири ман нури лои ихоФўни азои хоФи анносу лои иҳзнўни азои ҳзнўо . Сами қрأи أлои إни أўлёءи аллоҳи лои хавфи алайҳиму лои ҳам иҳзнўну ани абии Идрӣси алхўлонии ани абии алдрдоءи қоли самъати расӯли аллоҳи си иқўл : қоли аллоҳи ъзу ҷли ҳақати муҳаббатии ллмтҳобини фӣ ,у ҳақати муҳаббатии ллмтзоўрини фӣ ,у ҳақати муҳаббатии ллмтҷолсини фӣ , аллазӣнаи иъмрўни масоҷидии бзкрӣу иълмўни анноси алхиру идъўнҳми илои тоъатии аўлӣки аўлёӣии аллазӣнаи азлҳми фии зилли аршӣу аскнҳми фии ҷаворӣ ва ӯ манеҳам ман азобӣу адхлҳми алҷнаҳ қабл анноси бхмси моӣаҳи оми итнъмўни фӣҳо ва ҳам фӣҳо холдўн . Сами қрأи набии аллоҳи с « أлои إни أўлёءи аллоҳи лои хавфи алайҳиму лои ҳам иҳзнўну қоли амири алмؤмнин ъ « авлиёъи аллоҳи қавми сифри алўҷўаҳи ман алсҳр , ъмши алъиўни ман алъбр , хмси албтўни ман алхўӣ , ибси алшФоаҳи ман алдўӣ .

قال: رجال یتحابون بروح اللَّه من غیر ارحام بینهم و لا اموال یتعاطونها بینهم فو اللَّه انّ وجوههم نور و انّهم لعلی منابر من نور لا یخافون اذا خاف النّاس و لا یحزنون اذا حزنوا. ثمّ قرأ أَلا إِنَّ أَوْلِیاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ‌ و عن ابی ادریس الخولانی عن ابی الدرداء قال سمعت رسول اللَّه ص یقول: قال اللَّه عز و جل حقت محبتی للمتحابین فی، و حقت محبتی للمتزاورین فی، و حقت محبتی للمتجالسین فی، الذین یعمرون مساجدی بذکری و یعلمون الناس الخیر و یدعونهم الی طاعتی اولئک اولیائی الذین اظلهم فی ظل عرشی و اسکنهم فی جواری و او منهم من عذابی و ادخلهم الجنة قبل الناس بخمس مائة عام یتنعمون فیها و هم فیها خالدون. ثم قرأ نبی اللَّه ص «أَلا إِنَّ أَوْلِیاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ‌ و قال امیر المؤمنین ع «اولیاء اللَّه قوم صفر الوجوه من السّهر، عمش العیون من العبر، خمص البطون من الخوی، یبس الشّفاه من الدّوی.

Қавла : аллазӣнаи омнўоу конўои итқўни хоҳӣ дар ояти аввали пайванд , ва маънӣ онаст ки авлиёъи худо эшонанд ки имон овараданд ва прҳизкоронанду бойени маънии итқўн вақфасту сухан тамом шуд , ва агар хоҳӣ бар иҳзнўни сухан бурӣда кун вонгаҳи аллазӣнаи омнўо ибтидо кун ҳам албшрӣ

قوله: الَّذِینَ آمَنُوا وَ کانُوا یَتَّقُونَ خواهی در آیت اوّل پیوند، و معنی آنست که اولیاء خدا ایشان‌اند که ایمان آوردند و پرهیزکاران‌اند و باین معنی یتّقون وقف است و سخن تمام شد، و اگر خواهی بر یحزنون سخن بریده کن وانگه الَّذِینَ آمَنُوا ابتدا کن‌هُمُ الْبُشْری‌

Мегуяд : мؤмнонро бишоратаст дар ин ҷаҳон ва дар он ҷаҳон , дарин ҷаҳони хоб некӯаст ки худро бенанд ё эшонро бенанд , ва дар он ҷаҳони биҳишт . ҳоказо

میگوید: مؤمنانرا بشارت است در این جهان و در آن جهان، درین جهان خواب نیکو است که خود را بینند یا ایشان را بینند، و در آن جهان بهشت. هکذا

Рӯй ан алнабӣ си Фимо рӯй ани абии алдрдоءи қол : сأлти расӯли аллоҳи си ани қавли аллоҳи таъолии ҳам албшрии фии алҳёҳи алднёу фии алохраҳ

روی عن النّبی ص فیما روی عن ابی الدرداء قال: سألت رسول اللَّه ص عن قول اللَّه تعالی‌هُمُ الْبُشْری‌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَةِ

Қоли ҳзаҳи албшрии фии алохраҳи қади ърФноҳо , Фмои албшрии фии алҳёҳи алднё ? қол : алрؤёи алсолҳаҳи ироҳои алрҷл ӯтарӣ ?ла . Ва фии алохраҳи алҷнаҳ .

قال هذه البشری فی الآخرة قد عرفناها، فما البشری فی الحیاة الدّنیا؟ قال: الرّؤیا الصّالحة یراها الرّجل او تری له. و فی الآخرة الجنّة.

Ва фии рўоиаҳи ибодаи қол : солати анҳо расӯли аллоҳи Фқол : ҳаии алрؤёи алсолҳаҳи ироҳои алмؤмни лнФсаҳ ӯтарӣ ?лау ҳўи каломи иклм ба рбки абдаи фии алмном .

و فی روایة عبادة قال: سالت عنها رسول اللَّه فقال: هی الرّؤیا الصّالحة یراها المؤمن لنفسه او تری له و هو کلام یکلّم به ربک عبده فی المنام.

Ва ани ъоӣшаҳи ан алнабӣ си қол : лои ибқии баъдии ман алнбўаҳи шайъи ءи алои алмбшрот . Қолўо : ё расӯли аллоҳ ва мо алмбшрот ? қол : алрؤёи алсолҳаҳи ироҳои алрҷл ӯтарӣ ?ла .

و عن عائشة انّ النّبی ص قال: لا یبقی بعدی من النّبوة شی‌ء الّا المبشرات. قالوا: یا رسول اللَّه و ما المبشرات؟ قال: الرّؤیا الصّالحة یراها الرّجل او تری له.

Ва ани абии қтодаҳи алонсории ани расӯли аллоҳи қол : алрؤёи алсолҳаҳи ман аллоҳу алрؤёи алсўءи ман алшитон , Фмни рои рؤёи икрҳҳои ФлинФси ани ясораи слсоу литъўзи биллоҳи ман алшитони алрҷим , ?фонҳо лои тзраҳу лои ихбрҳои аҳдоу ани рои рؤёи ҳасанаи Флистбшри баҳоу лои ихбрҳои алои ман иҳбаҳ »

و عن ابی قتادة الانصاری عن رسول اللَّه قال: الرّؤیا الصّالحة من اللَّه و الرّؤیا السّوء من الشّیطان، فمن رای رؤیا یکرهها فلینفث عن یساره ثلثا و لیتعوذ باللّه من الشّیطان الرّجیم، فانها لا تضرّه و لا یخبرها احدا و ان رای رؤیا حسنة فلیستبشر بها و لا یخبرها الّا من یحبّه»

Ва қол алнабӣ с : алрؤёи сулси алрؤёи алсолҳаҳи башарии ман аллоҳу рؤёи ахрии ман алшитону рؤёи ман ҳадиси алнФс »

و قال النّبی ص: الرّؤیا ثلث الرّؤیا الصّالحة بشری من اللَّه و رؤیا اخری من الشّیطان و رؤیا من حدیث النّفس»

Ва қол : асдқкми рؤёи асдқкми ҳдисоу рؤёи алмؤмни ҷузъи ман сетау арбаъӣни ҷузъи ман алнбўаҳ »

و قال: اصدقکم رؤیا اصدقکم حدیثا و رؤیا المؤمن جزء من ستّة و اربعین جزء من النّبوّة»

Ин хабарро ду маънӣ гуфтаанд яке онаст ки Мустафоро чиҳил ва шаш муъҷиза буд ва хобҳои ӯ яке аз он ҷумла буд ки вай ҳар чаҳ дар хоб дид дар бедорӣ диду лзлки қоли таъолӣ : лақади сидқи аллоҳи расӯлаи алрؤёи болҳқи маънӣ дигар гуфтаанд ки Мустафои си чиҳил сола буд ки ваҳй омад буиу пеш аз омадани Ҷабраили шаш моҳ дар хоби ваҳй буи меомаду муддати набуввату ваҳии бист ва се сол буд ва бист ва се соли бтФсили чиҳил ва шаш бори шаш моҳ буд , пас дуруст шуд ки ин шаш моҳ ки ваҳии буии андари хоб буд ҷуз вайаст аз чиҳил ва шаш ҷузв аз муддати набуввату ваҳии бадви с . Қол : ътоءҳми албшрии фии алҳёҳи алднё

این خبر را دو معنی گفته‌اند یکی آنست که مصطفی را چهل و شش معجزه بود و خوابهای او یکی از آن جمله بود که وی هر چه در خواب دید در بیداری دید و لذلک قال تعالی: لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیا بِالْحَقِّ معنی دیگر گفته‌اند که مصطفی ص چهل ساله بود که وحی آمد بوی و پیش از آمدن جبرئیل شش ماه در خواب وحی بوی می‌آمد و مدّت نبوت و وحی بیست و سه سال بود و بیست و سه سال بتفصیل چهل و شش بار شش ماه بود، پس درست شد که این شش ماه که وحی بوی اندر خواب بود جز وی است از چهل و شش جزو از مدّت نبوّت و وحی بدو ص. قال: عطاءهُمُ الْبُشْری‌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا

Яъне ъанд аламути тотиҳми алмлоӣкаҳи болрҳмаҳу албшораҳи ман аллоҳу тотии аъдоءи аллоҳи болғлзаҳу алФзозаҳу фӣ алохраҳ ъанд хурӯҷи нафаси алмؤмни иърҷи баҳои илои аллоҳи комаи тзФи алърўси ибшри брзўони ман аллоҳ , қоли аллоҳи таъолии аллазӣнаи ттўФоҳми алмлоӣкаҳи таййибин алоиаҳ . Қоли ибни кисони ҳаии мо бшрҳми аллоҳи фии алднёи болктоб ва алрасул анҳми авлиёъи аллоҳу ибшрҳми фии қбўрҳму фии ктбҳми алтии фӣҳо аъмолҳми болҷнаҳ ,у иҳкии ани абии бикри Муҳамади бен абди аллоҳи алҷўзқии иқўли раъйати абои Аҳмади алҳоФзи фии алмноми рокбои брзўноу алайҳи тилсону ъамомаи Фслмти алайҳи Фқлти аиҳо алҳокми нҳни лои бонзоли нзкрк ва назикр мҳоснки ФътФи алӣу қоли лӣу нҳни лои бонзоли нзкрк ва назикр мҳоснк . Қоли аллоҳи таъолии ҳам албшрии фии алҳёҳи алднёу фии алохраҳ

یعنی عند الموت تاتیهم الملائکة بالرّحمة و البشارة من اللَّه و تاتی اعداء اللَّه بالغلظة و الفظاظة و فی الآخرة عند خروج نفس المؤمن یعرج بها الی اللَّه کما تزفّ العروس یبشّر برضوان من اللَّه، قال اللَّه تعالی الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ طَیِّبِینَ الآیة. قال ابن کیسان هی ما بشّرهم اللَّه فی الدّنیا بالکتاب و الرّسول انّهم اولیاء اللَّه و یبشّرهم فی قبورهم و فی کتبهم الّتی فیها اعمالهم بالجنّة، و یحکی عن ابی بکر محمد بن عبد اللَّه الجوزقی یقول رأیت ابا احمد الحافظ فی المنام راکبا برذونا و علیه طیلسان و عمامة فسلّمت علیه فقلت ایها الحاکم نحن لا بانزال نذکرک و نذکر محاسنک فعطف علیّ و قال لی و نحن لا بانزال نذکرک و نذکر محاسنک. قال اللَّه تعالی‌هُمُ الْبُشْری‌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَةِ

Алсноءи алҳсни алсноءи алҳсну ашори беда . Ва фии алхбри алсҳиҳи қол : абӯи зр ё расӯли аллоҳи алрҷли иъмли лнФсаҳу иҳбаҳи аннос . Қол : тлки оҷили башарии алмؤмн .

الثناء الحسن الثّناء الحسن و اشار بیده. و فی الخبر الصّحیح قال: ابو ذر یا رسول اللَّه الرّجل یعمل لنفسه و یحبّه النّاس. قال: تلک عاجل بشری المؤمن.

Табдили лклмоти аллоҳ эй лои тағйири лқўлаҳу лои халафи лўъдаҳи лаки ҳўи алФўзи алъзим

تَبْدِیلَ لِکَلِماتِ اللَّهِ‌ ای لا تغییر لقوله و لا خلف لوعده‌لِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ‌

Ва лои иҳзнки қўлҳми сухани ӣнҷо тамом шуд ва ихтисорӣаст ӣнҷо азим мегуяд : андўҳгни мкноди турои сухани эшон ки аз душманони худои суханони зишти нобакори мункири фаровон буд агар эшон турои дурӯғ зан доранд ва бим диҳанд андўҳгн машав إни алъзаҳи ллаҳи ҷмиъо эй ани алғлбаҳи ллаҳу ҳўи носрку носрки динк , иззату қӯту ғалабаи ҳамаи худоироаст онро азиз кунад ва нусрат диҳад ки худ хоҳад , ҷое дигар гуфт : ман кони ириди алъзаҳи Фллаҳи алъзаҳи ҷмиъо ҳар ки иззат меҷӯяд то аз аллоҳ ҷӯяд ки иззати ҳама ӯ росту онҷо ки гуфт :у ллаҳи алъзаҳу лрсўлаҳу ллмؤмнин яъне ани алъзи алзии ллрсўлу ллмؤмнини Фҳўи ллаҳи таъолии маликоу хлқоу ъзаҳи субҳонаи ?лау сафои Фозои алъзи каллаи ллаҳи ъзу ҷлу лои мноФоаҳи байни алоитин .

وَ لا یَحْزُنْکَ قَوْلُهُمْ سخن اینجا تمام شد و اختصاری است اینجا عظیم میگوید: اندوهگن مکناد ترا سخن ایشان که از دشمنان خدا سخنان زشت نابکار منکر فراوان بود اگر ایشان ترا دروغ زن دارند و بیم دهند اندوهگن مشو إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِیعاً ای انّ الغلبة للَّه و هو ناصرک و ناصرک دینک، عزّت و قوّت و غلبه همه خدای را است آن را عزیز کند و نصرت دهد که خود خواهد، جایی دیگر گفت: مَنْ کانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً هر که عزّت میجوید تا از اللَّه جوید که عزّت همه او راست و آنجا که گفت: وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ یعنی ان العزّ الّذی للرّسول و للمؤمنین فهو للَّه تعالی ملکا و خلقا و عزّة سبحانه له و صفا فاذا العزّ کلّه للَّه عزّ و جلّ و لا منافاة بین الآیتین.

أлои إни ллаҳи ман фии алсмоўот ва ман фии алأрзи иФъли Фиҳму баҳами мо ишоء ва мо итбъи аллазӣнаи идъўни ман дуни аллоҳи шуракои ин мо истифҳомаст аз рӯй таъаҷҷуб ва инкор мегуяд : мо зои иъмли аллазӣнаи иъбдўни ғайри аллоҳ чаҳ мепиндоранд ӣнон ва чаҳ бадаст доранд . Яъне анҳми лисўои фии шайъи ءу лои иснъўни шиӣои кқўлаҳи таъолӣ : إзи қоли лأбиаҳу қавмаи мо зои тъбдўни он гуҳ гуфт : إни итбъўни إлои алзн эй мо итбъўни алои знҳми анҳо тшФъи ?лааму тқрбҳми илои аллоҳи зулфӣу إни ҳам إлои ихрсўни иқўлўни мо лои икўн , алтхрси алоФтроءу алхроси алмФтрӣ , ҳўи алзии ҷаъли лаками аллили лтскнўо эй лтҳдؤоу тстриҳўои фӣау алнҳори мбсрои ҳозои кқўлҳми лайли фалони ноӣму аллили лои иному анмои иноми фӣа яъне ани алнҳори ибсри фӣау алмънии ҷаъли алнҳори мзиӣои лтҳтдўо ба фии ҳўоӣҷкму тнқлбўои фӣаи лмъошкм , ҳамонаст ки ҷое дигар гуфт :у ҷълнои ояи алнҳори мубсирае мбсрои фӣаи إни фии злки лоёти лқўми исмъўни самоъи эътибору мавъиза .

أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ یفعل فیهم و بهم ما یشاء وَ ما یَتَّبِعُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَکاءَ این ما استفهام است از روی تعجب و انکار میگوید: ما ذا یعمل الذین یعبدون غیر اللَّه چه می‌پندارند اینان و چه بدست دارند. یعنی انّهم لیسوا فی شی‌ء و لا یصنعون شیئا کقوله تعالی: إِذْ قالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ ما ذا تَعْبُدُونَ آن گه گفت: إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ ای ما یتّبعون الّا ظنّهم انّها تشفع لهم و تقرّبهم الی اللَّه زلفی وَ إِنْ هُمْ إِلَّا یَخْرُصُونَ یقولون ما لا یکون، التخرص الافتراء و الخرّاص المفتری، هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ لِتَسْکُنُوا ای لتهدؤا و تستریحوا فِیهِ وَ النَّهارَ مُبْصِراً هذا کقولهم لیل فلان نائم و اللّیل لا ینام و انّما ینام فیه یعنی انّ النّهار یبصر فیه و المعنی جعل النّهار مضیئا لتهتدوا به فی حوائجکم و تنقلبوا فیه لمعاشکم، همانست که جایی دیگر گفت: وَ جَعَلْنا آیَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً ای مبصرا فیه إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ سماع اعتبار و موعظة.

Қолўо яъне алмшркини ман аҳли Маккаи атхзи аллоҳи влдои ҳўи қўлҳми алмлоӣкаҳи бенот аллоҳи субҳонаи тнзиҳои ?лаи ъмои қолўаҳи ҳўи алғнии ани ткўни ?лаи завҷа ӯ валади ?лаи мо фии алсмоўот ва мо фии алأрзи маликоу хлқои إни ъндкми ман султони бҳзои ман салааст , эй мо ъндкми фии китоби аллоҳи ҳаҷау ҳақи бҳзои أи тқўлўни алии аллоҳи мо лои тълмўн .

قالُوا یعنی المشرکین من اهل مکة اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً هو قولهم الملائکة بنات اللَّه سُبْحانَهُ تنزیها له عمّا قالوه هُوَ الْغَنِیُّ ان تکون له زوجة او ولد لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ ملکا و خلقا إِنْ عِنْدَکُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا من صلة است، ای ما عندکم فی کتاب اللَّه حجة و حقّ بهذا أَ تَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ.

Қул إни аллазӣна яъне аҳли Маккаи иФтрўни ихтлқўни алии аллоҳи алкзби лои иФлҳўни ҳозои вақфи алтмом эй лои инҷўну лои иФўзўну лои иأмнўни матоъ эй ?лаами матоъи фии алднёи итмтъўн бау балоғи интФъўн ба илои вақти анқзоءи оҷолҳм , матоъи дарин ояти бмънӣ балоғаст чунон ки дар сӯра албқраҳ гуфт :у лаками фии алأрзи мустақару матоъи إлии ҳайн эй балоғи илои мунтаҳии оҷолкм ва дар сӯраи алонбёءи мушрикони арабро гуфт : фитнаи лакаму матоъи إлии ҳайн яънеу балоғи илои мунтаҳии оҷолкми сами إлинои мрҷъҳм эй мнқлбҳми фии алохраҳи сами нзиқҳми алъзоби алшдиди бмои конўои икФрўн .

قُلْ إِنَّ الَّذِینَ یعنی اهل مکه یَفْتَرُونَ یختلقون عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ لا یُفْلِحُونَ هذا وقف التّمام ای لا ینجون و لا یفوزون و لا یأمنون مَتاعٌ ای لهم متاع فِی الدُّنْیا یتمتّعون به و بلاغ ینتفعون به الی وقت انقضاء آجالهم، متاع درین آیت بمعنی بلاغ است چنان که در سورة البقره گفت: وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلی‌ حِینٍ ای بلاغ الی منتهی آجالکم و در سورة الانبیاء مشرکان عرب را گفت: فِتْنَةٌ لَکُمْ وَ مَتاعٌ إِلی‌ حِینٍ یعنی و بلاغ الی منتهی آجالکم ثُمَّ إِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ ای منقلبهم فی الآخرة ثُمَّ نُذِیقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِیدَ بِما کانُوا یَکْفُرُونَ.