Қавлаи таъолӣ : Флўи лои канти қарияи омнт эй ?ҳуллои канти қарияи омнти ҳайни инФъҳои имонҳо лои ҳайни лои инФъҳо , ин ҳуҷҷат худоаст ҷли ҷалола бар фиръавн ки имон вай напазируфт буқати муъоинаи азоб . Иқўли аллоҳи таъолӣ : ?ҳуллои омни фиръавн қабл ани идркаҳи алғрқи ҳайни алмҳлаҳ , он гуҳи қавми Юнусро мустасно кард ки тавбаи эшон бпзирФти буқати муъоинаи азоб . Ва қил : маъноаи Фмои канти қария , эй аҳли қария омнт ъанд муъоинаи алъзоби ФнФъҳои إимонҳои фии ҳолаи албأси комаи лами инФъи фиръавни إлои қавми Юнуси ?фонаи нФъҳми аимонҳми лмои рأўои Имороти алъзоби лмои илми аллоҳи ман садақаам ,у ҳўи қавла : кшФнои анҳуам азоби алхзии алҳлоку алҳўони фии алҳёҳи алднёу мтъноҳми إлии ҳайн эй илои аҳоиини оҷолҳм . Ва қил : кшФнои анҳуам алъзоби илои явми алқимаҳи Фиҷозўни болсўобу алъқоб . Хилофаст миёни уламо ки қавми Юнуси азоби бъёни диданд ё Имороту длоӣли он диданд , қавмӣ гуфтанд : азоб боишон наздики гашту бъёни диданд ки мегуяд : кшФнои анҳуаму алкшФи икўни баъди алвуқуъ ӯ азои қурб . Ва қавмӣ гуфтанд : Имороту длоӣли азоби диданд ва дар он ҳолат тавба карданд бохалосу сидқу забон тазаррӯъ бикшоданд ва то раби алъзаҳи он азоб ки далели он зоҳир буд аз эшон бгрдониду мисол ин бемораст ки буқати бемории чунон ки умеди бъоФит ва сиҳҳат медорад ва аз марг наме тарсад тўбт кунад , тўбти вай дар он ҳоли дуруст буд , аммо чун марг бмъоинаҳ дид ва аз ҳаёти навмеди гашт , тавбаи вай дуруст набошад ки мегуяд ҷли ҷалола :у إни ман أҳли алкитоби إлои лиؤмнн ба қабл мўтаҳ таворихён гуфтанд : Юнуси пайғомбари маскан ӯ Мӯсил буду хона ӯ нинўӣ , мо дар ваии тнхиси ном буду падари ваии маттӣ ,у Мӯсил аз он хонанд ки шом ба Ироқи пайвандад , раби Алъоламин Юнусро фиристод бқўми вай ва эшонро даъват кард бад-ӣни исломи эшон сарбоз заданду рисолати вай қабул накарданд , Юнус гуфт : акнӯн ки марои дурӯғ зан медореду рисолати мо қабули нмикнид , борӣ бидонед ки бомдоди шуморо аз осмон азоб ояд ва он гуҳи се рӯзи он азоб дар пайвандад . Эшон бо якдигар гуфтанд : Юнуси ҳаргиз дурӯғ нагуфтааст ин як имшаб ӯро бёзмоӣид бингаред ки имшаб аз миёни мо берун шавад ё на , агар берун шавад ва бар ҷой хеш намонад пас бидонед ки рост мегуяд . Бомдод чун ӯро талаб карданд наёфтанд ки аз миёни эшон берун шуда буд , донистанд ки вай рост гуфт , ҳамон соъати Имороту длоӣли азоби пайдои гашт , абрии сиёҳ бар омад ,у духонии азим дар гирифт , чунон ки дару девори эшон сиёҳи гашт , эшон бтрсиднд , ва аз кардҳо ва гуфтҳои хеш пушаймон шуданд ,у раби алъзаҳи ҷли ҷалола дар дилҳои эшон тўбти афканди ҳамаи бики бори бсҳро берун шуданд , мардону занону кӯдакон ва чаҳор поён низ беруни бурданд , ва пилосҳо дар пӯшеданд , забони зорӣ ва тазаррӯъ бикшоданд , ва ба ихлосу сидқи ин дуо гуфтанд : ё ҳии ҳайни лои ҳӣ ё ҳии мҳиии аламутӣ ё ҳии лои илоҳи алои анат . ФърФи аллоҳи садақаами Фрҳмҳму астҷоби дъоءҳм ва қабл тўбтҳму кашфи алъзоби анҳуам ,у кони злки явми ъошўроء . Ва кони Юнуси қади харҷу ақоми интзри алъзоби Флми ири шиӣоу кони ман кизбу лами икни ?лаи байнаи қатл , Фқоли Юнус : Киеви арҷъи илои қавмӣу қади кзбтҳм , Фзҳби мғозбои лқўмаҳу ркби алсФинаҳ . Фзлки қавла :у зои алнўни إзи зҳби мғозбоу иأтии шарҳаи фии мавзеаи ани шоءи аллоҳ .

قوله تعالی: فَلَوْ لا کانَتْ قَرْیَةٌ آمَنَتْ ای هلّا کانت قریة آمنت حین ینفعها ایمانها لا حین لا ینفعها، این حجّت خدا است جلّ جلاله بر فرعون که ایمان وی نپذیرفت بوقت معاینه عذاب. یقول اللَّه تعالی: هلّا آمن فرعون قبل ان یدرکه الغرق حین المهلة، آن گه قوم یونس را مستثنی کرد که توبه ایشان بپذیرفت بوقت معاینه عذاب. و قیل: معناه فما کانت قریة، ای اهل قریة آمنت عند معاینة العذاب فَنَفَعَها إِیمانُها فی حالة البأس کما لم ینفع فرعون إِلَّا قَوْمَ یُونُسَ فانّه نفعهم ایمانهم لمّا رأوا امارات العذاب لما علم اللَّه من صدقهم، و هو قوله: کَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْیِ الهلاک و الهوان فی الحیاة الدنیا وَ مَتَّعْناهُمْ إِلی‌ حِینٍ ای الی احایین آجالهم. و قیل: کَشَفْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ الی یوم القیمة فیجازون بالثّواب و العقاب. خلافست میان علما که قوم یونس عذاب بعیان دیدند یا امارات و دلائل آن دیدند، قومی گفتند: عذاب بایشان نزدیک گشت و بعیان دیدند که میگوید: کَشَفْنا عَنْهُمُ و الکشف یکون بعد الوقوع او اذا قرب. و قومی گفتند: امارات و دلائل عذاب دیدند و در آن حالت توبه کردند باخلاص و صدق و زبان تضرّع بگشادند و تا ربّ العزّة آن عذاب که دلیل آن ظاهر بود از ایشان بگردانید و مثال این بیمارست که بوقت بیماری چنان که امید بعافیت و صحت میدارد و از مرگ نمی‌ترسد توبت کند، توبت وی در آن حال درست بود، اما چون مرگ بمعاینه دید و از حیات نومید گشت، توبه وی درست نباشد که میگوید جل جلاله: وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ إِلَّا لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ تواریخیان گفتند: یونس پیغامبر مسکن او موصل بود و خانه او نینوی، ما در وی تنخیس نام بود و پدر وی متی، و موصل از آن خوانند که شام به عراق پیوندد، رب العالمین یونس را فرستاد بقوم وی و ایشان را دعوت کرد بدین اسلام ایشان سرباز زدند و رسالت وی قبول نکردند، یونس گفت: اکنون که مرا دروغ زن میدارید و رسالت ما قبول نمیکنید، باری بدانید که بامداد شما را از آسمان عذاب آید و آن گه سه روز آن عذاب در پیوندد. ایشان با یکدیگر گفتند: یونس هرگز دروغ نگفته است این یک امشب او را بیازمائید بنگرید که امشب از میان ما بیرون شود یا نه، اگر بیرون شود و بر جای خویش نماند پس بدانید که راست میگوید. بامداد چون او را طلب کردند نیافتند که از میان ایشان بیرون شده بود، دانستند که وی راست گفت، همان ساعت امارات و دلائل عذاب پیدا گشت، ابری سیاه بر آمد، و دخانی عظیم در گرفت، چنان که در و دیوار ایشان سیاه گشت، ایشان بترسیدند، و از کردها و گفتهای خویش پشیمان شدند، و رب العزّة جلّ جلاله در دلهای ایشان توبت افکند همه بیک بار بصحرا بیرون شدند، مردان و زنان و کودکان و چهار پایان نیز بیرون بردند، و پلاسها در پوشیدند، زبان زاری و تضرّع بگشادند، و به اخلاص و صدق این دعا گفتند: یا حیّ حین لا حیّ یا حی محیی الموتی یا حیّ لا اله الا انت. فعرف اللَّه صدقهم فرحمهم و استجاب دعاءهم و قبل توبتهم و کشف العذاب عنهم، و کان ذلک یوم عاشوراء. و کان یونس قد خرج و اقام ینتظر العذاب فلم یر شیئا و کان من کذب و لم یکن له بیّنة قتل، فقال یونس: کیف ارجع الی قومی و قد کذبتهم، فذهب مغاضبا لقومه و رکب السفینة. فذلک قوله: وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً و یأتی شرحه فی موضعه ان شاء اللَّه.

Ва луи шоءи рбки ломни ман фии алأрзи каллаами ҷмиъо эй вФқҳми ллҳдоиаҳи أи Фأнти ткраҳи аннос ҳатто икўнўои муъминин қоли ибни аббос : кон алнабӣ ( с ) ҳрисои алии имони ҷамеъи аннос . Ва қил : нзлти фии абии толиби Фохбраҳи субҳонаи анаи лои иؤмни алои ман сабақи ?лаи ман аллоҳи алсъодаҳу лои изли алои ман сабақи ?лаи алшқоўаҳ . أи Фأнти ткраҳи анноси икроҳи алҳдоиаҳи лои икроҳи алдъўаҳ , ё Муҳамад ту натавонӣ ки эшонро нокоми роҳи намое , бози хондани туоне аммо роҳ намӯдан натавонӣ лӣси алейк ҳдоҳм , إнки лои тҳдии ман أҳббт ва мо кони лнФс ва мо инбғии лнФс , ва мо канти алнФси أни тؤмни إлои бإзни аллоҳ эй бородтаҳу тавфиқа ва мо сабақи лҳои ман қзоӣаҳу мшитаҳи Флои тҷтҳди нФски фии ҳудоҳо ?фони злки илои аллоҳу ҳозои алҳди алдлоили алии ани асттоъаҳи алъбди маъаи фаълаи ло қабл фаъла . Қоли баъзи алмҳққин : лои имкни ҳамли алозни фии ҳзаҳи алоиаҳи алои алии алмшиаҳи лонаи амри алкоФаҳи болоямону алзии ҳўи маъмури болшии ءи лои иқоли анаи ғайри мозўни фӣа . Ва лои иҷўзи ҳамли алоиаҳи алии ани маъноаи лои иؤмни аҳади алои азои أлҷأаҳ алҳақ илои алоямону азтраҳ , лонаи иўҷби азои ани лои икўни аҳади фии Алъолами мؤмнои болохтёру злки хтоءи Фдли алии анаи ?ераад ба алои ани ишоءи аллоҳи ани иؤмни ҳўи тўъоу лои иҷўзи бмқтзии ҳозои ани ириди ман аҳади ани иؤмни тўъои сами лои иؤмни лонаи тбтли Фоӣдаҳи алоиаҳ , Фсҳи қавли аҳли алснаҳи ани мо шоءи аллоҳи кон ва мо лами ишоءи лами икн .

وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً ای وفّقهم للهدایة أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ قال ابن عباس: کان النبی (ص) حریصا علی ایمان جمیع الناس. و قیل: نزلت فی ابی طالب فاخبره سبحانه انه لا یؤمن الا من سبق له من اللَّه السعادة و لا یضل الا من سبق له الشقاوة. أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ اکراه الهدایة لا اکراه الدعوة، یا محمد تو نتوانی که ایشان را ناکام راه نمایی، باز خواندن توانی اما راه نمودن نتوانی لَیْسَ عَلَیْکَ هُداهُمْ، إِنَّکَ لا تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَ ما کانَ لِنَفْسٍ و ما ینبغی لنفس، و ما کانت النّفس أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ای بارادته و توفیقه و ما سبق لها من قضائه و مشیّته فلا تجتهد نفسک فی هدیها فانّ ذلک الی اللَّه و هذا الحدّ الدلایل علی انّ استطاعة العبد مع فعله لا قبل فعله. قال بعض المحققین: لا یمکن حمل الاذن فی هذه الآیة الا علی المشیّة لانه امر الکافة بالایمان و الذی هو مامور بالشی‌ء لا یقال انه غیر ماذون فیه. و لا یجوز حمل الآیة علی ان معناه لا یؤمن احد الا اذا ألجأه الحق الی الایمان و اضطره، لانه یوجب اذا ان لا یکون احد فی العالم مؤمنا بالاختیار و ذلک خطاء فدل علی انه اراد به الا ان یشاء اللَّه ان یؤمن هو طوعا و لا یجوز بمقتضی هذا ان یرید من احد ان یؤمن طوعا ثم لا یؤمن لانه تبطل فائدة الآیة، فصحّ قول اهل السنة انّ ما شاء اللَّه کان و ما لم یشاء لم یکن.

Қавла :у иҷъли алрҷс эй иҷъли аллоҳи алрҷс . Ва қрأи абӯи бикр ва наҷаъл болнўн Эй наҷаъл алъзоби алолим . Ва қил : алшитон . Ва қил : алғзбу алсхти алии аллазӣнаи лои иъқлўни длоӣлаҳу овомирау нўоҳиаҳ .

قوله: وَ یَجْعَلُ الرِّجْسَ ای یجعل اللَّه الرّجس. و قرأ ابو بکر و نجعل بالنون ای نجعل العذاب الالیم. و قیل: الشیطان. و قیل: الغضب و السخط عَلَی الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ دلائله و اوامره و نواهیه.

Қул анзрўо эй қул ллмшркини аллазӣнаи исӣлўнки алоёти анзрўои мо зои фии алсмоўоту алأрзи ман алоёту алъбри алтии тдли алии вҳдониаҳи аллоҳи субҳонаи Фтълмўои ани злки каллаи иқтзии сонъои лои ишбаҳи алошёءу лои ишбҳаҳи шайъи ءи сами байни ани алоёти лои тғнии ъмни сабақи фии илми аллоҳи субҳонаи анаи лои иؤмн , Фқол : ва мо тғнии алоёту алнзри дарин « мо » мухайярӣ , хоҳии бостФҳоми гӯй , хоҳии бнФӣ , агар бостФҳоми гӯйӣ маънӣ онаст ки чаҳ суд дорад оёту мӯъҷизот . Ва агар бнФии гӯйӣ маънӣ онаст ки суд надорад оёту мӯъҷизоту инзори огоҳкунандагону бими намояндагони қавмиро ки дар илми худои коФроннд ки ҳаргиз имон наёранд . Фҳли интзрўни мушрикони Маккаро мегуяд : мо интзрўни إлои аёмои иқъи алайҳими фӣҳо алъзоб ва мисли айёми аллазӣнаи мзўои ман қиблааму айёми аллоҳи ъқўботаҳу айёми алъараби вақойиъҳо . Манеҳ қавла :у зкрҳми бأёми аллоҳу кули мо мзии алейк ман хайру шари Фҳўи айём . Мегуяд : мушрикони Қурайши баъд аз ан ки турои дурӯғ зан гирифтанд чаҳ интизор кунанд ва чаҳ чашм доранд магар мисли он ъқўботу вақойиъ ки эшонро расед ки гузаштаанд аз пеш аз дурӯғи зани гирони пайғомбарон чун оду самуду амсоли он .

قُلِ انْظُرُوا ای قل للمشرکین الذین یسئلونک الآیات انْظُرُوا ما ذا فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ من الآیات و العبر التی تدل علی وحدانیّة اللَّه سبحانه فتعلموا انّ ذلک کلّه یقتضی صانعا لا یشبه الاشیاء و لا یشبهه شی‌ء ثم بیّن انّ الآیات لا تغنی عمن سبق فی علم اللَّه سبحانه انه لا یؤمن، فقال: وَ ما تُغْنِی الْآیاتُ وَ النُّذُرُ درین «ما» مخیّری، خواهی باستفهام گوی، خواهی بنفی، اگر باستفهام گویی معنی آنست که چه سود دارد آیات و معجزات. و اگر بنفی گویی معنی آنست که سود ندارد آیات و معجزات و انذار آگاه کنندگان و بیم نمایندگان قومی را که در علم خدای کافرانند که هرگز ایمان نیارند. فَهَلْ یَنْتَظِرُونَ مشرکان مکه را میگوید: ما ینتظرون إِلَّا ایّاما یقع علیهم فیها العذاب و مثل ایام الذین مضوا من قبلهم و ایّام اللَّه عقوباته و ایّام العرب وقایعها. منه قوله: وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ و کل ما مضی علیک من خیر و شر فهو ایّام. میگوید: مشرکان قریش بعد از ان که ترا دروغ زن گرفتند چه انتظار کنند و چه چشم دارند مگر مثل آن عقوبات و وقایع که ایشان را رسید که گذشته‌اند از پیش از دروغ زن گیران پیغامبران چون عاد و ثمود و امثال آن.

Қул ё Муҳамади Фонтзрўои мислҳо ани лами тؤмнўои إнии мъкми ман алмнтзрини лзлк . Ва қил : антзрўои ҳалокии ании мъкми ман алмнтзрини ҳлоккм , ҳозои ҷавоби ?лаами ҳайни қолўо : нтрбси бкми алдўоӣр .

قُلْ یا محمد فَانْتَظِرُوا مثلها ان لم تؤمنوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ لذلک. و قیل: انتظروا هلاکی انی معکم من المنتظرین هلاککم، هذا جواب لهم حین قالوا: نتربص بکم الدوائر.

Сами ннҷии рслнои қрأи ёқӯби ннҷии болтхФиФу ҳўи мстқбли бмънии алмозӣ эй комаи аҳлкнои аллазӣнаи хлўои сами нҷинои алрслу алмؤмнини кзлки ҳқои ълинои ннҷи алмؤмнин эй ннҷии Муҳамад ӯ ман омни маъаа . Қрأи алксоӣӣ . Ва ҳФсу ёқӯби ннҷии алмؤмнин эй ннҷии болтхФиФу алохсрўни болтшдиду анҷӣ ва наҷай бмънии воҳид .

ثُمَّ نُنَجِّی رُسُلَنا قرأ یعقوب ننجی بالتخفیف و هو مستقبل بمعنی الماضی ای کما اهلکنا الذین خلوا ثم نجّینا الرسل و المؤمنین کَذلِکَ حَقًّا عَلَیْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِینَ ای ننجی محمد او من آمن معه. قرأ الکسائی. و حفص و یعقوب نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ ای ننجی بالتخفیف و الاخسرون بالتشدید و انجی و نجّی بمعنی واحد.

Ҳқои ълино яъне мнои Фإни алошёءи тҷби ман аллоҳи азои ахбри анҳо ткўни Фиҷби алшии ءи ман аллоҳи лсдқаҳу лои иҷби алайҳи лъзаҳ .

حَقًّا عَلَیْنا یعنی منّا فإن الاشیاء تجب من اللَّه اذا اخبر انها تکون فیجب الشی‌ء من اللَّه لصدقه و لا یجب علیه لعزّة.

Қул ё أиҳои анноси إни кантами фии шаки ман динии ин хитоб бо мушрикон Қурайш аст мегуяд : ани кантами лои търФўни мо анои алайҳи Фонои абинаҳи лакам , агар шумо намешиноседу нмидониди ин дайн ки ман овардаам , ман шуморо равшан кунаму далоили дурустӣу ростии он шуморо пайдо кунам , ҳамонаст ки гуфт :у أнзлнои إлики аззикри лтбини ллнос мо назул إлиҳму қил : маъноаи إни кантами фии шаки ман динии алзии адъўкми илайҳи Фонои алии яқин , агар шумо дар гумонед азин дайн ки ман оварадам ва шуморо бидон даъват кардам , ман борӣ бар яқинам бе ҳеҷ гумони дурустӣу ростӣ он медонам ,у ҳақӣу сазоворӣ он мешиносам . Ҳамонаст ки гуфт : алии басираи أно ва ман атбънии он гуҳ гуфт : Флои أъбди аллазӣнаи тъбдўни ман дуни аллоҳи бонкаҳи шумо дар гумонед ман нахоҳам парастидан эшонро ки мепарастед шумо фурӯд аз худоӣ , он гуҳи эшонро таҳдид кард бончаҳ гуфт : أъбди аллоҳи алзии итўФокм ки вафоти эшон меоди азоб эшонаст , мегуяд : он худоиро пурситам ки шуморо меронад ва шуморо азоб кунад ки дайгариро бботл мепарастед на ӯро баҳақ , ва низ ишоратаст ки сазоӣ худоӣ ӯст ки қудрат он дорад ки шуморо меронаду қабзи арвоҳ шумо кунад на он батон ки эшонро қудрат нест ва дар эшон ҳеҷ зр ва нафъ несту أмрти أни أкўни ман алмؤмнини бмои ?утӣ ба алонбёءи алайҳими ассаломи қаблӣ . ?фони қил : Киеви қоли ани кантами фии шак , ва ҳам конўои иътқдўни бутлони мо ҷоء ба , қил : лонаами лмои роўои алоёту алмъҷзоти азтрбўоу шкўои фии амрҳму амр алнабӣ ( с ) . Ва қил : кони Фиҳми шокўни фаҳми алмроди болоиаҳи кқўлаҳи ҳикояи ани алкФору إнои лФии шаки ммои тдъўннои إлиаҳи мрибу أни أқми вҷҳки атфи алии алмънии тақдира ,у амрати ани акўни ман алмؤмнин , кун мؤмнои сами ақми вҷҳк . Ва қили маъноа ,у амрати ани акўни ман алмؤмнину аўҳии илои ани ақми вҷҳки ллдин эй астқбли алкъбаҳи фии алслоаҳу тавваҷуҳи наҳвҳо . Ва қили астқми мқблои бўҷҳки алии мо амрки аллоҳи ҳниФои алии млаҳи إброҳиму лои ткўнни ман алмшркин .

قُلْ یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی شَکٍّ مِنْ دِینِی این خطاب با مشرکان قریش است میگوید: ان کنتم لا تعرفون ما انا علیه فانا ابیّنه لکم، اگر شما نمی‌شناسید و نمیدانید این دین که من آورده‌ام، من شما را روشن کنم و دلایل درستی و راستی آن شما را پیدا کنم، همانست که گفت: وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ و قیل: معناه إِنْ کُنْتُمْ فِی شَکٍّ مِنْ دِینِی الذی ادعوکم الیه فانا علی یقین، اگر شما در گمان‌اید ازین دین که من آوردم و شما را بدان دعوت کردم، من باری بر یقین‌ام بی هیچ گمان درستی و راستی آن میدانم، و حقّی و سزاواری آن می‌شناسم. همانست که گفت: عَلی‌ بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی آن گه گفت: فَلا أَعْبُدُ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ‌ بآنکه شما در گمان‌اید من نخواهم پرستیدن ایشان را که می‌پرستید شما فرود از خدای، آن گه ایشان را تهدید کرد بآنچه گفت: أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِی یَتَوَفَّاکُمْ که وفات ایشان میعاد عذاب ایشان است، میگوید: آن خدای را پرستم که شما را میراند و شما را عذاب کند که دیگری را بباطل می‌پرستید نه او را بحق، و نیز اشارت است که سزای خدایی اوست که قدرت آن دارد که شما را میراند و قبض ارواح شما کند نه آن بتان که ایشان را قدرت نیست و در ایشان هیچ ضر و نفع نیست وَ أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ بما اتی به الانبیاء علیهم السلام قبلی. فان قیل: کیف قال ان کنتم فی شک، و هم کانوا یعتقدون بطلان ما جاء به، قیل: لانهم لما راوا الآیات و المعجزات اضطربوا و شکوا فی امرهم و امر النبی (ص). و قیل: کان فیهم شاکون فهم المراد بالآیة کقوله حکایة عن الکفار وَ إِنَّا لَفِی شَکٍّ مِمَّا تَدْعُونَنا إِلَیْهِ مُرِیبٍ وَ أَنْ أَقِمْ وَجْهَکَ عطف علی المعنی تقدیره، و امرت ان اکون من المؤمنین، کن مؤمنا ثم اقم وجهک. و قیل معناه، و امرت ان اکون من المؤمنین و اوحی الی ان اقم وجهک للدین ای استقبل الکعبة فی الصلاة و توجه نحوها. و قیل استقم مقبلا بوجهک علی ما امرک اللَّه حَنِیفاً علی مِلَّةِ إِبْراهِیمَ وَ لا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ.

Ва лои тдъи ман дуни аллоҳи мо лои инФъки ани даъватау лои изрки ани хзлтаҳ , лои инФъки ани атътаҳу лои изрки ани ъситаҳ . Саёқи ин сухани таҳқир батонаст ,у мазаллату хории эшон , ки дар эшон ҳеҷ чиз аз нафъу зру хайр ва шар несту зору нофеъи бҳқиқти ҷуз аллоҳ нест Фإни феълати Фإнки إзои ман алзолмини аллазӣнаи взъўои алдъои ғайри мавзеа , он гуҳи таҳқиқу таъкӣди ин суханро гуфт .

وَ لا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَنْفَعُکَ ان دعوته وَ لا یَضُرُّکَ ان خذلته، لا ینفعک ان اطعته و لا یضرک ان عصیته. سیاق این سخن تحقیر بتان است، و مذلت و خواری ایشان، که در ایشان هیچ چیز از نفع و ضر و خیر و شرّ نیست و ضار و نافع بحقیقت جز اللَّه نیست فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّکَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِینَ الذین وضعوا الدعا غیر موضعه، آن گه تحقیق و تأکید این سخن را گفت.

Ва إни имсски аллоҳи бзри Фло исбк бишудау блоءи мараз ӯ фақри Флои кошифи ?лае лои дофеъи ?лаи إлои ҳў «у إни ирдки бихир » рхоء ва нааммау саъаи Флои роди лФзлаҳ эй лои монеъи лрзқаҳи лои монеъи лмои иФзл ба алейк ман наамма исиб ба бакули воҳиди ман алзру алхири ман ишоءи ман ибодау ҳўи алғФўри арраҳими Флои тиأсўои ман ғуфронау раҳмата .

وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللَّهُ بِضُرٍّ فلا یصبک بشدّة و بلاء مرض او فقر فَلا کاشِفَ لَهُ ای لا دافع له إِلَّا هُوَ «وَ إِنْ یُرِدْکَ بِخَیْرٍ» رخاء و نعمة و سعة فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ ای لا مانع لرزقه لا مانع لما یفضل به علیک من نعمة یُصِیبُ بِهِ بکل واحد من الضر و الخیر مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ فلا تیأسوا من غفرانه و رحمته.

Қул ё أиҳои анноси хитоб бо Қурайшаст ва бо макёни қади ҷоءкм алҳақ ман рбкми ҳақи ӣнҷо Мустафоасту қуръони Фмни аҳтдӣ яъне омн б : Муҳамаду амали бмои фии алкитоби Фإнмои иҳтдии лнФсаҳ эй ФлнФсаҳи савоби аҳтдӣ ба ва ман зл эй куфри бҳмои Фإнмои изли алайҳо эй алӣ нафсау боли алзлолаҳ ва мо أнои алайкуми бўкил эй бкФили аҳФзи аъмолкм ,у қил : бҳФизи ман алҳлок ҳатто лои тҳлкўо . Муфассирон гуфтанд : дарин сӯраи ҳафт оят мансӯхаст боити қаттол , яке онкӣ гуфт : Фқли إнмои алғиби ллаҳи Фонтзрўои إнии мъкми ман алмнтзрини дигару إни кзбўки Фқли лии амалӣу лаками ъмлкми се дигару إмои нринки баъзи алзии нъдҳми чаҳоруми أи Фأнти ткраҳи аннос ҳатто икўнўои муъминин панҷуми Фҳли интзрўни إло мисли أёми аллазӣнаи хлўои ман қиблаами шашум ва ман зли Фإнмои изли алайҳо ва мо أнои алайкуми бўкили ҳафтуму асбр ҳатто иҳкми аллоҳи насхи алсбри минҳои боиаҳи алсиФу атбъи мо иўҳии إлики ман алтблиғу алтбширу алоъзору алонзору асбри алии таблиғи алрсолаҳу таҳаммули алмкораҳ ҳатто иҳкми аллоҳи ман нсрку қаҳри аъдоӣку изҳори дайнаи ФФъли злки явми бадару ҳўи хайри алҳокмини ҳукми бқтли алмшркину болҷзиаҳи алии аҳли алкитоби иътўнҳои ани яд ва ҳам соғрўну қил : хайри алҳокмини лонаи алмтлъи алии алсроӣри Флои иҳтоҷи илои байнау шуҳуд .

قُلْ یا أَیُّهَا النَّاسُ خطاب با قریش است و با مکیان قَدْ جاءَکُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ حق اینجا مصطفی است و قرآن فَمَنِ اهْتَدی‌ یعنی آمن ب: محمد و عمل بما فی الکتاب فَإِنَّما یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ ای فلنفسه ثواب اهتدی به وَ مَنْ ضَلَّ ای کفر بهما فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها ای علی نفسه و بال الضلالة وَ ما أَنَا عَلَیْکُمْ بِوَکِیلٍ ای بکفیل احفظ اعمالکم، و قیل: بحفیظ من الهلاک حتی لا تهلکوا. مفسران گفتند: درین سوره هفت آیت منسوخ است بآیت قتال، یکی آنکه گفت: فَقُلْ إِنَّمَا الْغَیْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ دیگر وَ إِنْ کَذَّبُوکَ فَقُلْ لِی عَمَلِی وَ لَکُمْ عَمَلُکُمْ سه دیگر وَ إِمَّا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ چهارم أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ پنجم فَهَلْ یَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَیَّامِ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ ششم وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها وَ ما أَنَا عَلَیْکُمْ بِوَکِیلٍ هفتم وَ اصْبِرْ حَتَّی یَحْکُمَ اللَّهُ نسخ الصبر منها بآیة السیف وَ اتَّبِعْ ما یُوحی‌ إِلَیْکَ من التبلیغ و التبشیر و الاعذار و الانذار وَ اصْبِرْ علی تبلیغ الرسالة و تحمل المکاره حَتَّی یَحْکُمَ اللَّهُ من نصرک و قهر اعدائک و اظهار دینه ففعل ذلک یوم بدر وَ هُوَ خَیْرُ الْحاکِمِینَ حکم بقتل المشرکین و بالجزیة علی اهل الکتاب یعطونها عن ید و هم صاغرون و قیل: خَیْرُ الْحاکِمِینَ لانه المطلع علی السرائر فلا یحتاج الی بیّنة و شهود.