Қавлаи таъолӣ : إни аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳот эй алтоъоти Фимои бинҳму байни рбҳм . Иҳдиҳми рбҳми илои алҷнаҳи бсбби аимонҳми фии алднё . Мегуяд эшон ки имон овараданд ва дар дунёи неки мардон ва некӯкорон буданду худоироу расӯлро си тоъати дор ва фармон бурдор буданд ва бар шариъату суннати Мустафои рости рафтанд ва рост гуфтанд , иҳдиҳми рбҳми бإимонҳми раби алъзаҳи фардои эшонро подош некӯ диҳад , роҳи биҳишт боишон намояду ббҳшти расонад ва бар каромату неъмат хеш хонд . Мақотил гуфт : иҷъли ?лаами нурои имшўн ба алии алсроти илои алҷнаҳ . Нурӣу равшаноӣ дар пеш эшон ниҳанд то бони нури сирот боз гузаронад , ва ббҳшт расад .

قوله تعالی: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ ای الطّاعات فیما بینهم و بین ربّهم. یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ الی الجنّة بسبب ایمانهم فی الدّنیا. میگوید ایشان که ایمان آوردند و در دنیا نیک مردان و نیکوکاران بودند و خدای را و رسول را ص طاعت دار و فرمان بردار بودند و بر شریعت و سنت مصطفی راست رفتند و راست گفتند، یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمانِهِمْ ربّ العزة فردا ایشان را پاداش نیکو دهد، راه بهشت بایشان نماید و ببهشت رساند و بر کرامت و نعمت خویش خواند. مقاتل گفت: یجعل لهم نورا یمشون به علی الصراط الی الجنّة. نوری و روشنایی در پیش ایشان نهند تا بآن نور صراط باز گذراند، و ببهشت رسد.

Қол алнабӣ си ани алмؤмни азои харҷи ман қабраи сувари ?лаи амалаи фии сувараи ҳасанау шораи ҳасанаи Фиқўли ?лаи ман анати Фўи аллоҳи ании лороки амрءи сидқи Фиқўли ?лаи анои ъмлки Фикўни ?лаи нуроу қоӣдои илои алҷнаҳу алкоФри азои харҷи ман қабраи сувари ?лаи амалаи фии сувараи сиӣаҳу шораи сиӣаҳи Фиқўли ман анати Фўи аллоҳи рабии лороки амрءи сӯъ , Фиқўли анои ъмлк , Финтлқ ба ҳатто идхлаҳи алнор .

قال النّبی ص انّ المؤمن اذا خرج من قبره صوّر له عمله فی صورة حسنة و شارة حسنة فیقول له من انت فو اللَّه انی لاراک امرء صدق فیقول له انا عملک فیکون له نورا و قائدا الی الجنّة و الکافر اذا خرج من قبره صوّر له عمله فی صورة سیئة و شارة سیّئة فیقول من انت فو اللَّه ربی لاراک امرء سوء، فیقول انا عملک، فینطلق به حتّی یدخله النّار.

Тҷрии ман тҳтҳми алأнҳор эй ман таҳти мнозлҳму мсокнҳм . Ва гуфтаанд мурод на онаст ки биҳиштён боло бошанд ва ҷӯйҳо дар зер эшон равад аз баҳри он ки дар биҳишти чашмҳо ки равад на дар кунадҳо равад , яъне тҷрии байни аидиҳму таҳти амрҳм ва ҳам ирўнҳои кқўлаҳ : тҳтки срё эй байни идику ҳзаҳи алأнҳори тҷрии ман таҳтӣ эй таҳти амреу байни ядӣ . Чашмҳои биҳишт бар рӯй замини равон буд , биҳиштии чунон ки нишаста бошад дар ғурфа ё дар хайма ё ҳар ҷой ки нишинад аз росту чапи хешу баробари хеши об равон мебинад даст вай бидон мерасаду ҷомаи буи тар нашавад фии ҷиноти алнъим . Ани вҳби бен мнбаҳи ани ибни аббоси қол : халқи аллоҳи ҷиноти алнъими ман алзмрди алохзри кулҳо азўоҷҳо ва хадамҳоу онитҳоу ашрбтҳоу ҳҷолҳо ва қусӯрҳо ва хайёмҳоу мдоинҳо ва дарҷҳоу ғрФҳо ва абвобҳоу сморҳо . Қолу алҷанони кулҳо моӣаҳи дараҷаи мо байни алдрҷтини мсираҳи хумси моӣаҳи оми ҳитонҳои лбнаҳи ман зҳбу лбнаҳи ман Фзаҳу лбнаҳи ман ёқӯту лбнаҳи ман забарҷад . Млотҳои алмск ва қусӯрҳо алёқўту ғрФҳои аллؤлؤу мсориъҳои алзҳб ва арзҳо алФзаҳу ҳсбоؤҳои алмрҷон ва туробҳо алмски аъди аллоҳи лоўлёӣаҳи иқўли аллоҳи таъолии адхлўои алҷнаҳи брҳмтии Фоқтсмўҳои боъмолкми фалаками санъати смори алФрдўсу лаками бенят алқсўри алтии ассти болнъиму шарафати болмлки алхлўд .

تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ ای من تحت منازلهم و مساکنهم. و گفته‌اند مراد نه آنست که بهشتیان بالا باشند و جویها در زیر ایشان رود از بهر آن که در بهشت چشمها که رود نه در کندها رود، یعنی تجری بین ایدیهم و تحت امرهم و هم یرونها کقوله: تَحْتَکِ سَرِیًّا ای بین یدیک و هذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی ای تحت امری و بین یدیّ. چشمهای بهشت بر روی زمین روان بود، بهشتی چنان که نشسته باشد در غرفه یا در خیمه یا هر جای که نشیند از راست و چپ خویش و برابر خویش آب روان می‌بیند دست وی بدان می‌رسد و جامه بوی‌تر نشود فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ. عن‌ وهب بن منبه عن ابن عباس قال: خلق اللَّه جنّات النّعیم من الزمرّد الاخضر کلها ازواجها و خدمها و آنیتها و اشربتها و حجالها و قصورها و خیامها و مداینها و درجها و غرفها و ابوابها و ثمارها. قال و الجنان کلها مائة درجة ما بین الدّرجتین مصیرة خمس مائة عام حیطانها لبنة من ذهب و لبنة من فضة و لبنة من یاقوت و لبنة من زبرجد. ملاطها المسک و قصورها الیاقوت و غرفها اللؤلؤ و مصاریعها الذّهب و ارضها الفضّة و حصباؤها المرجان و ترابها المسک اعدّ اللَّه لاولیائه یقول اللَّه تعالی ادخلوا الجنّة برحمتی فاقتسموها باعمالکم فلکم صنعت ثمار الفردوس و لکم بنیت القصور الّتی اسّست بالنعیم و شرفت بالملک الخلود.

Қавла : дъўоҳми фӣҳо сбҳонки аллоҳами даъвӣу дуо ҳар ду яксонасту мурод Нидоаст эй идъўни аллоҳи бқўлҳми сбҳонки аллоҳами тлззои бзкраҳи лои ибода . Мегуяд дар он биҳишти ҳамаи худоиро хонанду худоиро донанду бзкру санои ваии бёсоинд . Тнъми эшону лиззату роҳату ороми эшон , бтсбиҳу шукру санои аллоҳ буд . Клбӣ гуфт : дъўоҳми фӣҳо эй кломҳму қўлҳми азои аштҳўои шиӣои ман таоми алҷнаҳ : сбҳонки аллоҳами Фиؤтўн ба . Ин калима илмӣасту нишонеи миёни биҳиштёну миёни хозинону ходимони биҳишт ҳар гоҳ ки орзӯе кунанд таомӣ ё шаробӣ хоҳанд гӯйанд : сбҳонки аллоҳам , ходимон бидонанд ки чаҳ мехоҳанд ва чаҳ орзӯ мекунанд ончӣ хоҳанд ҳозир кунанд ва эшонро бмрод ва мақсӯд расонанд ,у тҳитҳми фӣҳо салом ва навохт эшон якдигарро онаст ки бар якдигар шаванд ва салом кунанд ва ҳамчунин Фриштгон оянд ва бар эшон салом кунанд ва он гуҳ навохту каромати раби алъзаҳ боишон расад ва эшонро гуяд : саломи алайкум , сухании хуш бо навохту некуии сухании бсломт аз озор , озоду пок ,у қил : тҳитҳм эй малакаами салом эй солим . Мегуяд малики эшон дар он биҳишт ҷовдонӣаст , аз заволу фанои рустау ҷовиди эшонро бо нозу Наими монда ,у охири дъўоҳми أни алҳмди ллаҳи раби Алъоламин маънӣ онаст ки биҳиштён дар ҳар чаҳ хоҳанд биҷой озодӣанд ҳар чанд ки хоҳанд ёўнду баҳр чаҳ биўснд расанд , биҷой шукранду биҷои таҳният . Ва қили аввали кломҳми алтсбиҳу охираи алтҳмид ва ҳам итклмўни бинҳмои бмои ародўои ани итклмўо ба . Хабар дод раби алъзаҳ ки биҳиштён дар ҳар сухан ки гӯйанд ибтидои сухани эшон бтъзиму тнзиаҳи аллоҳ буду хатми он бшкру санои аллоҳу таомӣ ки хуранд бобтдои ном аллоҳ гӯйанду тасбеҳи вайу бохри шукр худоӣ кунанд ва сноء биравӣ .

قوله: دَعْواهُمْ فِیها سُبْحانَکَ اللَّهُمَّ دعوی و دعا هر دو یکسان است و مراد ندا است ای یدعون اللَّه بقولهم سبحانک اللهم تلذّذا بذکره لا عبادة. میگوید در آن بهشت همه خدای را خوانند و خدای را دانند و بذکر و ثنای وی بیاسایند. تنعّم ایشان و لذّت و راحت و آرام ایشان، بتسبیح و شکر و ثنای اللَّه بود. کلبی گفت: دَعْواهُمْ فِیها ای کلامهم و قولهم اذا اشتهوا شیئا من طعام الجنّة: سُبْحانَکَ اللَّهُمَّ فیؤتون به. این کلمه علمی است و نشانی میان بهشتیان و میان خازنان و خادمان بهشت هر گاه که آرزویی کنند طعامی یا شرابی خواهند گویند: سُبْحانَکَ اللَّهُمَّ، خادمان بدانند که چه میخواهند و چه آرزو میکنند آنچه خواهند حاضر کنند و ایشان را بمراد و مقصود رسانند، وَ تَحِیَّتُهُمْ فِیها سَلامٌ و نواخت ایشان یکدیگر را آنست که بر یکدیگر شوند و سلام کنند و همچنین فریشتگان آیند و بر ایشان سلام کنند و آن گه نواخت و کرامت رب العزة بایشان رسد و ایشان را گوید: سلام علیکم، سخنی خوش با نواخت و نیکویی سخنی بسلامت از آزار، آزاد و پاک، و قیل: تحیتهم ای ملکهم سلام ای سالم. میگوید ملک ایشان در آن بهشت جاودانی است، از زوال و فنا رسته و جاوید ایشان را با ناز و نعیم مانده، وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ معنی آنست که بهشتیان در هر چه خواهند بجای آزادی‌اند هر چند که خواهند یاوند و بهر چه بیوسند رسند، بجای شکراند و بجای تهنیت. و قیل اول کلامهم التسبیح و آخره التحمید و هم یتکلّمون بینهما بما ارادوا ان یتکلّموا به. خبر داد رب العزة که بهشتیان در هر سخن که گویند ابتدای سخن ایشان بتعظیم و تنزیه اللَّه بود و ختم آن بشکر و ثنای اللَّه و طعامی که خورند بابتدا نام اللَّه گویند و تسبیح وی و بآخر شکر خدای کنند و ثناء بروی.

Ва гуфтаанд ин онаст ки ҷой дигар гуфт ҳикоят аз биҳиштён ки гӯйанд алҳмди ллаҳи алзии ҳдонои лиҳозоу тақдир оят инаст ки :у охири дъўиҳми ани иқўлўои алҳмди ллаҳи раби Алъоламин .

و گفته‌اند این آنست که جای دیگر گفت حکایت از بهشتیان که گویند الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدانا لِهذا و تقدیر آیت اینست که: و آخر دعویهم ان یقولوا الحمد للَّه رب العالمین.

Ва луи иъҷли аллоҳи ллноси ин ҳам чунонаст ки ҷой дигар гуфт аҷҷали лнои қтнои ҷой дигар гуфту идъи алإнсони болшри дъоءаҳи болхиру носи ӣнҷо кофаронанд алнзри бен алҳрсу асҳоба ки мегуфтанд : аллоҳами إни кони ҳозои ҳў алҳақ ман ъндки Фأмтри ълинои ҳаҷҷораи ман алсмоءи эшон аз кофарӣ ки буданд бар сиблати истеҳзоу сабот бар куфри азоб бтъҷил мехостанд , раб Алъоламин гуфт агар он азоб ки мехоҳанд фурӯи гшоӣими эшон ҳама ҳалок шаванд ва фонӣ гирданду дунё мунқатиъ гардад , локин накардем ва надодем ончӣ хостанду азоби фурӯи нгшодим ва фаро гузоштем то иқомати ҳуҷҷат бар эшон тамом гардад ва эшонро ҳеҷ узр намонад . Ва гуфтаанд ҳукми ин оят бар умумаст касе ки аз сари зҷрти дъоء бад кунад бар хештан ё бар фарзанду хешу пайванд , гуяд ахзоки аллоҳ , лънки аллоҳ , амотки аллоҳ , бзбон мегуяд ва дар дили иҷобати ин дъоء кроҳит дорад , раб Алъоламин гуфт : луи астҷиби ?лаами фии алшри комаи иҳбўни ани истҷоби ?лаами фии алхири лҳлкўои қоли шаҳри бен ҳўшби қрأти фии баъзи алктби ани аллоҳи ъзу ҷли иқўли ллмлкини алмўклин : лои тктбои алии абдии фии ҳоли зҷраҳи шиӣо . Ва тақдири алоиаҳу луи иъҷли аллоҳи ллноси алшри ҳайни астъҷлўаҳи астъҷолои костъҷолҳми болхири лқзии إлиҳми أҷлҳм . Ва ани абии ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳи с : аллоҳами ании атхзи ъндки ъҳдои лни тахаллуфаи анмои анои башари Фои алмؤмнини озитаҳ ӯ штмтаҳ ӯ ҷлдтаҳ ӯ лаънатаи Фоҷълҳои ?лаи салоау зкоаҳу қурбаи тақаррубаи баҳои явми алқимаҳ .

وَ لَوْ یُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ این هم چنان است که جای دیگر گفت عَجِّلْ لَنا قِطَّنا جای دیگر گفت وَ یَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَیْرِ و ناس اینجا کافران‌اند النضر بن الحرث و اصحابه که میگفتند: اللَّهُمَّ إِنْ کانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِکَ فَأَمْطِرْ عَلَیْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ ایشان از کافری که بودند بر سبیل استهزا و ثبات بر کفر عذاب بتعجیل میخواستند، رب العالمین گفت اگر آن عذاب که میخواهند فرو گشائیم ایشان همه هلاک شوند و فانی گردند و دنیا منقطع گردد، لکن نکردیم و ندادیم آنچه خواستند و عذاب فرو نگشادیم و فرا گذاشتیم تا اقامت حجت بر ایشان تمام گردد و ایشان را هیچ عذر نماند. و گفته‌اند حکم این آیت بر عموم است کسی که از سر ضجرت دعاء بد کند بر خویشتن یا بر فرزند و خویش و پیوند، گوید اخزاک اللَّه، لعنک اللَّه، اماتک اللَّه، بزبان میگوید و در دل اجابت این دعاء کراهیت دارد، رب العالمین گفت: لو استجیب لهم فی الشّر کما یحبّون ان یستجاب لهم فی الخیر لهلکوا قال شهر بن حوشب قرأت فی بعض الکتب انّ اللَّه عز و جل یقول للملکین الموکّلین: لا تکتبا علی عبدی فی حال ضجرة شیئا. و تقدیر الآیة وَ لَوْ یُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ حین استعجلوه استعجالا کاستعجالهم بالخیر لَقُضِیَ إِلَیْهِمْ أَجَلُهُمْ. و عن ابی هریرة قال قال رسول اللَّه ص: اللهم انّی اتخذ عندک عهدا لن تخلفه انما انا بشر فایّ المؤمنین آذیته او شتمته او جلدته او لعنته فاجعلها له صلاة و زکاة و قربة تقربه بها یوم القیمة.

Ибни омиру ёқӯби лқзии бФтҳ қоф хонанду аҷлҳми бнсби Фитсли бқўлаҳи ъзу ҷлу луи иъҷли аллоҳи ллнос .

ابن عامر و یعقوب لقضی بفتح قاف خوانند و اجلهم بنصب فیتصل بقوله عز و جل وَ لَوْ یُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ.

Қавлаи Фнзри аллазӣнаи лои ирҷўни лқоءно яъне мушрикии Макка , лои ихоФўни албъсу алҳсобу лои иأмлўни алсўоби фии тғёнҳм эй фии шркҳму злолҳми иъмҳўни итрддўну итморўн . Ва қили илъбўн . Ва гуфтаанд маънӣ оят онаст ки : одамии ҳамвори бурузи шодии хеш май шитобад ва он шитобидан ӯст боҷл ӯ . Мегуяд агар мо рӯзгор ӯ бова штобоними марг бова шитобад .

قوله فَنَذَرُ الَّذِینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا یعنی مشرکی مکة، لا یخافون البعث و الحساب و لا یأملون الثواب فِی طُغْیانِهِمْ ای فی شرکهم و ضلالهم یَعْمَهُونَ یتردّدون و یتمارون. و قیل یلعبون. و گفته‌اند معنی آیت آنست که: آدمی هموار بروز شادی خویش می‌شتابد و آن شتابیدن اوست باجل او. میگوید اگر ما روزگار او باو شتابانیم مرگ باو شتابد.

Ва إзои миси алإнсони алзри ин дар шаъни Њишоми бен алмғираҳ алмхзўмӣ омад , азои нолаи макрӯҳу зарари дъоно , эй дуои аллоҳи лозолтаҳу лами идъи ғайра . Қавлаи дъонои лҷнбаҳ яъне мзтҷъои أўи қоъдои أўи қоӣмои ириди фии ҷамеъи алаҳволи Флмои кшФнои анҳу зраҳи азлнои мо ба . Мар эй астмри алии куфраи мързои ани алшкри кأни лами идънои إлии зри мисаи лнсёнаҳи мо дуои аллоҳи фӣа ва мо сунъи аллоҳ ба , кзлк эй комаи зини лиҳозои алкоФр алдъоء ъанд алблоءу алоъроз , зини ллмсрФини ъмлҳму алосроФи фии алнФси икўни бъбодаҳи алўсну фии алмоли фии алсоӣбаҳу албҳираҳу маънии алкломи асрФўои фии ъбодтҳму асрФўои фии нФқотҳм .

وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ این در شأن هشام بن المغیرة المخزومی آمد، اذا ناله مکروه و ضرر دعانا، ای دعا اللَّه لازالته و لم یدع غیره. قوله دَعانا لِجَنْبِهِ یعنی مضطجعا أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً یرید فی جمیع الاحوال فَلَمَّا کَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ ازلنا ما به. مَرَّ ای استمر علی کفره معرضا عن الشکر کَأَنْ لَمْ یَدْعُنا إِلی‌ ضُرٍّ مَسَّهُ لنسیانه ما دعا اللَّه فیه و ما صنع اللَّه به، کَذلِکَ ای کما زیّن لهذا الکافر الدعاء عند البلاء و الاعراض، زُیِّنَ لِلْمُسْرِفِینَ عملهم و الاسراف فی النفس یکون بعبادة الوثن و فی المال فی السائبة و البحیرة و معنی الکلام اسرفوا فی عبادتهم و اسرفوا فی نفقاتهم.

Ва лақади أҳлкнои алқрўни ман қблкм ё аҳли Маккаи лмои злмўои кФрўои биллоҳу ҷоءтҳми рслҳми болбиноти болмъҷзоту алоёти боломру алнҳӣ , ва мо конўои лиؤмнўои лони аллоҳи табъи алии қлўбҳми ҷзоءи ?лаами алии кФрҳми кзлки нҷзии алқўм алмҷрмин нафеъл бмни кизби бмҳмди комаи Фълнои бмни қиблаам .

وَ لَقَدْ أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِکُمْ یا اهل مکّه لَمَّا ظَلَمُوا کفروا باللَّه وَ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ بالمعجزات و الآیات بالامر و النهی، وَ ما کانُوا لِیُؤْمِنُوا لانّ اللَّه طبع علی قلوبهم جزاء لهم علی کفرهم کَذلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمِینَ نفعل بمن کذّب بمحمد کما فعلنا بمن قبلهم.

Сами ҷълнокми хлоӣФи алхлоиФи ҷамъи Халифау асли алхлиФаҳи хлиФи бғири ҳоءи лонаи Фъили бмънии фоили колсмиъу алълими Фдхлти алҳоءи ллмболғаҳи бҳзои алвасфи комаи қолўои ровӣау алломаи алотарӣ анҳми ҷмъўаҳи хлФоءи комаи иҷмъи Фъил ва ман анси лтأниси аллФзи қоли фии алҷмъи хлоӣФу қади вирди алтнзили бҳмо , қоли таъолӣ : хлФоءи ман баъди қавми Нӯҳу қоли сами ҷълнокми хлоӣФ эй астхлФнокми баъди ҳлокҳми тхлФўнҳми қрнои баъди қарни фии алأрзи фии амокнкми лннзри Киеви тъмлўн эй лтъмлўои аъмолкми Фнроҳои мушоҳидаи мавҷӯдаи Форқбўои фии алтоъаҳу аҳзрўои ани алмъсиаҳ .

ثُمَّ جَعَلْناکُمْ خَلائِفَ الخلایف جمع خلیفة و اصل الخلیفة خلیف بغیر هاء لانه فعیل بمعنی فاعل کالسمیع و العلیم فدخلت الهاء للمبالغة بهذا الوصف کما قالوا راویة و علامة الا تری انهم جمعوه خلفاء کما یجمع فعیل و من انّث لتأنیث اللفظ قال فی الجمع خلائف و قد ورد التنزیل بهما، قال تعالی: خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ و قال ثُمَّ جَعَلْناکُمْ خَلائِفَ ای استخلفناکم بعد هلاکهم تخلفونهم قرنا بعد قرن فِی الْأَرْضِ فی اماکنکم لِنَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ ای لتعملوا اعمالکم فنراها مشاهدة موجودة فارقبوا فی الطاعة و احذروا عن المعصیة.

Қол алнабӣ си ани алднёи Хизраи ҳлўаҳу ани аллоҳи мстхлФкми фӣҳо Фнозри Киеви тъмлўн .

قال النبی ص انّ الدنیا خضرة حلوة و انّ اللَّه مستخلفکم فیها فناظر کیف تعملون.

Қоли умри бен хитоб ( рз ) сидқи аллоҳи рбнои мо ҷълнои хлФоءи алои линзри илои аъмолнои Форўои аллоҳи ман аъмолкми хирои боллилу алнҳору алсру алълониаҳ .

قال عمر بن خطاب (رض) صدق اللَّه ربنا ما جعلنا خلفاء الا لینظر الی اعمالنا فاروا اللَّه من اعمالکم خیرا باللیل و النهار و السّرّ و العلانیة.

Ва إзои ттлии алайҳими оётнои байнот эй алқуръони возеҳоти алдлоилу байноти мансӯби алии улҳоли ин оят дар шаъни мушрикони Макка фурӯ омад абди аллоҳи бен абии Умияи алмхзўмӣу алўлиди бен алмғираҳу алъоси бен омиру ҷамоатӣ ки имони ббъс ва нашӯр надоштанд то раб Алъоламин мегуяд : қоли аллазӣнаи лои ирҷўни лқоءно эй лои иؤмнўни болбъс . Бо Мустафо мегуфтанд аӣти бқрони ғайри ҳозои ман аллоҳи лӣси фӣаи зикри албъсу алншўру лӣси фӣаи айби олҳтно . Қуръонӣ дигар биор аз наздики аллоҳ ки дар он зикри баъс ва нашӯр набошаду тарки ибодаи лоату ъзӣу мноаҳу ҳблу айби эшон дар он набӯд . أўи бадала ё пас ҳамин қуръон ки оварда Эй бигардон аз уммати хешу тағйир дар он ор , зикри баъс ва нашӯр ва ваъидҳо азон берун кун биҷои ояти азоби ояти раҳмат исбот кун . Раб Алъоламин гуфт эшонро ҷавоби даҳ ё Муҳамади мо икўни лии أни أбдлаҳи ман тлқоءи нафасии ин қуръон на сухан манаст ва на сохтаи ман , то дар он тағйири тавонам ва аз уммати хеши бгрдонми тлқоءи масдари колтбёни истъмли зурафои бмънии алмқоблаҳи муштақи ман алтлқӣ .

وَ إِذا تُتْلی‌ عَلَیْهِمْ آیاتُنا بَیِّناتٍ ای القرآن واضحات الدلایل و بینات منصوب علی الحال این آیت در شأن مشرکان مکة فرو آمد عبد اللَّه بن ابی امیة المخزومی و الولید بن المغیرة و العاص بن عامر و جماعتی که ایمان ببعث و نشور نداشتند تا رب العالمین میگوید: قالَ الَّذِینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنَا ای لا یؤمنون بالبعث. با مصطفی می‌گفتند ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هذا من اللَّه لیس فیه ذکر البعث و النشور و لیس فیه عیب آلهتنا. قرآنی دیگر بیار از نزدیک اللَّه که در آن ذکر بعث و نشور نباشد و ترک عبادة لات و عزی و مناة و هبل و عیب ایشان در آن نبود. أَوْ بَدِّلْهُ یا پس همین قرآن که آورده‌ای بگردان از امّت خویش و تغییر در آن آر، ذکر بعث و نشور و وعیدها ازان بیرون کن بجای آیت عذاب آیت رحمت اثبات کن. رب العالمین گفت ایشان را جواب ده یا محمد ما یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِی این قرآن نه سخن من است و نه ساخته من، تا در آن تغییر توانم و از امّت خویش بگردانم تلقاء مصدر کالتبیان یستعمل ظرفا بمعنی المقابلة مشتق من التلقی.

إни أтбъи إлои мо иўҳии إлӣ эй лои атбъи алои ваҳии аллоҳи ман ғайри зиёдау лои нуқсону лои табдили إнии أхоФи إни ъсити рабӣ эй ани феълати ъсити сами лои омни азоби явми азим .

إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا ما یُوحی‌ إِلَیَّ ای لا اتّبع الّا وحی اللَّه من غیر زیادة و لا نقصان و لا تبدیل إِنِّی أَخافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی ای ان فعلت عصیت ثم لا آمن عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ.

Қул луи шоءи аллоҳи мо тлўтаҳ эй мо қрأти алқрони алайкуму лои أдрокм баеу лои аълмкми аллоҳ ба . Иқол дарят алшии ءи ълмтаҳу адритаҳ ғайриӣ . эй аълмтаҳ Аёа . Агар худоӣ хостед ман ин қуръонро ҳаргиз бар шумо нхўондмӣу аллоҳи шуморо аз он огоҳ ва доно накардед . Қироати ибни касӣр :у лодрикм беалиф , маънӣ онаст ки : агар худо хостед ман ҳаргиз бар шумо ин китоби нхўондмӣу аллоҳи шуморо бахудии худ бе ман бойен доно кардӣ чунон ки гуфт : Фإни ишإи аллоҳи ихтми алии қлбк . Фқди лбсти Фикми максату бақиятаи бинкми лои أтлўи ктобоу лои атълмаҳу лои ахти биминӣ , ъмро эй баъзан ман умрӣу ҳўи арбъўни сана , лأнаҳи аўҳии илайҳи баъди арбаъӣни санаи ман қиблае ман қабл нузули алқуръон ва ман қабл ҳозои алўқт , أи Флои тъқлўни ании содиқу ҳозои каломи аллоҳ , амрнии ани атлўаҳи алайкум . Чун майдонед ки чиҳил сол дар миён шумо будам ки маро мешинохтед ва нек донистед ки бар ҳеҷ каси ҳеҷ чиз нахондаам ва на китобӣ навиштаам ва на бтлқин аз касе гирифтаам ва на ҳаргиз бар касе дурӯғӣ бастаам , имрӯз ки шуморо хабар май даҳум аз достони пешинёну саргузашти рафтагону аҳволи эшон ҷуз он нест ки аз наздик худоаст ва аз пайғому ваҳии пок ӯ .

قُلْ لَوْ شاءَ اللَّهُ ما تَلَوْتُهُ ای ما قرأت القران عَلَیْکُمْ وَ لا أَدْراکُمْ بِهِ ای و لا اعلمکم اللَّه به. یقال دریت الشی‌ء علمته و ادریته غیری. ای اعلمته ایّاه. اگر خدای خواستید من این قرآن را هرگز بر شما نخواندمی و اللَّه شما را از آن آگاه و دانا نکردید. قرائت ابن کثیر: و لادریکم بی الف، معنی آنست که: اگر خدا خواستید من هرگز بر شما این کتاب نخواندمی و اللَّه شما را بخودی خود بی من باین دانا کردی چنان که گفت: فَإِنْ یَشَإِ اللَّهُ یَخْتِمْ عَلی‌ قَلْبِکَ. فَقَدْ لَبِثْتُ فِیکُمْ مکثت و بقیت بینکم لا أتلو کتابا و لا اتعلّمه و لا اخط بیمینی، عُمُراً ای بعضا من عمری و هو اربعون سنة، لأنّه اوحی الیه بعد اربعین سنة مِنْ قَبْلِهِ ای من قبل نزول القرآن و من قبل هذا الوقت، أَ فَلا تَعْقِلُونَ انّی صادق و هذا کلام اللَّه، امرنی ان اتلوه علیکم. چون میدانید که چهل سال در میان شما بودم که مرا می‌شناختید و نیک دانستید که بر هیچ کس هیچ چیز نخوانده‌ام و نه کتابی نوشته‌ام و نه بتلقین از کسی گرفته‌ام و نه هرگز بر کسی دروغی بسته‌ام، امروز که شما را خبر می‌دهم از داستان پیشینیان و سرگذشت رفتگان و احوال ایشان جز آن نیست که از نزدیک خدا است و از پیغام و وحی پاک او.

Дар намеёбед ки чунинаст ва ин қуръон ки бар шумо михўонми пайғом худоасту калом ӯ .

در نمی‌یابید که چنین است و این قرآن که بر شما میخوانم پیغام خدا است و کلام او.

Ва қоли ибни аббоси набии расӯли аллоҳу ҳўи ибни арбаъӣни сана ва ақом бимика сулси ъушраи санау болмдинаҳи тўФӣу ҳўи ибни сулс ва сетин сана .

و قال ابن عباس نبیّ رسول اللَّه و هو ابن اربعین سنة و اقام بمکه ثلث عشرة سنة و بالمدینة توفّی و هو ابن ثلث و ستّین سنة.

Қавлаи Фмни أзлми ммни аФтрии алии аллоҳи кзбо эй лои аҳади азлму акФри ммни кизби алии аллоҳи أўи кизби боётаҳи Фолкозби алии аллоҳу алмкзби боёти аллоҳи фии алкФри сўоء . Маънӣ онаст ки ман бар худои ҳаргиз дурӯғ наниҳодам ва на сохтам ва шумо кардед ки гуфтед вайро шарик ва анбозаст ва кист ситамкортар ва кофартар аз он ки бар худоӣ дурӯғ созад ва гуяд ки вайро шарик ва анбозасту қуръон ки сухан вайаст дурӯғи шумораду Муҳамад ки пайғоми расон вайаст дурӯғ зан дорад إнаҳи лои иФлҳи алмҷрмўни лои исъди ман кизби анбёءи аллоҳ .

قوله فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری‌ عَلَی اللَّهِ کَذِباً ای لا احد اظلم و اکفر ممن کذب علی اللَّه أَوْ کَذَّبَ بِآیاتِهِ فالکاذب علی اللَّه و المکذّب بآیات اللَّه فی الکفر سواء. معنی آنست که من بر خدای هرگز دروغ ننهادم و نه ساختم و شما کردید که گفتید وی را شریک و انباز است و کیست ستمکارتر و کافرتر از آن که بر خدای دروغ سازد و گوید که وی را شریک و انباز است و قرآن که سخن وی است دروغ شمارد و محمد که پیغام رسان وی است دروغ زن دارد إِنَّهُ لا یُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ لا یسعد من کذّب انبیاء اللَّه.

Ва иъбдўни ман дуни аллоҳ яъне ишркўни маъаи аллоҳи фии алъбодаҳи мо лои изрҳми ани лами иъбдўаҳу лои инФъҳми ани ъбдўаҳ . Ин мушрикони Макка батонро мипрстнд ки дар эшон зарару нафъ на , агар напарастанд бар эшон газанд наёранд ва агар парастанд эшонро бакори нёинд ва суд накунанд аз баҳри он ки мӯотанд , на хайраст дар эшон на шар , на нафъ на зарар , на кирдигорӣ на тавоноӣу доноӣ . Аллоҳаст ҷли ҷалола ки кирдигорасту тавоноу доно , ҳам зор ва ҳам нофеъи ҳама чиз тавонад ва бо ҳамаи товаду бдошт ва тавон ҳар кас расаду сазоӣ ҳар каси чунон ки бояд диҳад , лои иҳдси шайъи ءи фии малакаи алои боиҷодаҳу ҳукмау қзоӣаҳу иродатау таквинау лои илҳқи аҳдои зру лои нафъу лои хайру лои шару лои сарвару лои ҳузни алои ман қиблаи ҷли ҷалолаи ?фон так наамма Фҳўи алноФъу алдоФъу ани так мҳнаҳи Фҳўи алзори алқомъи алмонъ , Фмни астслми лҳкмаҳи ъоши фии роҳаҳ ва ман аързи ани ҳукмаи вақъи фии кули оФаҳ .

وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ یعنی یشرکون مع اللَّه فی العبادة ما لا یَضُرُّهُمْ ان لم یعبدوه وَ لا یَنْفَعُهُمْ ان عبدوه. این مشرکان مکة بتان را میپرستند که در ایشان ضرر و نفع نه، اگر نپرستند بر ایشان گزند نیارند و اگر پرستند ایشان را بکار نیایند و سود نکنند از بهر آن که موات‌اند، نه خیر است در ایشان نه شر، نه نفع نه ضرر، نه کردگاری نه توانایی و دانایی. اللَّه است جلّ جلاله که کردگار است و توانا و دانا، هم ضار و هم نافع همه چیز تواند و با همه تاود و بداشت و توان هر کس رسد و سزای هر کس چنان که باید دهد، لا یحدث شی‌ء فی ملکه الا بایجاده و حکمه و قضائه و ارادته و تکوینه و لا یلحق احدا ضرّ و لا نفع و لا خیر و لا شرّ و لا سرور و لا حزن الّا من قبله جلّ جلاله فان تک نعمة فهو النّافع و الدّافع و ان تک محنة فهو الضارّ القامع المانع، فمن استسلم لحکمه عاش فی راحة و من اعرض عن حکمه وقع فی کلّ آفة.

Рӯй ани аввали мо кутуби аллоҳи фии аллўҳи алмҳФўзи анои аллоҳи алзии лои илоҳи алои анои ман лами истслми бқзоиӣу лами исбри алии блоӣӣу лами ишкри нъмоиии Флитлби рибои сўоӣӣ , ва рӯй ани Довӯд ( ъ ) ноҷаии рабаи Фқоли илоҳии ман шари аннос ? Фқоли ъзи ман қоили ман астхорнии фии амри Фозои харати ?лаи атҳмнӣу лами ирзи бҳкмӣ .

روی انّ اوّل ما کتب اللَّه فی اللّوح المحفوظ انا اللَّه الّذی لا اله الّا انا من لم یستسلم بقضایی و لم یصبر علی بلائی و لم یشکر نعمایی فلیطلب ربّا سوائی، و روی انّ داوود (ع) ناجی ربّه فقال الهی من شرّ النّاس؟ فقال عزّ من قائل من استخارنی فی امر فاذا خرت له اتّهمنی و لم یرض بحکمی.

Ва иқўлўни ҳؤлоء шФъоؤно ъанд аллоҳ ҳасан гуфт маънӣ онаст ки эшон шафиъон моанд бнздики худоӣ дар кору шуғли дунёу маоши дунё ки эшон ббъс ва нашӯр имон надоранд . Ва қили маъноа шФъоؤно ъанд аллоҳи ани икни баъс ва нашӯру қили фии алкФори ман иътқди албъс , қул أи тнбӣўни аллоҳи бмои лои иълми фии алсмоўоту лои фии алأрз эй أи тхбрўни аллоҳи ани ?лаи шрикои фии алсмоўоту аларз ӯ ъндаҳи шФиъои бғири изнау лои иълми аллоҳи лнФсаҳи шрикои фии алсмоўоту лои фии аларзи ФнФии алълми лнФии алмълўм , субҳонау таъолии ъмо ишркўн назиҳ нафса ани ани икўни маъааи маъбуд ӯ шарик . Қрأи Ҳамзау алксоӣӣ : ъмои тшркўни болтоءи ҳоҳноу фии сӯраи алнҳлу алрўм .

وَ یَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ حسن گفت معنی آنست که ایشان شفیعان مااند بنزدیک خدای در کار و شغل دنیا و معاش دنیا که ایشان ببعث و نشور ایمان ندارند. و قیل معناه شفعاؤنا عند اللَّه ان یکن بعث و نشور و قیل فی الکفار من یعتقد البعث، قُلْ أَ تُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِما لا یَعْلَمُ فِی السَّماواتِ وَ لا فِی الْأَرْضِ ای أ تخبرون اللَّه انّ له شریکا فی السماوات و الارض او عنده شفیعا بغیر اذنه و لا یعلم اللَّه لنفسه شریکا فی السماوات و لا فی الارض فنفی العلم لنفی المعلوم، سُبْحانَهُ وَ تَعالی‌ عَمَّا یُشْرِکُونَ نزّه نفسه عن ان یکون معه معبود او شریک. قرأ حمزة و الکسائی: عما تشرکون بالتّاء هاهنا و فی سورة النحل و الروم.

Ва мо кони анноси إлои أмаҳи воҳидаи аломаҳи ҳоҳнои аддӣну тақдира ва мо кони анноси алои зўии ИМАи воҳидае дайни воҳиду ҳўи алислому қили ҳўи алшрку қади сабақи шарҳаи фии сӯраи албқраҳи ФохтлФўо эй омни баъзу куфри баъз . Ва қил ва мо кони анноси алои ИМАи воҳидаи ФохтлФўо эй влдўои алии алФтраҳу ахтлФўои баъди алФтраҳу луи лои калимаи сабқати ман рбк эй лӯлои ани аллоҳи ъзу ҷли ҷаъли ?лаами аҷлои ллқзоءи бинҳму ҳўи явми алқимаҳи иФсли бинҳми фии вақти ахтлоФҳм . Ва қилу луи лои калимаи сабқати ман рбки бтأхири азоби ҳзаҳи аломаҳи илои явми алқимаҳу анаи лои иъоҷли алъсоаҳи болъқўбаҳ , лқзии бинҳми нузули алъзоб .

وَ ما کانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً الامّة هاهنا الدین و تقدیره و ما کان الناس الا ذوی امّة واحدة ای دین واحد و هو الاسلام و قیل هو الشرک و قد سبق شرحه فی سورة البقرة فَاخْتَلَفُوا ای آمن بعض و کفر بعض. و قیل و ما کان الناس الا امّة واحدة فاختلفوا ای ولدوا علی الفطرة و اختلفوا بعد الفطرة وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ ای لولا انّ اللَّه عز و جل جعل لهم اجلا للقضاء بینهم و هو یوم القیمة یفصل بینهم فی وقت اختلافهم. و قیل وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ بتأخیر عذاب هذه الامة الی یوم القیمة و انه لا یعاجل العصاة بالعقوبة، لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ نزول العذاب.

Мегуяд агар на суханӣ будӣ ки пеш рафт аз аллоҳ ва ҳукм кард ва он сухан онаст ки бо одам гуфт он гуҳ ки ӯро атса омад : ирҳмки рбки Фсбқти раҳматаи ғазаба , агар на ин сухан будӣ ман азоби фурӯи гшодмии бойени уммати бони ихтилофу тафарруқ ки эшон дар он буданд .

میگوید اگر نه سخنی بودی که پیش رفت از اللَّه و حکم کرد و آن سخن آنست که با آدم گفت آن گه که او را عطسه آمد: یرحمک ربک فسبقت رحمته غضبه، اگر نه این سخن بودی من عذاب فرو گشادمی باین امت بآن اختلاف و تفرق که ایشان در آن بودند.

Рӯй абӯи ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳи с : лмои халқи аллоҳи таъолии одаму нафхи фӣаи алрўҳ , ътси Фқоли ?лаи рабаи алҳмди ллаҳи Фқоли алҳмди ллаҳи Фқоли ?лаи рабаи ъзу ҷли ирҳмки рбки азҳби Фслми алии аўлӣки алнФр ва ҳам нафари ман алмлоӣкаҳи ҷулуси Фосмъи мо иҷибўнк ба ?фонҳо тҳитку тҳиаҳи зритк . Қоли Фзҳби Фқоли ассаломи алайкуми Фқолўо ва алейк ассалому раҳмаи аллоҳ . Сами рҷъи илои рабаи табораку таъолии Фбсти ?лаи идиаҳи Фқоли ?лаи хзу ахтари Фқоли ахтарати ямини рабӣу клтои идиаҳи ямини ФФтҳҳои Фозои фӣҳо сувараи алзриаҳи каллаами Фозои кули раҷули мактуби ъндаҳи аҷалау азои одам ( ъ ) қади кутуби ?лаи алифи сана .

روی ابو هریرة قال قال رسول اللَّه ص: لما خلق اللَّه تعالی آدم و نفخ فیه الروح، عطس فقال له ربه الحمد للَّه فقال الحمد للَّه فقال له ربه عز و جل یرحمک ربک اذهب فسلّم علی اولئک النفر و هم نفر من الملائکة جلوس فاسمع ما یجیبونک به فانها تحیّتک و تحیة ذرّیتک. قال فذهب فقال السلام علیکم فقالوا و علیک السلام و رحمة اللَّه. ثم رجع الی ربه تبارک و تعالی فبسط له یدیه فقال له خذ و اختر فقال اخترت یمین ربی و کلتا یدیه یمین ففتحها فاذا فیها صورة الذریة کلّهم فاذا کلّ رجل مکتوب عنده اجله و اذا آدم (ع) قد کتب له الف سنة.

Ва зикри алҳдиси фии рўоиаҳи ахрии ани абии ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳи с : лмои халқи аллоҳи алхлқи кутуби ктобои Фҳўи ъндаҳи фавқи алърши ани раҳматии сабқати ғазабӣ .

و ذکر الحدیث فی روایة اخری‌ عن ابی هریرة قال قال رسول اللَّه ص: لمّا خلق اللَّه الخلق کتب کتابا فهو عنده فوق العرش انّ رحمتی سبقت غضبی.

Ва луи лои калимаи сабқати ман рбки лқзии бинҳми алоиаҳ , гуфтаанд ки таъвили ин оят онаст ки агар ндонед ки ман ки худовандам аз гуфта хеш вопас ниёем дар тақдири оҷолу арзоқи ман ин носазои гӯйонроу ботили варзонро як турфаи алъайн диранг надодед то эшонро бъқўбти оҷил аз аҳли ҳақ ҷудо кардед то ҳақу аҳли он аз ботилу аҳли он дар вақти сазои ҷудои шадиду миёни эшон фарқон пайдо шудӣ .

وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ الآیة، گفته‌اند که تأویل این آیت آنست که اگر ندانید که من که خداوندم از گفته خویش واپس نیایم در تقدیر آجال و ارزاق من این ناسزا گویان را و باطل ورزان را یک طرفة العین درنگ ندادید تا ایشان را بعقوبت عاجل از اهل حق جدا کردید تا حق و اهل آن از باطل و اهل آن در وقت سزا جدا شدید و میان ایشان فرقان پیدا شدی.

Ва иқўлўн яъне аҳли Маккаи луи лои أнзли алайҳи ояи ман раба мисли алъсо ва ?илед албизоء ва мо ҷоءт ба алонбёء . Ва қили ммои ақтрҳўои алайҳи фии қавлау қолўои лни нؤмни лак ҳатто тФҷри лнои ман алأрзи алоиаҳ , мушрикони Макка аз рӯй тънти талаб оёт карданд гуфтанд чаро оятӣ нанамояд ин Муҳамади чунон ки Мӯсои ъсоءу яд бизоء намӯду дигари пайғомбарони нишонҳо ва мъҷзтҳо намуданд ки длоӣли набуввату рисолати эшон буд , он мудаббирони ҳам пайғоми бмрод хеш хостанд ҳам дидор Фриштаҳ хостанд ҳам муъҷизау нишон ва ҳам аллоҳи ҳозир кардан хостанд ки ҷое мегуяд : أўи тأтии биллоҳу алмлоӣкаҳи қбило , ҷое дигар мегуяд : ӯ нарай рбно ҳатто нарай аллоҳи ҷҳраҳи раб Алъоламин гуфт бҷўоби эшон : Фқли إнмои алғиби ллаҳи ончӣ шумо медархоҳед аз нузули оёти он ҳама ғайбасту илми ғайби бнздик худоасту ҷузи худои ҳеҷ кас ғайб надонаду масолеҳи бандагони ҷузи худоӣ кас нашносад Фонтзрўои вуқуъи алоиаҳу антзрўои қзоءи аллоҳи биннои бозҳори алмҳқи алии алмбтли إнии мъкми ман алмнтзрини Фўқъти явми бадари Фзҳри алмҳқи алии алмбтл .

وَ یَقُولُونَ یعنی اهل مکة لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ مثل العصا و الید البیضاء و ما جاءت به الانبیاء. و قیل مما اقترحوا علیه فی قوله وَ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّی تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ الآیة، مشرکان مکه از روی تعنت طلب آیات کردند گفتند چرا آیتی ننماید این محمد چنان که موسی عصاء و ید بیضاء نمود و دیگر پیغامبران نشانها و معجزتها نمودند که دلائل نبوت و رسالت ایشان بود، آن مدبران هم پیغام بمراد خویش خواستند هم دیدار فریشته خواستند هم معجزه و نشان و هم اللَّه حاضر کردن خواستند که جایی میگوید: أَوْ تَأْتِیَ بِاللَّهِ وَ الْمَلائِکَةِ قَبِیلًا، جایی دیگر میگوید: او نری ربنا حتی نری اللَّه جهرة رب العالمین گفت بجواب ایشان: فَقُلْ إِنَّمَا الْغَیْبُ لِلَّهِ آنچه شما می‌درخواهید از نزول آیات آن همه غیب است و علم غیب بنزدیک خدا است و جز خدای هیچ کس غیب نداند و مصالح بندگان جز خدای کس نشناسد فَانْتَظِرُوا وقوع الآیة و انتظروا قضاء اللَّه بیننا باظهار المحق علی المبطل إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ فوقعت یوم بدر فظهر المحق علی المبطل.

Ва إзои أзқнои аннос эй куффори Маккаи раҳма яъне алмтру алхсбу алъоФиаҳи ман баъди алқҳту алҷўъу алФқру алблоءу алшФоءи баъди алсқми إзои ?лаами макри ин ҷавоб шартаст кқўлаҳ : إни тсбҳми сиӣаҳи бмои қидмати أидиҳми إзои ҳам иқнтўни алмънӣу ани тсбҳми сиӣаҳи қнтўои Фкзлки қавлау إзои أзқнои анноси маъноау азои азқнои анноси мкрўоу ҳозои алмкри ҳўи сарфи алшкри илои ғайри алмнъми самоаи мкрои лони алмкри ҷҳўди ҳақи алмнъму злки қўлҳми лӯлои алдўоءу алтбибу лӯлои кзоу кзлки конўои иқўлўни сқинои бнўءи кзоу лои иқўлўни ҳозои ризқи ман аллоҳу ҳўи қавлаи таъолӣу тҷълўни рзқкми أнкми ткзбўни إзои ?лаами макри ин азои ӣнҷо дар он мавзӯаст ки аҷам гӯйанд чун дарнигарӣ чун бенгарӣу оёт эдар эъломи неъматҳои аллоҳасту Аёдӣ вай мегуяд чун эшонро борон фиристем ва аз балоҳо офияти диҳему неъмату осоиши барояшон равон гардонем эшонро дар он неъмат бтр гирад то ҳақро мункир шаванду оёти мо дурӯғ шимуранду расонандаро астўр надоранд ва бар неъмат , дайгариро шукр кунанд на худоиро ъзу ҷл , қул аллоҳи أсръи мкро яъне аллоҳи ақдри алии тағйири тлки алнъми ман алъбди алии сарфи алшкри илои ғайри алмнъм ва мо ётиҳми ман алъқоби асраъи фии аҳлокҳми ммои атўаҳи ман алмнкру ибтоли оёти аллоҳи إни рслно яъне алҳифзаи иктбўни мо тмкрўни ллмҷозоаҳ ба фии алохраҳ . Ин бар сиблати таҳдид ва ваъид гуфт ки ореи расӯлони мо ва дабирон менависанд бар эшон ончӣ май созанд ва мекунанд ва ин таҳдидаст бар гӯшҳо ва дилҳои заъифону ренеи худои таъолиро албата бони ҳеҷ ҳоҷат нест ки аҳотти илми ваии бмълўмот , на бдбир ҳоҷат гузошт ва на бнсхт .

وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ ای کفّار مکه رَحْمَةً یعنی المطر و الخصب و العافیة مِنْ بَعْدِ القحط و الجوع و الفقر و البلاء و الشفاء بعد السقم إِذا لَهُمْ مَکْرٌ این جواب شرط است کقوله: إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ إِذا هُمْ یَقْنَطُونَ المعنی و ان تصبهم سیّئة قنطوا فکذلک قوله وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ معناه و اذا اذقنا النّاس مکروا و هذا المکر هو صرف الشکر الی غیر المنعم سمّاه مکرا لان المکر جحود حق المنعم و ذلک قولهم لولا الدّواء و الطّبیب و لولا کذا و کذلک کانوا یقولون سقینا بنوء کذا و لا یقولون هذا رزق من اللَّه و هو قوله تعالی وَ تَجْعَلُونَ رِزْقَکُمْ أَنَّکُمْ تُکَذِّبُونَ إِذا لَهُمْ مَکْرٌ این اذا اینجا در آن موضوع است که عجم گویند چون در نگری چون بنگری و آیات ایدر اعلام نعمتهای اللَّه است و ایادی وی میگوید چون ایشان را باران فرستیم و از بلاها عافیت دهیم و نعمت و آسایش برایشان روان گردانیم ایشان را در آن نعمت بطر گیرد تا حقّ را منکر شوند و آیات ما دروغ شمرند و رساننده را استور ندارند و بر نعمت، دیگری را شکر کنند نه خدای را عزّ و جلّ، قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مکرا یعنی اللَّه اقدر علی تغییر تلک النّعم من العبد علی صرف الشّکر الی غیر المنعم و ما یاتیهم من العقاب اسرع فی اهلاکهم ممّا اتوه من المنکر و ابطال آیات اللَّه إِنَّ رُسُلَنا یعنی الحفظة یَکْتُبُونَ ما تَمْکُرُونَ للمجازاة به فی الآخرة. این بر سبیل تهدید و وعید گفت که آری رسولان ما و دبیران می‌نویسند بر ایشان آنچه می‌سازند و می‌کنند و این تهدید است بر گوشها و دلهای ضعیفان و رنه خدای تعالی را البته بآن هیچ حاجت نیست که احاطت علم وی بمعلومات، نه بدبیر حاجت گذاشت و نه بنسخت.