Қавлаи таъолии ҳўи алзии исиркм эй иҳмлкми алии уссайру иҷълкми қодирин алии қатъи алмсоФоти фии албри болозҷлу алдўобу албҳри болсФни алҷориаҳи фии албҳор . Албр : аларзи алўосъаҳ . Ва албҳр : мустақари алмоء . Қироати абди аллоҳи шомии иншркми бФтҳ ёу бнўну шин , ман нашри иншри ҳам чунон ки ҷое дигар гуфту бси фӣҳо ман кули добаҳи бойени қироат маънӣ онаст ки : шуморо мепароканду михизонду мирўонд дар дашт ва дар дарё . Ва фӣаи ҳаҷаи алии алқдриаҳи фии халқи алоФъоли лони уссайри феъли мутасаррифи фии алхиру алшри лои маҳолау аллоҳи исири кули соири коматарӣ , он гуҳи шарҳ Фродрё дод : ҳатто إзои кантами фии алФлки фалаки ҳам воҳидаст ва ҳам ҷамъи бўоҳд музаккараст чунон ки гуфт : фии алФлки алмшҳўну бҷмъ мؤнсаст чунон ки гуфт :у алФлки алтии тҷрии фии албҳр ва ҷирин баҳам эй ҷирати алсФни бмни ркбҳои фии албҳр . Мухотаба бо хабари гашту араб чунин кунанд , ва дар қуръон аз ин боб ҳаст . Ва қоли алшоър :

قوله تعالی هُوَ الَّذِی یُسَیِّرُکُمْ ای یحملکم علی السّیر و یجعلکم قادرین علی قطع المسافات فِی الْبَرِّ بالازجل و الدّواب وَ الْبَحْرِ بالسّفن الجاریة فی البحار. البرّ: الارض الواسعة. و البحر: مستقرّ الماء. قرائت عبد اللَّه شامی ینشرکم بفتح یا و بنون و شین، من نشر ینشر هم چنان که جایی دیگر گفت وَ بَثَّ فِیها مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ باین قرائت معنی آنست که: شما را می‌پراکند و میخیزاند و میرواند در دشت و در دریا. و فیه حجة علی القدریة فی خلق الافعال لانّ السیر فعل متصرف فی الخیر و الشر لا محالة و اللَّه یسیّر کل سائر کما تری، آن گه شرح فرادریا داد: حَتَّی إِذا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ فلک هم واحد است و هم جمع بواحد مذکر است چنان که گفت: فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ و بجمع مؤنث است چنان که گفت: وَ الْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ وَ جَرَیْنَ بِهِمْ ای جرت السفن بمن رکبها فی البحر. مخاطبه با خبر گشت و عرب چنین کنند، و در قرآن از این باب هست. و قال الشّاعر:

Бриҳи тайибаи линаҳи алҳбўби лои заъифау лои ъосФаҳ . Ва Фрҳўои баҳо эй бтлки алриҳи ллинҳо ва истиқоматҳо . Фараҳ дар қуръон бар се ваҷҳаст яке бмънии бтру хилоءу такаббури чунон ки гуфт : злкми бмои кантами тФрҳўни фии алأрзи бғир алҳақ ҳамонаст ки дар сӯра ҳуд гуфт : إнаҳи лФрҳи Фхўр эй бтри мрҳ . Ва дар сӯраи алқсс ( 34 ) гуфт : лои тФрҳи إни аллоҳи лои иҳби алФрҳин эй албтрин . Ваҷҳи дувум : фараҳаст бмънии ризо . Кқўлаҳ :у Фрҳўои болҳёҳи алднё эй рзўои баҳо . Ва қавла : кули ҳизби бмои лдиҳми Фрҳўн эй розўну Фрҳўои бмои ъндҳми ман алълм эй рзўо .

بِرِیحٍ طَیِّبَةٍ لیّنة الهبوب لا ضعیفة و لا عاصفة. وَ فَرِحُوا بِها ای بتلک الرّیح للینها و استقامتها. فرح در قرآن بر سه وجه است یکی بمعنی بطر و خیلاء و تکبّر چنان که گفت: ذلِکُمْ بِما کُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ همانست که در سوره هود گفت: إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ ای بطر مرح. و در سورة القصص (۳۴) گفت: لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْفَرِحِینَ ای البطرین. وجه دوم: فرح است بمعنی رضا. کقوله: وَ فَرِحُوا بِالْحَیاةِ الدُّنْیا ای رضوا بها. و قوله: کُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ ای راضون و فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ ای رضوا.

Ваҷҳи сиўм : фараҳ шодӣасту хуррамӣ . Кқўлаҳи бриҳи тайибау Фрҳўои баҳои ҷоءтҳо эй ҷоءти алсФинаҳу қил : ҷоءти алриҳи алтибаҳи риҳи ъосФи зоти ъсФ эй шадидаи алҳбўби иқол : ъсФти алриҳи Фҳии ъосФу ъосФаҳу аъсФти Фҳии мъсФу мъсФаҳ . Ва ъсФту аъсФти бмънии воҳид . Ва ҷоءҳм эй ркбони алсФинаҳи алмўҷ эй ҳркаҳи алмоءу ихтилота . Ва қил : ҳўи мо ълои ман алмоءи ман кули макони ман албҳр . Ва қил : ман кули ҷҳаҳу знўои أнҳми أҳити баҳами аҳлкўоу садати алайҳими масолики алнҷоаҳи ман ҷамеъи алҷҳот . Иқол : лкли ман вақъи фии блоءи қади аҳити бФлон , эй қади аҳот ба алблоء . Ва қили аҳотти баҳами алмлоӣкаҳ . Ва мислаи :у аҳити бсмраҳи алои ани иҳоти бкм . Даъвои аллоҳи мухлисин ?лаи аддӣн эй ахлсўои ?лаи алдъоءи лами ишркўо ба ман олҳтҳми шиӣо . Мегуяд мушрикон дар он ҳол ки бҳлоку ғарқ наздик шаванду ҷуз аз худои осмон аз ҳар кас навмед шаванд ва аз батону ғайри эшон фарёдрас набенанд , даст дар худоӣ осмон зананду бохалос беширк дуо кунанду брбўбити вай иқрор диҳанд . Ин ҳам чунонаст ки Мустафои си ҳсини хузоъиро пурсед дар ҳоли ширки вай : кам тааббуди алиўми ?илҳо ? қоли сабъаи воҳдои фии алсмоءу сетаи фии аларз . Қоли расӯли аллоҳи с : Фоиҳми тъди лиўми рғбтку рҳбтк ? қол : алзии фии алсмоء .

وجه سیوم: فرح شادی است و خرّمی. کقوله بِرِیحٍ طَیِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِها جاءَتْها ای جاءت السفینة و قیل: جاءت الرّیح الطیبة رِیحٌ عاصِفٌ ذات عصف ای شدیدة الهبوب یقال: عصفت الرّیح فهی عاصف و عاصفة و اعصفت فهی معصف و معصفة. و عصفت و اعصفت بمعنی واحد. وَ جاءَهُمُ ای رکبان السفینة الْمَوْجُ ای حرکة الماء و اختلاطه. و قیل: هو ما علا من الماء مِنْ کُلِّ مَکانٍ من البحر. و قیل: من کلّ جهة وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِیطَ بِهِمْ اهلکوا و سدّت علیهم مسالک النجاة من جمیع الجهات. یقال: لکل من وقع فی بلاء قد احیط بفلان، ای قد احاط به البلاء. و قیل احاطت بهم الملائکة. و مثله: و احیط بثمره الا ان یحاط بکم. دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ ای اخلصوا له الدّعاء لم یشرکوا به من آلهتهم شیئا. میگوید مشرکان در آن حال که بهلاک و غرق نزدیک شوند و جز از خدای آسمان از هر کس نومید شوند و از بتان و غیر ایشان فریادرس نبینند، دست در خدای آسمان زنند و باخلاص بی‌شرک دعا کنند و بربوبیّت وی اقرار دهند. این هم چنان است که مصطفی ص حصین خزاعی را پرسید در حال شرک وی: کم تعبد الیوم الها؟ قال سبعة واحدا فی السماء و ستة فی الارض. قال رسول اللَّه ص: فایهم تعدّ لیوم رغبتک و رهبتک؟ قال: الّذی فی السماء.

Бӯ убайда гуфт дуои эшон ба ихлоси он буд ки гуфтанд аҳёи шроҳё яъне ё ҳӣ ё қиўм .

بو عبیده گفت دعای ایشان به اخلاص آن بود که گفتند اهیّا شراهیّا یعنی یا حیّ یا قیّوم.

Қавла : лӣни أнҷитнои ӣнҷои қавл мзмраст . эй қолўо : лӣни أнҷитнои ман ҳзаҳи алўоқъаҳ ва ман ҳзаҳи алриҳи алъосФаҳу анъмти ълино ё рбнои лнкўнни ман алшокрини лнъмтки муъминин бки мустамсакин бтоътк .

قوله: لَئِنْ أَنْجَیْتَنا اینجا قول مضمر است. ای قالوا: لَئِنْ أَنْجَیْتَنا مِنْ هذِهِ الواقعة و من هذه الرّیح العاصفة و انعمت علینا یا ربّنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ لنعمتک مؤمنین بک مستمسکین بطاعتک.

Флмои أнҷоҳм эй аҷоби аллоҳи дъоӣҳм . Аллоҳи дуои эшон иҷобат кард ва эшонро аз ҳалок ва ғарқ Раҳонед . Ҳозои кқўлаҳ : Флмои нҷоҳми إлии албри қул аллоҳи инҷикми минҳо ва ман кули крби бали إёҳи тдъўни ФикшФи мо тдъўни إлиаҳи إни шоءи ин оёт далеланд ки раби алъзаҳи дуои кофарону бегонагон дар муродҳои дунявӣ иҷобат кунад ва ончӣ гуфт : ва мо дъоءи алкоФрини إлои фии залоли он дар кору мурод охиратаст ки кофаронро дар Наими охирату савоби он ҷаҳонӣ насиб нест . Ва гуфтаанд . Ва мо дъоءи алкоФрини إлои фӣ залол онаст ки гӯйанд : рбно أхрҷно наамал солҳои ғайри алзӣ кно наамал ва эшонро ҷавоб диҳанд : أу лами нъмркми мо итзкри фӣаи ман тазаккур аммо дуои эшон дар кори дунё ва дар талаби неъмати дунёи мустаҷоб буд ки ин неъмат аз ошноу бегона дареғ нест , ва бару фоҷир аз он мехӯрд арзи ҳозири иأкли минҳои албру алФоҷр . Иқўли таъолӣ : ман кони ириди алъоҷлаҳи ъҷлнои ?лаи фӣҳо мо ншоء лмн наред куллан намад ҳؤлоءу ҳؤлоءи ман ътоءи рбк ва ҳам азин бобаст дъоءи Иблиси маҳҷӯр ки гуфт : أнзрнии إлии явми ибъсўн . Қоли إнки ман алмнзрину далел бар онкии раби алъзаҳи дуои кофарони андари кори дунё иҷобат кунад , онаст ки шикоят мекунад аз он қавм ки дар ҳоли бечорагӣу вақти дармондагӣ ӯро нахонданд , гуфт :у лақади أхзноҳми болъзоби Фмои астконўои лрбҳм ва мо итзръўни амири алмؤмнини алӣ ( ъ ) гуфт агар эшон тавозуъ кардандеду андари дуои хузўъи оўрдндид аз аллоҳ иҷобат ёфтандед . Флмои أнҷоҳми إзои ҳам ибғўни фии алأрзи ъодўои илои алкФру алФсоди бғир алҳақ ҷҳлоу ботилло эй мбтлини мълнини алФсоду алмъосӣу алҷрأаҳи алии аллоҳ .

فَلَمَّا أَنْجاهُمْ ای اجاب اللَّه دعائهم. اللَّه دعای ایشان اجابت کرد و ایشان را از هلاک و غرق رهانید. هذا کقوله: فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَی الْبَرِّ قُلِ اللَّهُ یُنَجِّیکُمْ مِنْها وَ مِنْ کُلِّ کَرْبٍ بَلْ إِیَّاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِنْ شاءَ این آیات دلیل‌اند که رب العزّة دعای کافران و بیگانگان در مرادهای دنیوی اجابت کند و آنچه گفت: وَ ما دُعاءُ الْکافِرِینَ إِلَّا فِی ضَلالٍ‌ آن در کار و مراد آخرت است که کافران را در نعیم آخرت و ثواب آن جهانی نصیب نیست. و گفته‌اند. وَ ما دُعاءُ الْکافِرِینَ إِلَّا فِی ضَلالٍ آنست که گویند: رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنَّا نَعْمَلُ و ایشان را جواب دهند: أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ ما یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ امّا دعای ایشان در کار دنیا و در طلب نعمت دنیا مستجاب بود که این نعمت از آشنا و بیگانه دریغ نیست، و برّ و فاجر از آن میخورد عرض حاضر یأکل منها البرّ و الفاجر. یقول تعالی: مَنْ کانَ یُرِیدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِیها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِیدُ کُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّکَ و هم ازین باب است دعاء ابلیس مهجور که گفت: أَنْظِرْنِی إِلی‌ یَوْمِ یُبْعَثُونَ. قالَ إِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ و دلیل بر آنکه رب العزة دعای کافران اندر کار دنیا اجابت کند، آنست که شکایت میکند از آن قوم که در حال بیچارگی و وقت درماندگی او را نخواندند، گفت: وَ لَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ فَمَا اسْتَکانُوا لِرَبِّهِمْ وَ ما یَتَضَرَّعُونَ امیر المؤمنین علی (ع) گفت اگر ایشان تواضع کردندید و اندر دعا خضوع آوردندید از اللَّه اجابت یافتندید. فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ عادوا الی الکفر و الفساد بِغَیْرِ الْحَقِّ جهلا و باطلا ای مبطلین معلنین الفساد و المعاصی و الجرأة علی اللَّه.

ё أиҳои аннос ё аҳли Маккаи إнмои бғикми алии أнФскм эй ваболи бғикми алайкум . эй ъмлкми болзлми ирҷъи алайкум , комаи қоли ъзу ҷли ман амали солҳои ФлнФсаҳ ва ман أсоءи феълӣҳо ва гуфтаанд се чиз онаст ки ҳар ки кунад он буи бозгардаду боли он буи расад : яке макраст лқўлаҳи таъолӣ :у лои иҳиқи алмкри алсиии إлои бأҳлаҳ . Дигар нксаст лқўлаҳи таъолӣ : Фмни нкси Фإнмои инкси алӣ нафса сеюм бағӣаст лқўлаҳи таъолӣ : ё أиҳои анноси إнмои бғикми алии أнФскм . ӣнҷои сухан тамом шуд , он гуҳ ибтидо кард гуфт : матоъи алҳёҳи алднё эй злки матоъи алҳёҳи алднёи ттмтъўни фии алднё , Фикўни бғикми мбтдоءу алии أнФскми хубрау матоъи хабари мбтдоءи мҳзўФ .

یا أَیُّهَا النَّاسُ یا اهل مکه إِنَّما بَغْیُکُمْ عَلی‌ أَنْفُسِکُمْ ای وبال بغیکم علیکم. ای عملکم بالظلم یرجع علیکم، کما قال عزّ و جلّ مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَیْها و گفته‌اند سه چیز آنست که هر که کند آن بوی بازگردد و بال آن بوی رسد: یکی مکر است لقوله تعالی: وَ لا یَحِیقُ الْمَکْرُ السَّیِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ. دیگر نکث است لقوله تعالی: فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلی‌ نَفْسِهِ سوم بغی است لقوله تعالی: یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْیُکُمْ عَلی‌ أَنْفُسِکُمْ. اینجا سخن تمام شد، آن گه ابتدا کرد گفت: مَتاعَ الْحَیاةِ الدُّنْیا ای ذلک متاع الحیاة الدنیا تتمتّعون فی الدّنیا، فیکون بغیکم مبتداء و عَلی‌ أَنْفُسِکُمْ خبره و متاع خبر مبتداء محذوف.

Ва раво бошад ки сухани муттасили якдигар буд . Бғикми ибтидо буду матоъи хабари абтдоءу алии أнФскми сала бағӣ бошад ва маънӣ онаст ки ин ситамкории шумо бар хештану афзӯнӣ ҷустан бар якдигар бар хўрдорӣаст дар дунёи рӯзӣ чанд нопоянда , зоди он ҷаҳониро нишоед , ва дар он ҷаҳон бакор наёяд ки бойени бағии мустуҷиби ғазаби худоӣу уқубат вай гаштаед .

و روا باشد که سخن متصل یکدیگر بود. بغیکم ابتدا بود و متاع خبر ابتداء و عَلی‌ أَنْفُسِکُمْ صله بغی باشد و معنی آنست که این ستمکاری شما بر خویشتن و افزونی جستن بر یکدیگر بر خورداری است در دنیا روزی چند ناپاینده، زاد آن جهانی را نشاید، و در آن جهان بکار نیاید که باین بغی مستوجب غضب خدای و عقوبت وی گشته‌اید.

Қироати ҳФси матоъ бнсбаст ё бар ҳол ё бар мафъӯл . эй мтънокми матоъи алҳёҳи алднёи сами إлинои мрҷъкми фии алқимаҳи Фннбӣкми бмои кантами тъмлўни нхбркм бау нҷозикми алайҳ .

قرائت حفص متاع بنصب است یا بر حال یا بر مفعول. ای متّعناکم متاع الحیاة الدّنیا ثُمَّ إِلَیْنا مَرْجِعُکُمْ فی القیمة فَنُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ نخبرکم به و نجازیکم علیه.

إнмо мисли алҳёҳи алднё эй сафаи алҳёҳи алднёи фии Фноӣҳо ва заволҳо кмоءи أнзлноаҳи ман алсмоء эй кмтри анзлноаҳи ман алсмоءи ман ҷониби алсмоء . Иқол : ани алсҳоби ҷисми ихлўи ман алмоءи Фозои ?ераади аллоҳи ани имтри қўмои амраи Фохзи алмоءи ман баҳри фии алсмоءу сори илои алмкони алмқсўди болмтри Фохтлт бае болмоءи ихтилоти ҷавори лони алохтлоти тадохули алошёءи баъзҳо фии баъз . Ва қил : Фохтлт бае бсббаҳи наботи алأрзи Фтолту амтдти ммои иأкли аннос яъне алҳбўбу алсмору албқўлу алонъом яъне алҳшишу алмроъӣ ҳатто إзои أхзти алأрзи зхрФҳои захорифи аларзи мо тзҳк ба ман алўрду алнўру алшқоӣқу алхзру азинт яъне тзинт . Ва дар шўоз хондаанд :у азинт эй ҷоءти болзинаҳ ,у зинаи аларзи самари наботҳо фии алошҷору занни أҳлҳо эй аҳли ҳзаҳи аларзи أнҳми қодрўни алайҳо эй алии ҳсоди наботҳоу аҷтноءи сморҳои ази лои монеъи дунҳо أтоҳои أмрно эй қзоؤнои боҳлокҳоу аФноӣҳои Лайлои أўи нҳорои Фҷълноҳо эй аларзу алғлаҳу алзинаҳи ҳсидои мҳсўдаҳи мқлўъаҳи мнзўъаҳи алосўли лои шайъи ءи фӣҳо . Ва қил : Фҷълноҳои ҳсидо эй мисли алҳсид , комаи қоли лғлмони алҷнаҳ : итўФи алайҳими валадон ва ҳам лами иўлдўоу анмои шубҳаами болўлдони аллазӣнаи лами тғирҳми алкҳўлаҳи лтроўтҳму ҳасани хлқҳми кأни лами тғни болأмс эй кони лами ткн ӯ лами тъмри боломси болмғонӣ , алмнозли алтии иъмрҳои анноси болнзўл . Иқол ғнино бимикон кзои азои нзлўо ба . Кзлки алҳёҳи алднёи сабаби лоҷтмоъи алмолу Зуҳраи алднё ҳатто азо кср ъанд соҳибау занни анаи ммтъ ба салби злки анҳу бмўтаҳ ӯ ҳодисаи тҳлкаҳ .

إِنَّما مَثَلُ الْحَیاةِ الدُّنْیا ای صفة الحیاة الدّنیا فی فنائها و زوالها کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ ای کمطر انزلناه من السماء من جانب السماء. یقال: ان السحاب جسم یخلو من الماء فاذا اراد اللَّه ان یمطر قوما امره فاخذ الماء من بحر فی السماء و صار الی المکان المقصود بالمطر فَاخْتَلَطَ بِهِ ای بالماء اختلاط جوار لانّ الاختلاط تداخل الاشیاء بعضها فی بعض. و قیل: فَاخْتَلَطَ بِهِ ای بسببه نَباتُ الْأَرْضِ فطالت و امتدت مِمَّا یَأْکُلُ النَّاسُ یعنی الحبوب و الثّمار و البقول و الانعام یعنی الحشیش و المراعی حَتَّی إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها زخارف الارض ما تضحک به من الورد و النور و الشقائق و الخضر وَ ازَّیَّنَتْ یعنی تزینت. و در شواذ خوانده‌اند: وَ ازَّیَّنَتْ ای جاءت بالزّینة، و زینة الارض ثمر نباتها فی الاشجار وَ ظَنَّ أَهْلُها ای اهل هذه الارض أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَیْها ای علی حصاد نباتها و اجتناء ثمارها اذ لا مانع دونها أَتاها أَمْرُنا ای قضاؤنا باهلاکها و افنائها لَیْلًا أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها ای الارض و الغلّة و الزینة حَصِیداً محصودة مقلوعة منزوعة الاصول لا شی‌ء فیها. و قیل: فَجَعَلْناها حَصِیداً ای مثل الحصید، کما قال لغلمان الجنّة: یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدانٌ و هم لم یولدوا و انّما شبههم بالولدان الّذین لم تغیّرهم الکهولة لطراوتهم و حسن خلقهم کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ ای کان لم تکن او لم تعمر بالامس بالمغانی، المنازل الّتی یعمرها النّاس بالنزول. یقال غنینا بمکان کذا اذا نزلوا به. کذلک الحیاة الدّنیا سبب لاجتماع المال و زهرة الدّنیا حتّی اذا کثر عند صاحبه و ظنّ انّه ممتّع به سلب ذلک عنه بموته او حادثة تهلکه.

Кзлк нафасл алоёт эй комаи бинои ҳозои алмисли ллҳёҳи алднё кзлк набин оёти алқуръони лқўми итФкрўни фии алмъод . Ва аллоҳи идъўои إлии дори ассаломи ббъси алрслу насби алأдлаҳ . Ва дори ассаломи ҳаии алҷнаҳ . Ассаломи ҳўи аллоҳу алҷнаҳи дора . Ва ҳзаҳи алозоФаҳи кбити аллоҳу ноқаи аллоҳ . Ва қили ассалому ассаломаи воҳиди колрзоъу алрзоъаҳ эй дори ассаломаи ман алоФоту алоҳзону алқтиъаҳ . Яъне ман дахлҳо силами ман алоФот , далелаи қавла : адхлўҳои бсломи омнину қил : дори ассаломи ҳўи ман алтҳиаҳи алтии иҳииҳми аллоҳу алмлоӣкаҳ , ман қавлаи тҳитҳми фӣҳо салом

کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ ای کما بیّنّا هذا المثل للحیاة الدّنیا کذلک نبیّن آیات القرآن لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ فی المعاد. وَ اللَّهُ یَدْعُوا إِلی‌ دارِ السَّلامِ ببعث الرّسل و نصب الأدلّة. و دارِ السَّلامِ هی الجنّة. السلام هو اللَّه و الجنّة داره. و هذه الاضافة کبیت اللَّه و ناقة اللَّه. و قیل السلام و السلامة واحد کالرّضاع و الرّضاعة ای دار السلامة من الآفات و الاحزان و القطیعة. یعنی من دخلها سلم من الآفات، دلیله قوله: ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِینَ و قیل: دار السلام هو من التّحیة الّتی یحییهم اللَّه و الملائکة، من قوله تَحِیَّتُهُمْ فِیها سَلامٌ‌

Қол : ҷобири бен абди аллоҳи харҷи ълинои расӯли аллоҳи си иўмои Фқоли ании рояти фии алмноми кон Ҷабраил ъанд раъсӣ ва Микоил ъанд раҷулии иқўли аҳдҳмои лсоҳбаҳи азрби ?лаи Маслан Фқол : асмъи самъати азнки Фоъқли ақли қлбк , анмои мслк ва мисли амтки кмсли малики атхзи дорои сам банӣ фӣҳо битои сами ҷаъли фӣҳо модбаҳи сами баъси рсўлои идъўи илои таомаи Фмнҳми ман аҷоб алрасул ва манеҳам ман таркаи Фоллаҳи алмалику ?илдори алислому албити алҷнаҳ ва ман дахли алҷнаҳи акли мо фӣҳо .

قال: جابر بن عبد اللَّه خرج علینا رسول اللَّه ص یوما فقال انّی رایت فی المنام کان جبرئیل عند رأسی و میکائیل عند رجلی یقول احدهما لصاحبه اضرب له مثلا فقال: اسمع سمعت اذنک فاعقل عقل قلبک، انّما مثلک و مثل امّتک کمثل ملک اتخذ دارا ثمّ بنی فیها بیتا ثمّ جعل فیها مادبة ثمّ بعث رسولا یدعو الی طعامه فمنهم من اجاب الرّسول و منهم من ترکه فاللّه الملک و الدار الاسلام و البیت الجنّة و من دخل الجنّة اکل ما فیها.

Ва ани абии алдрдоءи қол : қоли расӯли аллоҳи си мо ман явми талъати шамсаи алои вкли бҷнбтиҳои маликони инодёни ндоءи исмъаҳи халқи аллоҳи каллаами ғайри алсқлин , ё аиҳо анноси ҳлмўои илои рбкми ани мо қулу кафии хайри ммои ксру илоҳӣу лои обати шамси алои вкли бҷнбтиҳои маликони инодёни исмъаҳи халқи аллоҳи каллаами ғайри алсқлин , аллоҳами аъти мнФқои хулафоу аъти ммскои тлФои Фонзли аллоҳи фии злки каллаи қронои фии қавли алмаликин ё аиҳо анноси ҳлмўои илои рбкми фии сӯраи Юнусу аллоҳи идъўои إлии дори ассалому анзли фии қўлҳмои аллоҳами аъти мнФқои хулафоу ммскои тлФоу аллили إзои иғшии илои қавлаи ллъсрӣ .

و عن ابی الدرداء قال: قال رسول اللَّه ص ما من یوم طلعت شمسه الّا وکّل بجنبتیها ملکان ینادیان نداء یسمعه خلق اللَّه کلهم غیر الثقلین، یا ایّها النّاس هلمّوا الی ربّکم انّ ما قلّ و کفی خیر ممّا کثر و الهی و لا آبت شمس الا وکّل بجنبتیها ملکان ینادیان یسمعه خلق اللَّه کلهم غیر الثقلین، اللّهمّ اعط منفقا خلفا و اعط ممسکا تلفا فانزل اللَّه فی ذلک کلّه قرآنا فی قول الملکین یا ایّها النّاس هلمّوا الی ربّکم‌ فی سورة یونس وَ اللَّهُ یَدْعُوا إِلی‌ دارِ السَّلامِ و انزل فی قولهما اللّهمّ اعط منفقا خلفا و ممسکا تلفا وَ اللَّیْلِ إِذا یَغْشی‌ الی قوله لِلْعُسْری‌.

Қавлау иҳдии ман ишоءи إлии сироти мустақӣм ъам болдъўаҳи азҳорои лҳҷтаҳу хси болҳдоиаҳи астғноءи ани халқа . Ва қил : алдъўаҳи илои дори ассаломи оммаи лонҳои алтриқи илои алнъмаҳу ҳдоиаҳи алсроти хоссаи лأнҳои алтриқи илои алмнъм . Ва гуфтаанд даъват бар ду зарбаст : яке даъвати оми бавосита расӯл мехонд эшонро аз рӯй таклиф бар дайни ислому тоъати дорӣ ,у злки фии қавла :у إнки лтҳдии إлии сироти мустақӣми дигари даъват хосаст биўостаҳи расӯл худ мехонд ҷли ҷалолаи эшонро аз рӯй ташриф бидор ассалом то эшонро гиромӣ кунад ва бинавозад бзёФти биҳишту блқоءу рзоءу салом ,у злки қавла :у аллоҳи идъўои إлии дори ассалому иҳдии ман ишоءи إлии сироти мустақӣми ҳидояти ӣнҷои бмънӣ иршодасту сироти мустақӣми тариқ биҳиштаст ки онҷо мегуяд иҳдиҳми рбҳми бإимонҳми тҷрии ман тҳтҳми алأнҳори фии ҷиноти алнъим ва гуфтаанд : истеъмол сунанаст дар адоءи фароиз дар дунёу ҷавори ҳазрати иззат дар уқбои фии мақъад сидқ ъанд млики муқтадир ва гуфтаанд : сироти мустақӣми истеъмоли макорим алохлоқаст чун тақвоу зуҳду таваккулу ихлосу эҳсон . Мустафо гуфт : « ани аллоҳи иҳби макорими алохлоқу ибғзи сФсоФҳо »

قوله وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ إِلی‌ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ عمّ بالدّعوة اظهارا لحجته و خص بالهدایة استغناء عن خلقه. و قیل: الدّعوة الی دار السلام عامّة لانها الطریق الی النّعمة و هدایة الصراط خاصة لأنّها الطریق الی المنعم. و گفته‌اند دعوت بر دو ضرب است: یکی دعوت عامّ بواسطه رسول میخواند ایشان را از روی تکلیف بر دین اسلام و طاعت داری، و ذلک فی قوله: وَ إِنَّکَ لَتَهْدِی إِلی‌ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ دیگر دعوت خاصّ است بیواسطه رسول خود میخواند جلّ جلاله ایشان را از روی تشریف بدار السلام تا ایشان را گرامی کند و بنوازد بضیافت بهشت و بلقاء و رضاء و سلام، و ذلک قوله: وَ اللَّهُ یَدْعُوا إِلی‌ دارِ السَّلامِ و یَهْدِی مَنْ یَشاءُ إِلی‌ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ هدایت اینجا بمعنی ارشاد است و صراط مستقیم طریق بهشت است که آنجا میگوید یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمانِهِمْ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ و گفته‌اند: استعمال سنن است در اداء فرایض در دنیا و جوار حضرت عزّت در عقبی فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ و گفته‌اند: صراط مستقیم استعمال مکارم الاخلاق است چون تقوی و زهد و توکّل و اخلاص و احسان. مصطفی گفت: «انّ اللَّه یحب مکارم الاخلاق و یبغض سفسافها»

Раби алъзаҳи ин макорими алохлоқ дӯст дорад бандаро бар истеъмол он дораду роҳи он буии намояд то банда дар равиши хеши бойени мақомот гузора кунад имрӯзи бмҳбт ва маърифат расаду фардои бмшоҳдту руят .

رب العزّة این مکارم الاخلاق دوست دارد بنده را بر استعمال آن دارد و راه آن بوی نماید تا بنده در روش خویش باین مقامات گذاره کند امروز بمحبّت و معرفت رسد و فردا بمشاهدت و رؤیت.

Ллзини أҳснўо эй омнўои биллоҳу расӯлау аҳснўои алъамали фии алднёи алҳснии алҷнаҳ . Ва алҳснии колбшрӣ . Ва қил : ҳаии тأниси алоҳсн . Мегуяд эшон ки имон овараданд бхдоу расӯл ва дар дунёи кор некӯ карданд , подоши эшон биҳиштаст ва агар ҳасании тأниси аҳсани гӯйӣ маънӣ онаст ки эшон рост ки некуӣ карданд некӯтар аз ончӣ эшон карданд ва низ зиёдат , чунон ки ҷое дигар гуфту лдинои мазиду изидҳми ман фазлаи амири алмؤмнини алӣ ъ гуфт ллзини أҳснўои эҳсони ӣнҷои қавли лои илоҳи ало аллоҳаст ,у ҳасании биҳишту зиёдаи ғурфа аз ёқӯти сурхи сохта ки онро чаҳор ҳазор дараст .

لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا ای آمنوا باللّه و رسوله و احسنوا العمل فی الدّنیا الْحُسْنی‌ الجنّة. و الحسنی کالبشری. و قیل: هی تأنیث الاحسن. میگوید ایشان که ایمان آوردند بخدا و رسول و در دنیا کار نیکو کردند، پاداش ایشان بهشت است و اگر حسنی تأنیث احسن گویی معنی آنست که ایشان راست که نیکویی کردند نیکوتر از آنچه ایشان کردند و نیز زیادت، چنان که جایی دیگر گفت وَ لَدَیْنا مَزِیدٌ وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ امیر المؤمنین علی ع گفت لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا احسان اینجا قول لا اله الّا اللَّه است، و حسنی بهشت و زِیادَةٌ غرفه از یاقوت سرخ ساخته که آن را چهار هزار در است.

Рӯй абӯи зри қоли қиллат : ё расӯли аллоҳи ълмнӣ амалан иқрбнии ман алҷнаҳу ибоъднии ман алнор .

روی ابو ذر قال قلت: یا رسول اللَّه علّمنی عملا یقرّبنی من الجنّة و یباعدنی من النّار.

Қол : азои амалати сиӣаҳи Фотбъҳои ҳасана . Қоли қиллати ман алҳсноти лои илоҳи алои аллоҳ ? қол : нъм , ман аҳсани алҳснот .

قال: اذا عملت سیئة فاتبعها حسنة. قال قلت من الحسنات لا اله الّا اللَّه؟ قال: نعم، من احسن الحسنات.

Мегуяд : эшон ки лои илоҳи ало аллоҳ гуфтанд подоши эшон биҳиштаст . Ҳамонаст ки Мустафо гуфт : « ман қоли лои илоҳи алои аллоҳи дахли алҷнаҳ »

میگوید: ایشان که لا اله الا اللَّه گفتند پاداش ایشان بهشت است. همانست که مصطفی گفت: «من قال لا اله الا اللَّه دخل الجنّة»

Ва гуфтаанд : ллзини أҳснўои ин эҳсон истиғфораст саҳобаи расӯлроу ҳасании шафоат Мустафоасту зиёдаи ризои худо . ?фони аллоҳи ъзу ҷли иқўл :у аллазӣнаи атбъўҳми бإҳсони разии аллоҳи анҳуам ибн аббос гуфт : ллзини أҳснўо эй ҷоҳдўои фии сиблати аллоҳи алҳснӣ яъне ризқи алҷнаҳи лқўлаҳ : « ирзқўн »у алзёдаҳи давоми алҳёҳи фии қурби алмўлии лқўлаҳи бал أҳёء ъанд рбҳму қил : алҳснии ҷзоءи ҳснотҳму алзёдаҳи ани иҷозии болўоҳди ъшрои ликўни алзёдаҳи ман ҷинси алأўл . Ва қил : алҳснии ъушрау алзёдаҳи тазъифи алъшрот . Ва хабар дурустаст дар саҳеҳи мусаллам , ҳадиси ҳмоди слмаҳ аз абди арраҳмони бен абии Лайлӣ аз сҳиби бен синони алрўмӣ аз Мустафо ки гуфт : алҳснии алҷнаҳу алзёдаҳи алнзри илои ваҷҳи аллоҳи ъзу ҷл . Ва ани абии бен каъби қоли сأлти расӯли аллоҳи си ани алзёдтини Фқол : ва мо алзёдтон ? қиллати аҳдиҳмои қавлау أрслноаҳи إлии моӣаҳи أлФи أўи изидўн

و گفته‌اند: لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا این احسان استغفار است صحابه رسول را و حسنی شفاعت مصطفی است و زیادة رضای خدا. فانّ اللَّه عزّ و جلّ یقول: وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ ابن عباس گفت: لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا ای جاهدوا فی سبیل اللَّه الْحُسْنی‌ یعنی رزق الجنّة لقوله: «یرزقون» و الزّیادة دوام الحیاة فی قرب المولی لقوله بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ و قیل: الحسنی جزاء حسناتهم و الزیادة ان یجازی بالواحد عشرا لیکون الزّیادة من جنس الأوّل. و قیل: الحسنی عشرة و الزیادة تضعیف العشرات. و خبر درست است در صحیح مسلم، حدیث حماد سلمه از عبد الرحمن بن ابی لیلی از صهیب بن سنان الرومی از مصطفی که گفت: الحسنی الجنّة و الزیادة النّظر الی وجه اللَّه عزّ و جلّ. و عن ابی بن کعب قال سألت رسول اللَّه ص عن الزّیادتین فقال: و ما الزّیادتان؟ قلت احدیهما قوله وَ أَرْسَلْناهُ إِلی‌ مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ یَزِیدُونَ‌

Фқоли ъшрўни алФо . Фқлт : қавли аллоҳи ъзу ҷли ллзини أҳснўои алҳснӣу зиёдаи қоли алҳснии алҷнаҳу алзёдаҳи алнзри илои ваҷҳи аллоҳи ъзу ҷлу қол ( с ) « азои дахли аҳли алҷнаҳи алҷнаҳу аҳли алнори алнор : нодаии мнод ё аҳли алҷнаҳи ан лакам ъанд аллоҳи мўъдои лами инҷзкмўаҳ . Қолўо : мо ҳў ? аи лами исқли мўозинно ? ?илами идхлнои алҷнаҳ ? ?илами иҷрнои ман алнор ?

فقال عشرون الفا. فقلت: قول اللَّه عزّ و جلّ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا الْحُسْنی‌ وَ زِیادَةٌ قال الحسنی الجنّة و الزّیادة النّظر الی وجه اللَّه عزّ و جلّ و قال (ص) «اذا دخل اهل الجنّة الجنّة و اهل النّار النار: نادی مناد یا اهل الجنّة انّ لکم عند اللَّه موعدا لم ینجزکموه. قالوا: ما هو؟ ا لم یثقّل موازیننا؟ الم یدخلنا الجنّة؟ الم یجرنا من النّار؟

Қол : ФикшФи ?лаами алҳҷоби Финзрўни илои аллоҳи Фихрўни ?лаи сҷдо .

قال: فیکشف لهم الحجاب فینظرون الی اللَّه فیخرّون له سجدا.

Ва ҳаии алзёдаҳи алтии қоли аллоҳи ъзу ҷли ллзини أҳснўои алҳснӣу зиёдаи қол . Язиди бен ҳорӯни фии асари ҳозои алҳдис : ман кизби бҳзои Фқди брии ман аллоҳу брء аллоҳ манеҳ . Ва ани ибни умри қоли қол : расӯли аллоҳи с « ани аднии аҳли алҷнаҳи манзалаи лрҷли инзри фии малакаи алифии санаи ирии ақсоаҳи комаи ирии адноаҳ , инзри фии азўоҷаҳу срраҳу хадамау ани аФзлҳми манзалаи лмни инзри фии ваҷҳи аллоҳи ъзу ҷли кули явми мртин »

و هی الزیادة الّتی قال اللَّه عزّ و جلّ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا الْحُسْنی‌ وَ زِیادَةٌ قال. یزید بن هارون فی اثر هذا الحدیث: من کذّب بهذا فقد برئ من اللَّه و برء اللَّه منه. و عن ابن عمر قال قال: رسول اللَّه ص «انّ ادنی اهل الجنّة منزلة لرجل ینظر فی ملکه الفی سنة یری اقصاه کما یری ادناه، ینظر فی ازواجه و سرره و خدمه و انّ افضلهم منزلة لمن ینظر فی وجه اللَّه عزّ و جلّ کلّ یوم مرتین»

Ва рӯй ани инси бен молики анаи қоли фии қавлаи ъзу ҷлу лдинои мазиди қоли итҷлии ?лаами алрби ъзу ҷли кули ҷумъа .

و روی عن انس بن مالک انّه قال فی قوله عز و جلّ وَ لَدَیْنا مَزِیدٌ قال یتجلّی لهم الرّب عزّ و جلّ کلّ جمعة.

Сами қол :у лои ирҳқи вҷўҳҳм эй лои иълўҳоу лои иғшоҳои қтри ғубор . Ва қил : саводу кобаҳу лои злаҳ эй ҳўи ани комаи исиби аҳли ҷаҳаннам . Қол : ибни абии Лайлии ҳозои баъди нзрҳми илои рбҳми أўлӣки أсҳоби алҷнаҳи ҳам фӣҳо холдўн .

ثمّ قال: وَ لا یَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ ای لا یعلوها و لا یغشاها قَتَرٌ غبار. و قیل: سواد و کآبة وَ لا ذِلَّةٌ ای هو ان کما یصیب اهل جهنم. قال: ابن ابی لیلی هذا بعد نظرهم الی ربّهم أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیها خالِدُونَ.

Ва аллазӣнаи ксбўои алсиӣоти алкФру алшрки ҷзоءи сиӣаҳи бмслҳо яъне алнор . Флои занби аъзами ман алшрку лои азобашад ман алнор . Ва тақдира : ?лаами ҷзоءи сиӣаҳи мислҳо . Ва албоءи зоидау трҳқҳми злаҳ эй илҳқҳми зл ва хазӣ . Ва ҳўи ани мо ?лаами ман аллоҳ эй ман азоби аллоҳи ман ъосми монеъи имнъҳм . Ва ман салаи кأнмои أғшити алби сети вҷўҳҳм қатъан ман аллили мзлмо эй ҷаъли алайҳои ғтоءи ман саводи аллил . эй ҳам суди алўҷўаҳ . Қироати ?маккейу алӣу ёқӯб қатъан бскўни тоءу ҳўи ҷузъи ман аллили баъд тайифа манеҳу мзлмои наътау боқии бФтҳ тоء хонанду ҳўи ҷамъи қитъау мзлмои насби алии улҳол . эй фии ҳоли зулматаи أўлӣки أсҳоби алнори ҳам фӣҳо холдўн .

وَ الَّذِینَ کَسَبُوا السَّیِّئاتِ الکفر و الشرک جَزاءُ سَیِّئَةٍ بِمِثْلِها یعنی النّار. فلا ذنب اعظم من الشرک و لا عذاب اشدّ من النّار. و تقدیره: لهم جزاء سیئة مثلها. و الباء زائدة وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ای یلحقهم ذلّ و خزی. و هو ان ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ای من عذاب اللَّه مِنْ عاصِمٍ مانع یمنعهم. و من صلة کَأَنَّما أُغْشِیَتْ الب‌ست وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّیْلِ مُظْلِماً ای جعل علیها غطاء من سواد اللیل. ای هم سود الوجوه. قرائت مکی و علی و یعقوب قطعا بسکون طاء و هو جزء من اللیل بعد طایفة منه و مُظْلِماً نعته و باقی بفتح طاء خوانند و هو جمع قطعة و مُظْلِماً نصب علی الحال. ای فی حال ظلمته أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ.