Қавлаи таъолӣ :у лмои ҷоءти рслнои лўто чун аз наздик иброҳӣм биёмаданд рӯй ниҳоданд бшорстони қавми лут ва аз онҷо ки иброҳӣм буд то бшорстони лути чаҳор фарсанг буд , чун онҷои расиданд дар нимаи рӯзи лутро диданд дар саҳро кишоварзӣ мекард , лут дар эшон нигараст қавмиро дид басӯрат ҷавонони некӯи рӯйони сиёҳи чашмони хуши бӯёни ҷомҳои некӯ бар тани эшону фарози омада басӯрат меҳмонон , лут чун эшонро бар он сифат дид аз омадан эшону бсбби эшон андўҳгну дили танг гашт донист ки қавми ваии қасд эшон кунанд ва ӯро дафъ бояд карду ранҷ бояд кашид инаст ки раб алъзаҳ гуфт сӣ ءи баҳам эй соءи мҷиӣҳму аҳзни бсббҳм , иқол : сؤтаҳи Фсӣӣ , назира : срртаҳи Фср . Маданӣу шомӣу ксоиӣу рўис « сиӣ » бошмом зм хонанд ишораи илои аласли ?фони аслаи сӯии баҳами ман алсўء , ғайри ани алўоўи исканат ва нақиллат ксртҳои илои алсини тхФиФо ,у зоқи баҳами зръо эй зоқи бмконҳми садраи лмои иърФи ман қавма , иқол : зоқи бомраҳи зръо , азои лами иҷди ман алмкрўаҳи сбило . Ва насаби илои алзръи алии одаи алъараби фии васфи алқодри алии алшии ءи алмнбсти фӣаи болтзръу алтбўъ ва тӯл ?иледу албоъу алзроъи сами иўзъи зиқи алзръи макони зиқи алсдру ҳўи насби алии алтмиизу қоли ҳозои явми ъсиб эй сақилу шадиди фии алшру кзлки алъсбсбу аслаи ман алъсбу ҳўи алшд .

قوله تعالی: وَ لَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً چون از نزدیک ابراهیم بیامدند روی نهادند بشارستان قوم لوط و از آنجا که ابراهیم بود تا بشارستان لوط چهار فرسنگ بود، چون آنجا رسیدند در نیمه روز لوط را دیدند در صحرا کشاورزی میکرد، لوط در ایشان نگرست قومی را دید بصورت جوانان نیکو رویان سیاه چشمان خوش بویان جامهای نیکو بر تن ایشان و فراز آمده بصورت مهمانان، لوط چون ایشان را بر آن صفت دید از آمدن ایشان و بسبب ایشان اندوهگن و دل تنگ گشت دانست که قوم وی قصد ایشان کنند و او را دفع باید کرد و رنج باید کشید اینست که ربّ العزّة گفت سِی‌ءَ بِهِمْ ای ساء مجیئهم و احزن بسببهم، یقال: سؤته فسئی، نظیره: سررته فسرّ. مدنی و شامی و کسایی و رویس «سیئ» باشمام ضم خوانند اشارة الی الاصل فانّ اصله سوی بهم من السّوء، غیر انّ الواو اسکنت و نقلت کسرتها الی السّین تخفیفا، وَ ضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً ای ضاق بمکانهم صدره لما یعرف من قومه، یقال: ضاق بامره ذرعا، اذا لم یجد من المکروه سبیلا. و نسب الی الذرع علی عادة العرب فی وصف القادر علی الشی‌ء المنبسط فیه بالتذرع و التبوع و طول الید و الباع و الذراع ثم یوضع ضیق الذرع مکان ضیق الصدر و هو نصب علی التمییز وَ قالَ هذا یَوْمٌ عَصِیبٌ ای ثقیل و شدید فی الشر و کذلک العصبصب و اصله من العصب و هو الشد.

Гуфтаанд лут чун Фриштгон дид битарсед , ҳам чунон ки иброҳӣм битарсед пас гуфт : шумо ки бошед , эшон гуфтанд мо меҳмононем , лут бо Фриштгони фарои роҳ буд то бахонаи раванд ва эшонро меҳмонӣ кунад ,у раби алъзаҳ бо Фриштгон гуфта ки : лои тҳлкўҳм ҳатто ишҳди алайҳими лути арбъи шҳодот , бароа дар чун меомаданд лути эшонро гуфт мо блғкми амри ҳзаҳи алқриаҳ , бшмо чаҳ расед кору хабари ин шористонҳо ? гуфтанд : ва мо амрҳм ?

گفته‌اند لوط چون فریشتگان دید بترسید، هم چنان که ابراهیم بترسید پس گفت: شما که باشید، ایشان گفتند ما مهمانان‌ایم، لوط با فریشتگان فرا راه بود تا بخانه روند و ایشان را مهمانی کند، و رب العزة با فریشتگان گفته که: لا تهلکوهم حتی یشهد علیهم لوط اربع شهادات، براه در چون می‌آمدند لوط ایشان را گفت ما بلغکم امر هذه القریة، بشما چه رسید کار و خبر این شارستانها؟ گفتند: و ما امرهم؟

Ва кору хабар эшон чист ва дар чаҳанд эшон ? лут гуфт : ашҳади биллоҳи анҳо лшри қарияи фии аларз амалан , чаҳор бори ин сухан боз гуфт то чаҳор бор бар эшон гувоҳӣ бидод ббдӣу плидкорӣ то мустуҷиби уқубати гаштанд , пас ҳамеи рафтанд то дар хона шуданду кас хабар надошт аз ҳоли эшон магари зани лути он ъҷўзи бад ки аз хона бадар шуду қавми лутро гуфт ки ҷамъӣ расидаанд накӯи рӯйону ҷавонону ҳаргиз аз эшон некӯ рӯйтар ва зеботар надидаам . Инаст маънии он ки раб алъзаҳ гуфт Фхонтоҳмои хиёнати ваии ин буд ки меҳмононро бқўм май супурд на онкӣ аз вай фуҷур меомад ки дар хабараст ки : мо фаҷрати амрأаҳи набии қт .

و کار و خبر ایشان چیست و در چه‌اند ایشان؟ لوط گفت: اشهد باللّه انها لشرّ قریة فی الارض عملا، چهار بار این سخن باز گفت تا چهار بار بر ایشان گواهی بداد ببدی و پلیدکاری تا مستوجب عقوبت گشتند، پس همی رفتند تا در خانه شدند و کس خبر نداشت از حال ایشان مگر زن لوط آن عجوز بد که از خانه بدر شد و قوم لوط را گفت که جمعی رسیده‌اند نکو رویان و جوانان و هرگز از ایشان نیکو روی‌تر و زیباتر ندیده‌ام. اینست معنی آن که رب العزة گفت فَخانَتاهُما خیانت وی این بود که مهمانان را بقوم می‌سپرد نه آنکه از وی فجور می‌آمد که در خبر است که: ما فجرت امرأة نبی قط.

Қавми лут чун он хабар шуниданд башитоб омаданд , Фзлки қавлаи таъолӣ :у ҷоءаҳи қавмаи иҳръўни إлиаҳ эй лтлб алФоҳшаҳ манеҳам . Ва алоҳроъ , алосроъи маъаи раъда . Ва қил : ҳўи алсўқи алъниФу ҷоءи алии лафзи алмҷҳўл , кқўлҳм : аняти бкзо .

قوم لوط چون آن خبر شنیدند بشتاب آمدند، فذلک قوله تعالی: وَ جاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ ای لطلب الفاحشة منهم. و الاهراع، الاسراع مع رعدة. و قیل: هو السوق العنیف و جاء علی لفظ المجهول، کقولهم: عنیت بکذا.

Ва қил : кони исўқи бъзҳм баъзану иҳси бъзҳм баъзан . Ва ман қабл яъне ман қабл мҷии ءи алмлоӣкаҳи конўои иъмлўни алсиӣот , кинояи ани ?утёни аззикрон . Ва қил : конўои тأтўни алнсоءи фии адборҳн ,у алмънии алФўои алФоҳшаҳи Фҷҳрўои баҳоу лами истҳиўои минҳо . Ва қил : конўои итзортўни фии алмҷолсу итнобзўни бололқобу итсоФъўн .

و قیل: کان یسوق بعضهم بعضا و یحث بعضهم بعضا. وَ مِنْ قَبْلُ یعنی من قبل مجی‌ء الملائکة کانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ، کنایة عن اتیان الذکران. و قیل: کانوا تأتون النساء فی ادبارهنّ، و المعنی الفوا الفاحشة فجهروا بها و لم یستحیوا منها. و قیل: کانوا یتضارطون فی المجالس و یتنابزون بالالقاب و یتصافعون.

Қол ё қавми ҳؤлоءи бнотӣ яъне бенот сулбау ҳумои аснтони зъўроу рисо , тазвиҷи духтарони худ бар эшон арза кард , яъне ани аслмтми зўҷткми ҳни أтҳри лакам эй ҳни аҳли лакам , мегуяд : агар мусулмон шавед эшонро бизанӣ бшмои даҳум ки шуморо эшон ҳалол тар бошанду тазвиҷи эшон поктару бпрҳизгории наздиктар ,у далели барин қавл онаст ки бар ақаб гуфт : Фотқўои аллоҳ ва гуфтаанд : раво бошад , ки дар он асри никоҳи миёни кофару мусулмони раво буд чунон ки дар асри расӯли худои пеш аз ваҳй , ки аз духтарони хеш яке бизанӣ ба Утбаи бен абӣ лҳб дод ва яке ба абӯи алъоси бен алрбиъ ва эшон ҳар ду кофар буданд ҳамчунин руасои қавми лути духтарони вайро пеш аз он ҳол ба занӣ мехостанду лут иҷобат намекард то он соъат ки кор бар вай танг шуд гуфт : асъФкми бмои кантами ттлбўн . Яъне ончӣ то акнӯн намекардам акнӯн мекунаму духтаронро бизанӣ бшмо май даҳум . Муҷоҳид гуфт : бенот ИМА мехоҳад на бенот сулб ,у кули набии абӯи уммата , ва манеҳ қроءаҳи ман қрأ : алнабӣ أўлии болмؤмнини ман أнФсҳми ҳўи Абуҳаму азўоҷаҳи амҳотҳм , ?фони қил : Фои тҳораҳи фии никоҳи алрҷол ҳатто қоли лбнотаҳи ҳни أтҳри лакам , қил : ҳозои лӣси болФи зиёдаи алФъли кқўлҳм : фалони ғанӣу фалон ағнӣ манеҳу анмои ҳўи алифи алтФзилу ҳўи соӣғи фии каломи алъараб , кқўлно :у аллоҳи Акбар , ва мо кобри аллоҳи аҳад ҳатто икўни ҳў Акбар манеҳ ,у қади иқўли алрҷли лўлдаҳ , алоъзу лӣси ?лаи валади ғайра . Ва манеҳ қавл алнабӣ ( с ) фии ҷавоби абии Сафён , қул ё умри аллоҳи аълоу аҷал , лмои қол : аъли ҳбл . Ва лами икни ҳбли қти ъолё .

قالَ یا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِی یعنی بنات صلبه و هما اثنتان زعورا و ریسا، تزویج دختران خود بر ایشان عرضه کرد، یعنی ان اسلمتم زوّجتکم هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ ای هن احلّ لکم، میگوید: اگر مسلمان شوید ایشان را بزنی بشما دهم که شما را ایشان حلال‌تر باشند و تزویج ایشان پاک‌تر و بپرهیزگاری نزدیک‌تر، و دلیل برین قول آنست که بر عقب گفت: فَاتَّقُوا اللَّهَ و گفته‌اند: روا باشد، که در آن عصر نکاح میان کافر و مسلمان روا بود چنان که در عصر رسول خدا پیش از وحی، که از دختران خویش یکی بزنی به عتبة بن ابی لهب داد و یکی به ابو العاص بن الربیع و ایشان هر دو کافر بودند همچنین رؤسای قوم لوط دختران وی را پیش از آن حال به زنی میخواستند و لوط اجابت نمی‌کرد تا آن ساعت که کار بر وی تنگ شد گفت: اسعفکم بما کنتم تطلبون. یعنی آنچه تا اکنون نمی‌کردم اکنون می‌کنم و دختران را بزنی بشما می‌دهم. مجاهد گفت: بنات امّة میخواهد نه بنات صلب، و کل نبی ابو امّته، و منه قراءة من قرأ: النَّبِیُّ أَوْلی‌ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ هو ابوهم و ازواجه امهاتهم، فان قیل: فای طهارة فی نکاح الرجال حتی قال لبناته هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ، قیل: هذا لیس بالف زیادة الفعل کقولهم: فلان غنی و فلان اغنی منه و انما هو الف التفضیل و هو سائغ فی کلام العرب، کقولنا: و اللَّه اکبر، و ما کابر اللَّه احد حتی یکون هو اکبر منه، و قد یقول الرجل لولده، الاعز و لیس له ولد غیره. و منه‌ قول النبی (ص) فی جواب ابی سفیان، قل یا عمر اللَّه اعلی و اجلّ، لما قال: اعل هبل. و لم یکن هبل قطّ عالیا.

Фотқўои аллоҳу лои тхзўни фии заифӣ эй лои тзлўнӣу лои тшўрўнии Фиҳм , ман алхзоиаҳу ҳўи алостҳёء . Ва қил : лои тФзҳўнии Фиҳми лонаами азои ҳҷмўои алии азёФаҳи болмкрўаҳи лҳқтаҳи алФзиҳаҳ . Ва қавла : фии заифӣ яъне фии азёФӣ , иқол : ҳозои заифӣу ҳؤлоءи заифӣ , أи лӣси мнкми раҷули рашид эй солеҳи Садиди иأмри болмърўФу инҳии ани алмнкр , истифҳоми бмънии алонкор .

فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ لا تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی ای لا تذلّونی و لا تشوّرونی فیهم، من الخزایة و هو الاستحیاء. و قیل: لا تفضحونی فیهم لانّهم اذا هجموا علی اضیافه بالمکروه لحقته الفضیحة. و قوله: فِی ضَیْفِی یعنی فی اضیافی، یقال: هذا ضیفی و هؤلاء ضیفی، أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ ای صالح سدید یأمر بالمعروف و ینهی عن المنکر، استفهام بمعنی الانکار.

« қолўои лақади илмат ё лути мо лнои фии бнотки ман ҳақ » ҳақи ӣнҷои бмънӣ ҳоҷатаст эй лои ҳоҷаи лнои фии бнотк . Ва қил : маъноаи бнотки лни лнои бозўоҷи Фикўни лнои Фиҳни ҳақ ,у إнки лтълм мо наред яъне ?утёни алзкўр .

«قالوا لقد علمت یا لوط ما لنا فی بناتک من حق» حق اینجا بمعنی حاجت است ای لا حاجة لنا فی بناتک. و قیل: معناه بناتک لن لنا بازواج فیکون لنا فیهن حقّ، وَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ ما نُرِیدُ یعنی اتیان الذکور.

Қоли луи أни лии бкми қувваи ин луи бмънӣ лӣатаст , эй литнии кони лии Фикми ашираи тҳминӣу тнсрнӣ . Ва қил : маъноаи луи қудрати алии дФъкми ббднӣу қӯтӣ ӯ анзму арҷъи илои ашираи мниъаҳи инсрўннии лдФъткм , ФҳзФи алҷўоби лдлолаҳи алкломи алайҳ , қоли зайди бен собит : луи кони л : лут мисли рҳти Шуайби лҷоҳди баҳам ,у ани ибни аббоси қол : мо баъси аллоҳи баъди ҳзаҳи алклмаҳи ман лут , набиё алои фии ъзу срўаҳу аширау манъаи ман қавма .

قالَ لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً این لَوْ بمعنی لیت است، ای لیتنی کان لی فیکم عشیرة تحمینی و تنصرنی. و قیل: معناه لو قدرت علی دفعکم ببدنی و قوّتی او انضمّ و ارجع الی عشیرة منیعة ینصروننی لدفعتکم، فحذف الجواب لدلالة الکلام علیه، قال زید بن ثابت: لو کان ل: لوط مثل رهط شعیب لجاهد بهم، و عن ابن عباس قال: ما بعث اللَّه بعد هذه الکلمة من لوط، نبیا الا فی عزّ و ثروة و عشیرة و منعة من قومه.

أўи оўии إлии рукни шадид

أَوْ آوِی إِلی‌ رُکْنٍ شَدِیدٍ

Қол алнабӣ ( с ) ъанд қроءаҳи ҳзаҳи алоиаҳ : раҳми аллоҳи ахии лўтои лақади кони иأўии илои рукни шадид , яъне илои аллоҳи ъзу ҷл ,у насра .

قال النبی (ص) عند قراءة هذه الایة: رحم اللَّه اخی لوطا لقد کان یأوی الی رکن شدید، یعنی الی اللَّه عز و جلّ، و نصره.

Ва гуфтаанд ки : лути ин сухан бо қавми хеш аз пас девор ва дар мегуфт ки дар сарой боишон дар баста буд , ва эшон оҳанг он карданд ки бдиўор бар оянд Фриштгон чун диданд , ки лут андўҳгнаст бсбби эшон , ва дар ранҷу машаққат , гуфтанд : ё лути إнои русули рбки лни ислўои إлики бмкрўаҳ лоно наҳавл бинҳму байни злки Фҳўни алейк , ё лути кори осонтар аз онаст ки ту май пиндорӣ , мо расӯлони худованди тўоим , омадаем то эшонро ҳалок кунем , дар сарои боз на то дар оянд , ва он гуҳи аҷоиби қаҳру бтши ҳақи байн боишон , лут чун сухан эшон бишунид дар сарои бози ниҳод ва эшон дар омаданд , Ҷабраили пари хеш бар рӯй эшон зад ҳамаи нобӣнои гаштанд , ҳеҷ касро наме диданду роҳи фаро дар наме бурданд , ҳаме гуфтанд : « алнҷои алнҷо » ?фони фии байти лути саҳараи сҳрўно . Он гуҳи лутро таҳдид доданд ки ту ҷодӯонро бахона овардае чун хештан , ва он гуҳ май гӯйӣ ки меҳмонанд , комаи анат ё лут ҳатто исбҳ , то бомдод ки бар мо равшан шавад бинӣ ки бо ту чаҳ кунем , азинҷо гуфт лут : маттии мавъиди ҳлокҳм ? қолўо : алсбҳ , Фқол : аред асраъи ман злки луи аҳлктмўҳми алон . Фқолўо : أи лӣси алсбҳи бқриб ?

و گفته‌اند که: لوط این سخن با قوم خویش از پس دیوار و در میگفت که در سرای بایشان در بسته بود، و ایشان آهنگ آن کردند که بدیوار بر آیند فریشتگان چون دیدند، که لوط اندوهگن است بسبب ایشان، و در رنج و مشقت، گفتند: یا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ بمکروه لانّا نحول بینهم و بین ذلک فهوّن علیک، یا لوط کار آسانتر از آن است که تو می‌پنداری، ما رسولان خداوند توایم، آمده‌ایم تا ایشان را هلاک کنیم، در سرای باز نه تا در آیند، و آن گه عجایب قهر و بطش حق بین بایشان، لوط چون سخن ایشان بشنید در سرای باز نهاد و ایشان در آمدند، جبرئیل پر خویش بر روی ایشان زد همه نابینا گشتند، هیچ کس را نمی‌دیدند و راه فرا در نمی‌بردند، همی گفتند: «النجا النجا» فانّ فی بیت لوط سحرة سحرونا. آن گه لوط را تهدید دادند که تو جادوان را بخانه آورده‌ای چون خویشتن، و آن گه می‌گویی که مهمان‌اند، کما انت یا لوط حتی یصبح، تا بامداد که بر ما روشن شود بینی که با تو چه کنیم، ازینجا گفت لوط: متی موعد هلاکهم؟ قالوا: الصبح، فقال: ارید اسرع من ذلک لو اهلکتموهم الآن. فقالوا: أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ؟

Он гуҳ Ҷабраил гуфт : Фأсри бأҳлки қрأи ?маккейу мадании Фأсри мавсулаи алолФу қрأи албоқўни Фأсри мақтӯъаи алолФ ,у алўслу алқтъи луғатон , иқол : саряту асрити азои сарати Лайло ,у нутқи алқуръони бҳмо . Қоли аллоҳи таъолӣ : أсрии бъбдаҳи Лайло ,у қол :у аллили إзои исри қавла : бқтъи ман аллили алқтъу алқтиъи ҳўии ман аллил , Фриштгон гуфтанд : эй лути аҳлу молу мўошии хеши бшби берун бар , як нимаи шаби гузашта , шӯ б : соръўо , диҳӣ буд бчҳори фарсангии сдўму лои илтФти мнкми أҳд эй лои итхлФи мнкми аҳад ,у қил : лои инзри илои мо вроӣаҳ . Ва қил : лои илтФти илои молаи ҳнок , эй лои ибол ба إлои амрأтки қрأи ?маккейу абӯи Амри болрФъ ,у албоқўни болнсб , Фмни рафъи феълии албдли ман аҳади алии ани икўни алостсноءи ман алолтФоти лои ман алосроءу ткўни алмрأаҳи махраҷаи мултафитае нозираи илои вроӣҳо , Фолостсноءи алии ҳозои лӣси ман алмўҷби Флзлки рифъати амрأтк , комаи тқўл : мо ҷоءнии аҳади алои зайд . Ва ман насби феълии анаи мустаснои ман қавла : Фأсри бأҳлки Фолостсноءи алии ҳозои ман алмўҷби Флзлк сор насабо , комаи тқўл : қоми алқўми алои зидо ,у алмънӣ « Фосри боҳлки алои амрأтк » Фикўни лути момўрои бони лои ихрҷи амрأтаҳи лонҳои кофара , қил : наҳаво ани алолтФоти ФхолФти алмрأаҳи ФолтФти Фҷоءи ҳаҷари ман алсмоءи Фқтлҳо .

آن گه جبرئیل گفت: فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ قرأ مکی و مدنی فَأَسْرِ موصولة الالف و قرأ الباقون فأسر مقطوعة الالف، و الوصل و القطع لغتان، یقال: سریت و اسریت اذا سرت لیلا، و نطق القرآن بهما. قال اللَّه تعالی: أَسْری‌ بِعَبْدِهِ لَیْلًا، و قال: وَ اللَّیْلِ إِذا یَسْرِ قوله: بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ القطع و القطیع هوی من اللیل، فریشتگان گفتند: ای لوط اهل و مال و مواشی خویش بشب بیرون بر، یک نیمه شب گذشته، شو ب: صارعوا، دهی بود بچهار فرسنگی سدوم وَ لا یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ ای لا یتخلّف منکم احد، و قیل: لا ینظر الی ما ورائه. و قیل: لا یلتفت الی ماله هناک، ای لا یبال به إِلَّا امْرَأَتَکَ قرأ مکی و ابو عمرو بالرفع، و الباقون بالنصب، فمن رفع فعلی البدل من احد علی ان یکون الاستثناء من الالتفات لا من الاسراء و تکون المرأة مخرجة ملتفتة ای ناظرة الی ورائها، فالاستثناء علی هذا لیس من الموجب فلذلک رفعت امرأتک، کما تقول: ما جاءنی احد الا زید. و من نصب فعلی انه مستثنی من قوله: فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ فالاستثناء علی هذا من الموجب فلذلک صار نصبا، کما تقول: قام القوم الا زیدا، و المعنی «فاسر باهلک الا امرأتک» فیکون لوط مامورا بان لا یخرج امرأته لانّها کافرة، قیل: نهوا عن الالتفات فخالفت المرأة فالتفت فجاء حجر من السماء فقتلها.

إнаҳи мсибҳои мо أсобҳм яъне ани алмрأаҳи тҳлки комаи иҳлки алқўм « إни мўъдҳми алсбҳ » эй мавъиди ҳлокҳми вақти алсбҳ , Фқоли лут : аред аъҷли ман злк , Фқолўои أи лӣси алсбҳи бқриб эй алўқти алзии амрнои фӣаи боҳлокҳми қарибу ҳўи аввали алФҷр .

إِنَّهُ مُصِیبُها ما أَصابَهُمْ یعنی ان المرأة تهلک کما یهلک القوم «إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ» ای موعد هلاکهم وقت الصّبح، فقال لوط: ارید اعجل من ذلک، فقالوا أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ ای الوقت الذی امرنا فیه باهلاکهم قریب و هو اول الفجر.

Флмои ҷоءи أмрно эй қзоؤнои Фиҳми болҳлоку блғи алкитоби аҷалаи ҷълнои олӣҳо соФлҳо мегуяд : чун ҳукму қазои мо ки дар азал кардем боишон расед ,у ҳангоми ҳалок эшон омад , Ҷабраилро фармудем то пари хеши зери чаҳор шористони эшон фурӯ кард : сдўму ъомўроу дозўмоу сбўоӣиму ҳаии алмؤтФкот , ва онро аз қаър замин бароварду бънони осмони баради чунон ки аҳли осмони бонги саг ва хрўаҳ мешуниданд , дар гардониду зери он зибр кард .

فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا ای قضاؤنا فیهم بالهلاک و بلغ الکتاب اجله جَعَلْنا عالِیَها سافِلَها میگوید: چون حکم و قضای ما که در ازل کردیم بایشان رسید، و هنگام هلاک ایشان آمد، جبرئیل را فرمودیم تا پر خویش زیر چهار شارستان ایشان فرو کرد: سدوم و عامورا و داذوما و صبوائیم و هی المؤتفکات، و آن را از قعر زمین برآورد و بعنان آسمان برد چنان که اهل آسمان بانگ سگ و خروه می‌شنیدند، در گردانید و زیر آن زبر کرد.

Рӯй ан алнабӣ ( с ) қоли л : Ҷабраили ани аллоҳи таъолии смоки босмоءи ФФсрҳои лӣ , қоли аллоҳи таъолии фии всФк : зӣ қувва ъанд зии алърши макин матоъи сами أмини Фохбрнии ани қўтк . Фқол : ё Муҳамади рифъати қрии қавми лути ман тхўми аларзи алии ҷиноҳии фии алҳўоء ҳатто самъати малоикаи алсмоءи асўотҳму асвоти алдикаҳи сами қлбтҳои зҳрои лбтн . Қол : Фохбрнии ани қавла : матоъи қоли ани ризвони хозини алҷанону молкои хозини алнирони маттии клФтҳмои фатҳи абвоби алҷнаҳу алнори Фтҳоҳмои лӣ . Қол : Фохбрнии ани қавла : « амин » қол : ани аллоҳи ъзу ҷли анзли ман алсмоءи моӣаҳу арбаъаи кутуби алии анбёӣаҳи лами ётмни алайҳо ғайриӣ .

روی انّ النبی (ص) قال ل: جبرئیل انّ اللَّه تعالی سمّاک باسماء ففسرها لی، قال اللَّه تعالی فی وصفک: ذِی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ مَکِینٍ مُطاعٍ ثَمَّ أَمِینٍ فاخبرنی عن قوّتک. فقال: یا محمد رفعت قری قوم لوط من تخوم الارض علی جناحی فی الهواء حتی سمعت ملائکة السماء اصواتهم و اصوات الدیکة ثم قلبتها ظهرا لبطن. قال: فاخبرنی عن قوله: مُطاعٍ قال ان رضوان خازن الجنان و مالکا خازن النیران متی کلّفتهما فتح ابواب الجنّة و النّار فتحاهما لی. قال: فاخبرنی عن قوله: «امین» قال: انّ اللَّه عز و جلّ انزل من السماء مائة و اربعة کتب علی انبیائه لم یاتمن علیها غیری.

Қавла :у أмтрнои алайҳо яъне алии алмдн . Ва қил : алии шзозҳо ва мусофирӣҳо , мегуяд : санг борон кардем бар мусофирони қавми лути эшон ки дар вақти азоб бғрбт буданд онҷо ки буданд санг борид бар сари эшон то ҳалок шуданд . Муҷоҳид гуфт : мардӣ аз эшон дар ҳарами Макка буд ббозргонӣ , қол : Фҷоءи ҳаҷари лисибаҳи фии алҳрм , Фқомти илайҳи малоикаи алҳрм , Фқолўо : ллҳҷри арҷъи ман ҳайси ҷӣти ?фони алрҷли фии ҳарами аллоҳи Фхрҷи алҳҷри ФўқФи хорҷои ман алҳрми арбаъӣни иўмои байни алсмоءу аларз ҳатто қзии алрҷли тиҷората , Флмои харҷи асобаҳи алҳҷри хорҷои ман алҳрм . Ва ани мақотили ани абии нзраҳи ани абии Саиди қол : ман амали злки ман қавми лути анмои конўои слосини рҷлоу ниФои лои иблғўни алорбъини Фоҳлкҳми аллоҳи ъзу ҷли ҷмиъо , иؤиди злк

قوله: وَ أَمْطَرْنا عَلَیْها یعنی علی المدن. و قیل: علی شذّاذها و مسافریها، میگوید: سنگ باران کردیم بر مسافران قوم لوط ایشان که در وقت عذاب بغربت بودند آنجا که بودند سنگ بارید بر سر ایشان تا هلاک شدند. مجاهد گفت: مردی از ایشان در حرم مکه بود ببازرگانی، قال: فجاء حجر لیصیبه فی الحرم، فقامت الیه ملائکة الحرم، فقالوا: للحجر ارجع من حیث جئت فانّ الرجل فی حرم اللَّه فخرج الحجر فوقف خارجا من الحرم اربعین یوما بین السماء و الارض حتّی قضی الرجل تجارته، فلمّا خرج اصابه الحجر خارجا من الحرم. و عن مقاتل عن ابی نضرة عن ابی سعید قال: من عمل ذلک من قوم لوط انما کانوا ثلاثین رجلا و نیفا لا یبلغون الاربعین فاهلکهم اللَّه عز و جلّ جمیعا، یؤید ذلک‌

Қавл алнабӣ ( с ) : лтأмрну лтнҳўни ани алмнкр ӯ лиъмнкми алъқўбаҳ .

قول النبی (ص): لتأمرن و لتنهون عن المنکر او لیعمنّکم العقوبة.

Ва ани абии бикри бен айёши қол : сأлти абои ҷаъфари аъзби аллоҳи нсоءи қавми лути баъамали рҷолҳм ? Фқол : аллоҳи таъолии аъдли ман злки астғнии алрҷоли болрҷолу алнсоءи болнсоء .

و عن ابی بکر بن عیاش قال: سألت ابا جعفر اعذّب اللَّه نساء قوم لوط بعمل رجالهم؟ فقال: اللَّه تعالی اعدل من ذلک استغنی الرجال بالرجال و النّساء بالنّساء.

Қавла :у أмтрнои алайҳои ҳаҷҷорае ҷълнои алҳҷораҳи бадали алмтр ҳатто аҳлкҳми ман охрҳми ман сҷили ибн аббос гуфт : сҷили порсӣ муъаррабаст яъне сангу гул , бадалели қавла : лнрсли алайҳими ҳаҷҷораи ман тини сангҳо буд дар дидори гул ва дар то шаш санги сахт , ва гуфтаанд : сҷил сҷинаст Фобдлти нўнаҳи ломоу сҷин ҷаҳаннамаст яъне амтрнои алайҳои ҳаҷҷораи ман ҷаҳаннам . Ибн зайд гуфт : алсҷили исми ллсмоءи алднё , ъкрмаҳ гуфт : баҳри муъаллақи байни аларз ва алсмоء манеҳ анзлти алҳҷораҳ ,у қил : сҷили Фъили ман асҷлтаҳ , азои арслтаҳи Фконҳои мурсалаи алайҳим . Ва қил : ҳаҷҷораи ман мисли алсҷли фии алорсол ,у алсҷли алдлў . Ва қил : ман сҷили кқўлк : ман сҷл эй ммои кутуби ?лаам ,у алмънии анҳо ҳаҷҷораи ммои кутуби аллоҳи ани иъзбҳми баҳо мнзўд назид баъзаи алии баъз ҳатто сори ҳҷро , иқол : нздти аллбни азои ҷаълати баъзаи алии баъз . Ва қил : мнзўд эй мсФўФи фии ттобъи итлўои баъза баъзан колмтри қатраи баъди қатраи мсўмаҳ эй муаллимаи ббёзу Ҳамза . Иқол : сеюмат алшии ءи азои аълмтаҳ . Ва қил : мсўмаҳи бъломаҳи иълми баҳои анҳо листи ман ҳаҷҷораи аҳли алднёу иълми бсимоҳои анҳо ммои ъзби аллоҳи ъзу ҷл ба . Ва қил : мактуби алайҳои исми ман аҳлк баҳо ъанд рбки фии хзоӣнаҳу фии илма . Вҳб мнбаҳ гуфт : оташу кибрят буд ки бар эшон борониднд . Он гуҳи раби алъзаҳи куффори Маккаро бойени азоб ва ин уқубат бим дод гуфт : ва мо ҳаии ман алзолмини ббъид эй листи ҳзаҳи алҳҷораҳу алъзоби ани мкзбики ббъид , ани асрўои алии злк . Ва қил : мо ҳаии ммни амал , амали қавми лути ббъид .

قوله: وَ أَمْطَرْنا عَلَیْها حِجارَةً ای جعلنا الحجارة بدل المطر حتی اهلکهم من آخرهم مِنْ سِجِّیلٍ ابن عباس گفت: سِجِّیلٍ پارسی معرّب است یعنی سنگ و گل، بدلیل قوله: لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجارَةً مِنْ طِینٍ سنگها بود در دیدار گل و در تا شش سنگ سخت، و گفته‌اند: سِجِّیلٍ سجّین است فابدلت نونه لاما و سجّین جهنم است یعنی امطرنا علیها حجارة من جهنّم. ابن زید گفت: السّجیل اسم للسماء الدنیا، عکرمه گفت: بحر معلّق بین الارض و السماء منه انزلت الحجارة، و قیل: سجّیل فعیل من اسجلته، اذا ارسلته فکانها مرسلة علیهم. و قیل: حجارة من مثل السّجل فی الارسال، و السجل الدلو. و قیل: من سجّیل کقولک: من سجل ای مما کتب لهم، و المعنی انها حجارة ممّا کتب اللَّه ان یعذّبهم بها مَنْضُودٍ نضد بعضه علی بعض حتی صار حجرا، یقال: نضدت اللبن اذا جعلت بعضه علی بعض. و قیل: مَنْضُودٍ ای مصفوف فی تتابع یتلوا بعضه بعضا کالمطر قطرة بعد قطرة مُسَوَّمَةً ای معلمة ببیاض و حمزة. یقال: سوّمت الشی‌ء اذا اعلمته. و قیل: مُسَوَّمَةً بعلامة یعلم بها انّها لیست من حجارة اهل الدنیا و یعلم بسیماها انها مما عذّب اللَّه عز و جل به. و قیل: مکتوب علیها اسم من اهلک بها عند ربّک فی خزائنه و فی علمه. وهب منبه گفت: آتش و کبریت بود که بر ایشان بارانیدند. آن گه ربّ العزة کفار مکه را باین عذاب و این عقوبت بیم داد گفت: وَ ما هِیَ مِنَ الظَّالِمِینَ بِبَعِیدٍ ای لیست هذه الحجارة و العذاب عن مکذّبیک ببعید، ان اصرّوا علی ذلک. و قیل: ما هی ممّن عمل، عمل قوم لوط ببعید.

Қоли инси бен молик : сأли расӯли аллоҳ ( с ) Ҷабраили ани қавла : ва мо ҳаии ман алзолмини ббъиди Фқол яъне ани золимии амтки мо ман золим манеҳам алоу ҳўи бързи ҳаҷари исқти ман соъаҳи илои соъаҳ .

قال انس بن مالک: سأل رسول اللَّه (ص) جبرئیل عن قوله: وَ ما هِیَ مِنَ الظَّالِمِینَ بِبَعِیدٍ فقال یعنی عن ظالمی امتک ما من ظالم منهم الا و هو بعرض حجر یسقط من ساعة الی ساعة.

Ва إлии мадин яънеу арслнои илои аҳли мадин ФҳзФи аҳлу ақими мадин мақома .

وَ إِلی‌ مَدْیَنَ یعنی و ارسلنا الی اهل مدین فحذف اهل و اقیم مدین مقامه.

Мадин номи он заминаст ки Шуайби онҷо маскан дошт наздик тавраст :у қил : ҳаии исми ллқбилаҳ . Ва қил : исми лқриаҳи банноҳо ибни л : иброҳӣм ( ъ ) , исмаи мадин Фсмит бау Шуайби сҳр Мӯсоаст , Шуайби бен исрўни бен бўиби бен мадин бен иброҳӣм . Қол ё қавми аъбдўои аллоҳи мо лаками ман إлаҳи ғайрау лои тнқсўои алмкёл эй алмкили болмкёлу алмўзўни болмизон , إнии أрокми бихир эй фӣ нааммау хсбу саъа яъне Фои ҳоҷаи бкми илои алттФиФи маъаи мо анъми аллоҳи субҳонаи алайкуми ман алмолу рхси алсър ,у إнии أхоФи алайкуми азоби явми муҳӣт яъне явми иҳити азобаи бкм . Қил : ҳўи ғлоءи алсър . Ва қил : ?ераад ба алқёмаҳ .

مدین نام آن زمین است که شعیب آنجا مسکن داشت نزدیک طور است: و قیل: هی اسم للقبیلة. و قیل: اسم لقریة بناها ابن ل: ابراهیم (ع)، اسمه مدین فسمّیت به و شعیب صهر موسی است، شعیب بن یثرون بن بویب بن مدین بن ابراهیم. قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ وَ لا تَنْقُصُوا الْمِکْیالَ ای المکیل بالمکیال و الموزون بالمیزان، إِنِّی أَراکُمْ بِخَیْرٍ ای فی نعمة و خصب و سعة یعنی فایّ حاجة بکم‌ الی التّطفیف مع ما انعم اللَّه سبحانه علیکم من المال و رخص السّعر، وَ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ مُحِیطٍ یعنی یوم یحیط عذابه بکم. قیل: هو غلاء السّعر. و قیل: اراد به القیامة.

Рӯй ъкрмаҳи ани ибни аббоси қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ё мъшри алтҷори анкми қади влитми умарои аҳлкти фӣаи аломми алсолФаҳи алмкёлу алмизон » .

روی عکرمة عن ابن عباس قال قال رسول اللَّه (ص): «یا معشر التّجار انّکم قد ولیتم امرا اهلکت فیه الامم السّالفة المکیال و المیزان».

Ва рӯй тоўси ани ибни аббоси қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : мо нақзи қавми алъҳди алои слти алайҳими ъдўҳму лои тФФўои алкили алои мнъўои алнботу ахзўои болснин .

و روی طاوس عن ابن عباس قال قال رسول اللَّه (ص): ما نقض قوم العهد الّا سلّط علیهم عدوّهم و لا طفّفوا الکیل الّا منعوا النّبات و اخذوا بالسّنین.

Ва қол ( с ) : « мо нақси қавми алмкёлу алмизони алои слти аллоҳи алайҳими алҷўъ .

و قال (ص): «ما نقص قوم المکیال و المیزان الّا سلّط اللَّه علیهم الجوع.

Ва ё қавми أўФўои алмкёлу алмизони ани алўФоءи тамом алҳақу алоиФоءи итмома . Иқўл : аҷълўҳои вофеа . Болқст эй болъдли масдари АМИТи фаъла ва алФъл манеҳ болзёдаҳ .

وَ یا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِکْیالَ وَ الْمِیزانَ انّ الوفاء تمام الحقّ و الایفاء اتمامه. یقول: اجعلوها وافیة. بِالْقِسْطِ ای بالعدل مصدر امیت فعله و الفعل منه بالزّیادة.

Ва лои тбхсўои анноси أшёءҳм эй ҳқўқҳми зикри боъми алолФози ихотб ба алқоӣФу алнхосу алхросу соҳиби алқбону алмсоҳу алзроъу алмҳсӣ . Мегуяд : ҳеҷ чиз аз ҳуқуқи мардумони мкоҳиду лои тъсўои фии алأрзи муфсидин алъсӣу алъисашад алФсод , иқол : ъоси иъису ъсии иъсии воҳид .

وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْیاءَهُمْ ای حقوقهم ذکر باعمّ الالفاظ یخاطب به القائف و النّخاس و الخرّاص و صاحب القبّان و المسّاح و الذرّاع و المحصی. میگوید: هیچ چیز از حقوق مردمان مکاهید وَ لا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ العثی و العیث اشدّ الفساد، یقال: عاث یعیث و عثی یعثی واحد.

Бақиятаи аллоҳи хайри лакам эй мо абқии аллоҳи лаками баъди аиФоءи алкилу алўзни хайри лаками ман алттФиФи лони аллоҳи таъолии иҷъли фӣаи албркаҳ . Ва қил : тоъаҳи аллоҳи хайри лаками лони савобҳо ибқӣ абадан . Ва қил : ризқи аллоҳу раҳмаи аллоҳ , ман қавла ва мо ъанд аллоҳи хайру أбқӣ . Қоли ибни зайд : алҳлоки фии алъзоб ,у албқиаҳи фии алрҳмаҳ , яъне азои атътми Фбқитми хайри ман ани ъситми Фҳлктми إни кантами муъминин шарти алоямони лонаами анмои иърФўни саҳаи мо иқўли азои конўои муъминин . Ва мо أнои алайкуми бҳФиз эй лами аўмри бқтолкму акроҳкми алии алоямони мо алии алои алблоғу қади блғт ,у қил : ва мо أнои алайкуми бҳФизи иҳФзи алайкуми нъмкми ФоҳФзўҳои бтрки алмъсиаҳ .

بَقِیَّتُ اللَّهِ خَیْرٌ لَکُمْ ای ما ابقی اللَّه لکم بعد ایفاء الکیل و الوزن خیر لکم من التّطفیف لانّ اللَّه تعالی یجعل فیه البرکة. و قیل: طاعة اللَّه خیر لکم لانّ ثوابها یبقی ابدا. و قیل: رزق اللَّه و رحمة اللَّه، من قوله وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقی‌. قال ابن زید: الهلاک فی العذاب، و البقیّة فی الرّحمة، یعنی اذا اطعتم فبقیتم خیر من ان عصیتم فهلکتم إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ شرط الایمان لانّهم انّما یعرفون صحة ما یقول اذا کانوا مؤمنین. وَ ما أَنَا عَلَیْکُمْ بِحَفِیظٍ ای لم اومر بقتالکم و اکراهکم علی الایمان ما علیّ الّا البلاغ و قد بلغت، و قیل: وَ ما أَنَا عَلَیْکُمْ بِحَفِیظٍ یحفظ علیکم نعمکم فاحفظوها بترک المعصیة.