Қавлаи таъолӣ : қолўо ё Шуайби أи слотки тأмрки ибн аббос гуфт : Шуайби намоз бисёр кардед аз он ҷиҳати ин сухан гуфтанд яъне ин намозҳои фаровони ту миФрмоиди туро ки моро аз парастиш батон боздорӣ . Ҳамзау ксоиӣу ҳФс « أи слотк » хонанд бар лафзи воҳид , яъне أи қроءтки алтии тқрأҳои фии слўтки томрк ,у қили динки ёмрк ан натарк мо иъбди обоؤнои ман алосном , أў أн нафеъл ин « ӯ » бмънӣ ваоваст , ҳам чунон ки фалон гӯйанд иркби албғл ӯ алФрс яъне мараи ҳозоу мараи зок أн нафеъл атфаст бар мо иъбд на атфаст бар أн натарк яъне أи слотки томрк ан натарк мо иъбди обоؤноу Фълнои фии амўолнои мо ншоء . Ва ончии эшон дар мол хеш мекарданд бахс буд дар килу вазну тксири алдроҳму алднонир , яъне азои трозинои Фимои биннои бзлки Флм тмнъно манеҳ , мегуяд : мо худ ризои додем ва писандидем ончӣ мекунем аз бахсу тксир , ту чаро моро бози мидорӣ . Ва дар шўоз хондаанд « мо тшоء » ба тоء , ва барин қироат أн нафеъл атф бар أн натарк бошад ва маънӣ онаст ки Сафён саврӣ гуфт : кони иأмрҳми болзкоаҳи Фоҷобўаҳи бзлк . إнки лأнти алҳлими алрашеди ин сухан бар ваҷҳ истеҳзо гуфтанду буии зид ин хостанд яъне анки лонти алсФиаҳи алғоўӣ . Ин ҳам чунонаст ки хзнаҳи оташи бӯи ҷаҳлро гӯйанд : зқи إнки أнти алъзизи алкрим ва раво бошад ки ин сухан бтҳқиқ гуфта бошанд яъне анки Финои ҳалими рашиди Флиси иҳмли бки шқи Асои қўмку лои мухолифаи динҳм . Ҳам чунон ки қавм солеҳ гуфтанд : ё солеҳи қади канти Финои мрҷўо қабл ҳозоу алрашеди ислҳи ллФоълу алмФъўл , тқўл : рушди ршдоу рушди Фҳўи рашиду аршадаи аллоҳи Фҳўи рашиди муршиду муршиди Фиҳмои ҷмъо .

قوله تعالی: قالُوا یا شُعَیْبُ أَ صَلاتُکَ تَأْمُرُکَ ابن عباس گفت: شعیب نماز بسیار کردید از آن جهت این سخن گفتند یعنی این نمازهای فراوان تو میفرماید ترا که ما را از پرستش بتان بازداری. حمزه و کسایی و حفص «أ صلاتک» خوانند بر لفظ واحد، یعنی أ قراءتک التی تقرأها فی صلوتک تامرک، و قیل دینک یامرک ان نترک ما یعبد آباؤنا من الاصنام، أَوْ أَنْ نَفْعَلَ این «او» بمعنی واو است، هم چنان که فلان گویند یرکب البغل او الفرس یعنی مرة هذا و مرة ذاک أَنْ نَفْعَلَ عطف است بر ما یَعْبُدُ نه عطف است بر أَنْ نَتْرُکَ یعنی أ صلاتک تامرک ان نترک ما یعبد آباؤنا و فعلنا فی اموالنا ما نشاء. و آنچه ایشان در مال خویش میکردند بخس بود در کیل‌ و وزن و تکسیر الدّراهم و الدّنانیر، یعنی اذا تراضینا فیما بیننا بذلک فلم تمنعنا منه، میگوید: ما خود رضا دادیم و پسندیدیم آنچه میکنیم از بخس و تکسیر، تو چرا ما را باز میداری. و در شواذّ خوانده‌اند «ما تشاء» به تاء، و برین قرائت أَنْ نَفْعَلَ عطف بر أَنْ نَتْرُکَ باشد و معنی آنست که سفیان ثوری گفت: کان یأمرهم بالزّکاة فاجابوه بذلک. إِنَّکَ لَأَنْتَ الْحَلِیمُ الرَّشِیدُ این سخن بر وجه استهزا گفتند و بوی ضدّ این خواستند یعنی انک لانت السّفیه الغاوی. این هم چنان است که خزنه آتش بو جهل را گویند: ذُقْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْکَرِیمُ و روا باشد که این سخن بتحقیق گفته باشند یعنی انّک فینا حلیم رشید فلیس یحمل بک شقّ عصا قومک و لا مخالفة دینهم. هم چنان که قوم صالح گفتند: یا صالِحُ قَدْ کُنْتَ فِینا مَرْجُوًّا قَبْلَ هذا و الرّشید یصلح للفاعل و المفعول، تقول: رشد رشدا و رشد فهو رشید و ارشده اللَّه فهو رشید مرشد و مرشد فیهما جمعا.

Қол : ё қавми أи рأитми إни канти алии байнаи ман рабӣ эй ахбрўнии ъмои трўни Фимои ақўли ани канти алии баёни ман рабӣу бурҳони Фимои адъўкми илайҳ . Ва рзқнӣ манеҳ эй ман аллоҳ ,у қил : ман албён . Рзқои ҳуснои ҳлолои тибои ман ғайри бахсу ттФиФу злки анаи кони касӣри алмол . Ва қил : рзқои ҳусно , уламоу муъаррифау нбўаҳ . Ҷавоби шарт мҳзўФасту إни канти ин кун ҳол аст мегуяд : ман ки бар баёну басирати тамом ва бар ҳуҷҷатии равшану рӯзии фарохи фаровон аз молу неъмати ҳалол ва аз илму маърифату набуввату рисолату тавфиқи тоъат , أи Фأъдли анҳоу атбъи алзлол ? чаҳ байнед шумо ва чаҳ гўӣиди азин бар гирдам ва бар паии залолати рӯм ?

قال: یا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلی‌ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی ای اخبرونی عما ترون فیما اقول ان کنت علی بیان من ربی و برهان فیما ادعوکم الیه. وَ رَزَقَنِی مِنْهُ ای من اللَّه، و قیل: من البیان. رِزْقاً حَسَناً حلالا طیّبا من غیر بخس و تطفیف و ذلک انّه کان کثیر المال. و قیل: رزقا حسنا، علما و معرفة و نبوة. جواب شرط محذوف است و إِنْ کُنْتُ این کون حال است میگوید: من که بر بیان و بصیرت تمام و بر حجّتی روشن و روزی فراخ فراوان از مال و نعمت حلال و از علم و معرفت و نبوّت و رسالت و توفیق طاعت، أ فأعدل عنها و اتّبع الضلال؟ چه بینید شما و چه گوئید ازین بر گردم و بر پی ضلالت روم؟

Ва мо أриди أни أхолФкми إлии мо أнҳокми анҳу яъне лои анҳокми ани шайъи ءи сами отӣа .

وَ ما أُرِیدُ أَنْ أُخالِفَکُمْ إِلی‌ ما أَنْهاکُمْ عَنْهُ یعنی لا انهاکم عن شی‌ء ثمّ آتیه.

Мегуяд : ман шуморо аз чизе наҳй накунам ки пас худ кунам бхлоФ ончӣ мегӯям ва ин аз накӯтарин хтобҳост дар қуръон ва пандҳо ки уламоро додаанд ва он се оятанд дар қуръон яке инаст , дигари أи тأмрўни анноси болбру тнсўни أнФскми се дигари лами тқўлўни мо лои тФълўн бар уламо воҷибаст назари дарин оёт кардану ҳақи он биҷой овардану кори банди он бӯдан , худ дар он панд пазируфтан , ва он гуҳи дигаронро дар он панд додан ,у бойен маънӣ гуфтаанд :

میگوید: من شما را از چیزی نهی نکنم که پس خود کنم بخلاف آنچه میگویم و این از نکوترین خطابهاست در قرآن و پندها که علما را داده‌اند و آن سه آیت‌اند در قرآن یکی اینست، دیگر أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ سه دیگر لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ بر علما واجب است نظر درین آیات کردن و حقّ آن بجای آوردن و کار بند آن بودن، خود در آن پند پذیرفتن، و آن گه دیگران را در آن پند دادن، و باین معنی گفته‌اند:

Лои танаи ани халқу тотӣ мисла

لا تنه عن خلق و تاتی مثله

Ва қоли охир :

و قال آخر:

Ори алейк азои феълати азим

عار علیک اذا فعلت عظیم

Ва ғайри тақии иأмри анноси болтқӣ

و غیر تقیّ یأمر النّاس بالتّقی

Табиби идоўӣу алтбиби марӣз .

طبیب یداوی و الطّبیب مریض.

Ва гуфтаанд : яҳёи маоз ҳар гуҳ ки бар сарир нишастӣ то халқро панд диҳад , нахусти ин байт гуфтед :

و گفته‌اند: یحیی معاذ هر گه که بر سریر نشستی تا خلق را پند دهد، نخست این بیت گفتید:

إни أриди إлои алإслоҳ эй мо аред Фимои омркм бау анҳокми анҳу алои алослоҳи Фимои бинӣу бинкми бони тъбдўои аллоҳи вҳдаҳу тФълўои мо иФъли ман ихоФи аллоҳ . Мегуяд : ман бончаҳи миФрмоими шуморо ҷузи салоҳи кор шумо намехоҳам ки салоҳи кори шумо дар онаст ки худоиро парастед , ва ӯро тоъат дор бошед ,у кори некон ва парҳезгорон кунед , он гуҳ гуфт . Мо асттът яъне ин панд ки додам ,у салоҳи шумо ки хостам , бақадр тоъат хеш кардам ,у тоқату вусъи ман беш аз иблоғ ва инзор нест . Аммо шуморо бар тоқати доштан дар қудрат ман нест , ки он ҷузи бтўФиқ аллоҳ нест ва мо тавфиқии إлои биллоҳ яъне ва мо тавфиқии лдъоӣкми илои алислому тарки алттФиФи إлои биллоҳи алайҳи таваккулат эй Фўзти амреи илайҳу астънт бау всқт бау إлиаҳи أниби арҷъи фии алсроءу алзроءу илайҳи арҷъи фии алмъод .

إِنْ أُرِیدُ إِلَّا الْإِصْلاحَ ای ما ارید فیما آمرکم به و انهاکم عنه الّا الاصلاح فیما بینی و بینکم بان تعبدوا اللَّه وحده و تفعلوا ما یفعل من یخاف اللَّه. میگوید: من بآنچه میفرمایم شما را جز صلاح کار شما نمی‌خواهم که صلاح کار شما در آنست که خدای را پرستید، و او را طاعت دار باشید، و کار نیکان و پرهیزگاران کنید، آن گه گفت. مَا اسْتَطَعْتُ یعنی این پند که دادم، و صلاح شما که خواستم، بقدر طاعت خویش کردم، و طاقت و وسع من بیش از ابلاغ و انذار نیست. امّا شما را بر طاقت داشتن در قدرت من نیست، که آن جز بتوفیق اللَّه نیست وَ ما تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ یعنی و ما توفیقی لدعائکم الی الاسلام و ترک التّطفیف إِلَّا بِاللَّهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ ای فوّضت امری الیه و استعنت به و وثقت به وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ ارجع فی السراء و الضّراء و الیه ارجع فی المعاد.

Ва ё қавми лои иҷрмнкм эй лои иксбнкму лои иҳмлнкми кқўли алшоър :

وَ یا قَوْمِ لا یَجْرِمَنَّکُمْ ای لا یکسبنّکم و لا یحملنّکم کقول الشاعر:

Ва ҳўи мтъди илои мафъӯлин аҳдҳмои алкоФу алмиму ассонии أни исибкму алшқоқи алмхолФаҳу алмъодоаҳу ани икўни фии шқи ғайри шақа . Ва маънии алоиаҳ : лои иҳмлнкми мъодоткм Аёӣ أни исибкми азоби алъоҷлаҳ мисли мо أсоби қавми Нӯҳи ман алғрқи أўи қавми ҳуди ман алриҳи алъқим , أўи қавми солеҳи ман алрҷФаҳу алсиҳаҳ , ва мо қавми лути мнкми ббъиди ин аз баҳр он гуфт ки эшон қариб алъҳд буданд бо ҳалоки қавми лут ки Шуайбро бар асар лут фиристоданд . Мегуяд : на дайраст то эшонро ҳалок карданд , чаро бҳлоки эшон панд напазиред , ва ибрат нагиред , ва гуфтаанд : диёру ватани қавми лути наздик буд боишон мегуяд : чаро дар он диёр ва ватан нанигаред , ва ибрат нагиред , ки раби алъзаҳи онро чунон зер ва зибр карда ,у дамори бароварда ?

و هو متعدّ الی مفعولین احدهما الکاف و المیم و الثانی أَنْ یُصِیبَکُمْ و الشّقاق المخالفة و المعاداة و ان یکون فی شقّ غیر شقّه. و معنی الآیة: لا یحملنّکم معاداتکم ایّای أَنْ یُصِیبَکُمْ عذاب العاجلة مِثْلُ ما أَصابَ قَوْمَ نُوحٍ من الغرق أَوْ قَوْمَ هُودٍ من الریح العقیم، أَوْ قَوْمَ صالِحٍ من الرجفة و الصّیحة، وَ ما قَوْمُ لُوطٍ مِنْکُمْ بِبَعِیدٍ این از بهر آن گفت که ایشان قریب العهد بودند با هلاک قوم لوط که شعیب را بر اثر لوط فرستادند. میگوید: نه دیر است تا ایشان را هلاک کردند، چرا بهلاک ایشان پند نپذیرید، و عبرت نگیرید، و گفته‌اند: دیار و وطن قوم لوط نزدیک بود بایشان میگوید: چرا در آن دیار و وطن ننگرید، و عبرت نگیرید، که رب العزّة آن را چنان زیر و زبر کرده، و دمار برآورده؟

Ва астғФрўои рбкми сами тўбўои إлиаҳи маънии истиғфору мавзеи ин сам аз пеш рафт , إни рабии раҳими вдўди раҳими болмؤмнини вдўди мтҳбби илои ибодау болоҳсони алайҳим . Мегуяд : худованд ман меҳрбонаст . Ва бахшоянда бар муъминон , сахти дӯсти дори эшон . Ва меҳр ӯкунанда миёни худу бандагон , бникўи корӣ кардан бо эшон вдўди бноء муболиғааст Фъўли бмънии фоил , ва раво бошад ки Фъўли бмънии мафъӯл буд ,у баҳри ду маънӣ сифат худост , ва ӯро сазост , ?фонаи таъолии юади алмؤмнину иўдўнаҳ , комаи қоли ҷлу ъз : иҳбҳму иҳбўнаҳу қол :у аллазӣнаи омнўои أшди ҳбои ллаҳ . Ва қол : сиҷъли ?лаами арраҳмони вдо .

وَ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ معنی استغفار و موضع این ثُمَّ از پیش رفت، إِنَّ رَبِّی رَحِیمٌ وَدُودٌ رحیم بالمؤمنین ودود متحبب الی عباده و بالاحسان علیهم. میگوید: خداوند من مهربانست. و بخشاینده بر مؤمنان، سخت دوست دار ایشان. و مهر او کننده میان خود و بندگان، بنیکو کاری کردن با ایشان وَدُودٌ بناء مبالغة است فعول بمعنی فاعل، و روا باشد که فعول بمعنی مفعول بود، و بهر دو معنی صفت خداست، و او را سزاست، فانّه تعالی یودّ المؤمنین و یودّونه، کما قال جلّ و عزّ: یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ و قال: وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ. و قال: سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا.

Қолўо ё Шуайби мо нафақаи ксирои ммои тқўл эй мо нафаҳми алои алисири ммои тқўли ман алтўҳиду албъсу алншўру вФоءи алкилу алмизон . Ва إнои лнроки Финои зъиФо эй заъифи албдн . Ва қил : қалили албсри бмсолҳи алднё ва иморатҳоу алонтФоъи баҳо . Ва қил : зъиФо , эй зриро , яъне заъифи албср . Ва фии лғаҳи ҳмир : исмии алзрири зъиФо ,у кони Шуайб ( ъ ) зрироу исмии алоъмии зрирои лонаи зри бзҳоби Басра ,у исмии аизои мкФўФои лонаи кафи ани алтсрФи бзҳоби Басра . Гуфтаанд : Шуайб ( ъ ) зрир буд , аз бас ки бигириста буд аз бими худои зрири гашт , ва ӯро хатиб пайғомбарон мегуфтанд , ширини сухан буду хуши нутқу поки иборат ,у аширау қабӣлаи вай фаровон буданд азинҷо буд ки қавм вай гуфтанд : луи лои рҳтки лрҷмноки мигўинд , рҳти ваии чаҳор ҳазор бор ҳазор буданд ҳама бар миллати эшон на бар миллати Шуайб , азин ҷиҳат боишон майл доштанду икроми эшонро мегуфтанд луи лои рҳтки лрҷмнок эй лӯлои ъширтку ақрбоؤки лқтлноки болрҷму ҳўи ман шари алқтлот . Ва қил : рҷмноки сббноку штмнок , ва мо أнти ълинои бъзизи лсти ънднои ман аҳли алкромаҳу алтўқир . Ва қил : ва мо анати ълинои бзии ғалабау малик ,у конўои исмўни алмалики азиз .

قالُوا یا شُعَیْبُ ما نَفْقَهُ کَثِیراً مِمَّا تَقُولُ ای ما نفهم الا الیسیر مما تقول من التوحید و البعث و النشور و وفاء الکیل و المیزان. وَ إِنَّا لَنَراکَ فِینا ضَعِیفاً ای ضعیف البدن. و قیل: قلیل البصر بمصالح الدنیا و عمارتها و الانتفاع بها. و قیل: ضعیفا، ای ضریرا، یعنی ضعیف البصر. و فی لغة حمیر: یسمی الضریر ضعیفا، و کان شعیب (ع) ضریرا و یسمّی الاعمی ضریرا لانه ضرّ بذهاب بصره، و یسمّی ایضا مکفوفا لانه کف عن التصرف بذهاب بصره. گفته‌اند: شعیب (ع) ضریر بود، از بس که بگریسته بود از بیم خدا ضریر گشت، و او را خطیب پیغامبران میگفتند، شیرین سخن بود و خوش نطق و پاک عبارت، و عشیره و قبیله وی فراوان بودند ازینجا بود که قوم وی گفتند: لَوْ لا رَهْطُکَ لَرَجَمْناکَ میگویند، رهط وی چهار هزار بار هزار بودند همه بر ملّت ایشان نه بر ملّت شعیب، ازین جهت بایشان میل داشتند و اکرام‌ ایشان را میگفتند لَوْ لا رَهْطُکَ لَرَجَمْناکَ ای لولا عشیرتک و اقرباؤک لقتلناک بالرجم و هو من شر القتلات. و قیل: رجمناک سببناک و شتمناک، وَ ما أَنْتَ عَلَیْنا بِعَزِیزٍ لست عندنا من اهل الکرامة و التوقیر. و قیل: و ما انت علینا بذی غلبة و ملک، و کانوا یسمون الملک عزیز.

Қол ё қавми أи рҳтии أъзи алайкуми ман аллоҳи алрҳту алъсбаҳу алнФри лои иқъи алои алии алрҷол , чун эшон гуфтанд : луи лои рҳтки лрҷмноки Шуайб бар эшон инкор намӯд гуфт : ттркўни қатлии лрҳтӣу аллоҳи ъзу ҷли аввалии бони татаббуъи амраи أи ъширтии аъзами фии қлўбкми ман аллоҳу аллоҳи холқкму розқкм ? маро дар ъширти ман озарм медоред , ва эшонро дар дили хеш бузург майдонед , ва дар худованди бузургвор ,у кирдигори зўи алҷлол ки офаридагор ,у рӯзии гумор , шумост меозарм намедоред ? сазотар ва некӯтар он буд ки маро дар аллоҳ нигаҳ доред ва аз баҳри вай озарм доред на аз баҳри ъширт .

قالَ یا قَوْمِ أَ رَهْطِی أَعَزُّ عَلَیْکُمْ مِنَ اللَّهِ الرهط و العصبة و النفر لا یقع الا علی الرجال، چون ایشان گفتند: لَوْ لا رَهْطُکَ لَرَجَمْناکَ شعیب بر ایشان انکار نمود گفت: تترکون قتلی لرهطی و اللَّه عزّ و جلّ اولی بان تتّبع امره أ عشیرتی اعظم فی قلوبکم من اللَّه و اللَّه خالقکم و رازقکم؟ مرا در عشیرت من آزرم میدارید، و ایشان را در دل خویش بزرگ میدانید، و در خداوند بزرگوار، و کردگار ذو الجلال که آفریدگار، و روزی گمار، شماست می‌آزرم نمی‌دارید؟ سزاتر و نیکوتر آن بود که مرا در اللَّه نگه دارید و از بهر وی آزرم دارید نه از بهر عشیرت.

Ва атхзтмўаҳи вроءкми зҳрёи ин дар нсқ истифҳомаст , яъне ки шумо аллоҳро пас пушт гирифтаед ,у фармони вай бгзоштаҳед . Алзҳрӣ , ман веляти алейк зҳрк , иқол : фалони ҷаъли Флонои зҳрёу алқии ҳоҷатаи вроءи зуҳрау ҷаъл ҳоҷата манеҳ бзҳр , қоли аллоҳи ъзу ҷли Фнбзўаҳи вроءи зҳўрҳм ва аммо қавла :у кони алкоФри алии рабаи зҳиро яъне ъўнои лоъдоӣаҳи алайҳ ,у иқол : мўлёи алайҳи зуҳраи إни рабии бмои тъмлўни муҳӣти олам ба муҷози алайҳ .

وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَکُمْ ظِهْرِیًّا این در نسق استفهام است، یعنی که شما اللَّه را پس پشت گرفته‌اید، و فرمان وی بگذاشته‌اید. الظهری، من ولّیت علیک ظهرک، یقال: فلان جعل فلانا ظهریّا و القی حاجته وراء ظهره و جعل حاجته منه بظهر، قال اللَّه عزّ و جلّ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ و امّا قوله: وَ کانَ الْکافِرُ عَلی‌ رَبِّهِ ظَهِیراً یعنی عونا لاعدائه علیه، و یقال: مولیا علیه ظهره إِنَّ رَبِّی بِما تَعْمَلُونَ مُحِیطٌ عالم به مجاز علیه.

Ва ё қавми аъмлўои алии мконткми қрأи абӯи бикри мконоткми болҷмъ ,у алмконаҳи алмнзлаҳ .

وَ یا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلی‌ مَکانَتِکُمْ قرأ ابو بکر مکاناتکم بالجمع، و المکانة المنزلة.

Ва қил : масдар , макун маконаи азои тамаккуни ман алшии ء ва ё қавми аъмлўои ин ояту назоири ин дар қуръон таҳдиданду изҳори Гана аз халқ . Ва алмънӣ : аъмлўои алии мо антми алайҳи إнии омили алии мо анои алайҳи ман тоъаҳи аллоҳу сатарвани мнзлткми бмнзлтии сўФи тълмўни аинои алҷонии алӣ нафсау алмхтии фии фаълаи ман иأтиаҳи азоби ихзиаҳи излаҳу иФзҳаҳ ва ман ҳўи козиби қил : ман фии маҳали алнсб . эй сўФи тълмўни ман ҳўи козиб . Ва қил :у ихзии ман ҳўи козиб .

و قیل: مصدر، مکن مکانة اذا تمکن من الشّی‌ء وَ یا قَوْمِ اعْمَلُوا این آیت و نظایر این در قرآن تهدیداند و اظهار غنا از خلق. و المعنی: اعملوا علی ما انتم علیه إِنِّی عامِلٌ علی ما انا علیه من طاعة اللَّه و سترون منزلتکم بمنزلتی سَوْفَ تَعْلَمُونَ ایّنا الجانی علی نفسه و المخطی فی فعله مَنْ یَأْتِیهِ عَذابٌ یُخْزِیهِ یذلّه و یفضحه وَ مَنْ هُوَ کاذِبٌ قیل: مَنْ فی محلّ النّصب. ای سوف تعلمون من هو کاذب. و قیل: و یخزی من هو کاذب.

Ва қил : маҳаллаи рафъи тақдира , ва ман ҳўи козиби Фиълми кизбау изўқу боли амрау артқбўо эй антзрўои мо въдткми ман алъзоби إнии мъкми рақиб эй мунтазири лаками алъзоби фии алднёу қил : ании мртқби алрҳмаҳи ман аллоҳ .

و قیل: محلّه رفع تقدیره، و من هو کاذب فیعلم کذبه و یذوق و بال امره وَ ارْتَقِبُوا ای انتظروا ما وعدتکم من العذاب إِنِّی مَعَکُمْ رَقِیبٌ ای منتظر لکم العذاب فی الدّنیا و قیل: انّی مرتقب الرّحمة من اللَّه.

Ва лмои ҷоءи أмрно эй қзоؤнои фии қавми Шуайби болъзоби нҷинои шъибоу аллазӣнаи омнўои маъааи брҳмаҳи мноу أхзти аллазӣнаи злмўои алсиҳаҳи қил : алсиҳаҳи алсёҳ , соҳи баҳами Ҷабраили Фмотўо . Ва қил : алсиҳаҳи ҳоҳнои алъзобу анмои аҳлкўои болҳр ва ҳам аҳли явми алзлаҳу қил : баъси аллоҳи шъибои илои мадину илои асҳоби алоикаҳи Фоҳлки асҳоби мадин болсиҳаҳи комаи фии алоиаҳ ,у асҳоби алоикаҳи болҳру иқўиаҳи мо баъдаи أло баъдани лмдини комаи баъдати самуду самуди аҳлкўои болсиҳаҳи Фأсбҳўои фии дёрҳми ҷосмини митини саръии ҳлкӣ , кأни лами иғнўои фӣҳо эй кأни лами икўнўои фӣҳо , эй фии дёрҳм . Ва қил : фии алднё , эй кони лами иъишўои фии алднёу лами икўнўои ман амморҳо . Ва қил : кأни лами инзлўҳо , иқол : ғнинои болмкон , азои нзлно ба أло баъдани лмдин эй анҳми қади бъдўои ман раҳмаи аллоҳи ъзу ҷл . Ва ҳўи мансӯби алии алмсдр , эй абъдҳми аллоҳи Фбъдўо баъдан . Баъди болзми зиди қурб ,у баъди болксри ҳлк .

وَ لَمَّا جاءَ أَمْرُنا ای قضاؤنا فی قوم شعیب بالعذاب نَجَّیْنا شُعَیْباً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَ أَخَذَتِ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ قیل: الصّیحة الصّیاح، صاح بهم جبرئیل فماتوا. و قیل: الصّیحة هاهنا العذاب و انّما اهلکوا بالحرّ و هم اهل یَوْمِ الظُّلَّةِ و قیل: بعث اللَّه شعیبا الی مدین و الی اصحاب الایکة فاهلک اصحاب مدین بالصّیحة کما فی الآیة، و اصحاب الایکة بالحرّ و یقویه ما بعده أَلا بُعْداً لِمَدْیَنَ کَما بَعِدَتْ ثَمُودُ و ثمود اهلکوا بالصّیحة فَأَصْبَحُوا فِی دِیارِهِمْ جاثِمِینَ میّتین صرعی هلکی، کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیها ای کأن لم یکونوا فیها، ای فی دیارهم. و قیل: فی الدّنیا، ای کان لم یعیشوا فی الدّنیا و لم یکونوا من عمّارها. و قیل: کأن لم ینزلوها، یقال: غنینا بالمکان، اذا نزلنا به أَلا بُعْداً لِمَدْیَنَ ای انّهم قد بعدوا من رحمة اللَّه عزّ و جلّ. و هو منصوب علی المصدر، ای ابعدهم اللَّه فبعدوا بعدا. بعد بالضّمّ ضدّ قرب، و بعد بالکسر هلک.

Ва лақади أрслнои Мӯсои боётноу ҳаии алтўриаҳ ва мо анзли фӣҳо ман алоҳкому султони мубини ҳаҷаи возеҳаи нираҳу ҳаии алъсоу алҷроду алқмлу алзФодъ вағайриҳо . Ва алслтони ман алслит . Ва алслит : мо истзоء ба , ва ман ҳозои қили ллзити слит . Ва улмубини алўозҳу алмўзҳи аизои лон , абон , иҷии ءи лозмоу мтъдё . Ва қил : алслтон , алзии хсаҳи аллоҳ ба астилоؤаҳи алии қалби ман роаҳ , комаи қол :у أлқити алейк муҳибаи манӣ лами ираҳи аҳади алои аҳбаҳи сами лами иأхзаҳи фии аллоҳи заъфу лои Фшл , лтми ваҷҳи фиръавну ҳўи рзиъи комаи фии алқсаҳу лтми ваҷҳи малики аламути кома

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسی‌ بِآیاتِنا و هی التوریة و ما انزل فیها من الاحکام وَ سُلْطانٍ مُبِینٍ حجّة واضحة نیّرة و هی العصا و الجراد و القمّل و الضّفادع و غیرها. و السّلطان من السّلیط. و السّلیط: ما یستضاء به، و من هذا قیل للزّیت سلیط. و المبین الواضح و الموضح ایضا لانّ، ابان، یجی‌ء لازما و متعدّیا. و قیل: السّلطان، الّذی خصّه اللَّه به استیلاؤه علی قلب من رآه، کما قال: وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی لم یره احد الّا احبّه ثمّ لم یأخذه فی اللَّه ضعف و لا فشل، لطم وجه فرعون و هو رضیع کما فی القصّة و لطم وجه ملک الموت کما

Фии алхбр «у أхзи брأси أхиаҳи иҷраҳи إлиаҳ »

فی الخبر «وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ»

Ва қатли алқбтӣу ақдми болҷсораҳи алии саволи алрؤиаҳи ФФии ҷамеъи ҳозои таҷовузи аллоҳи анҳу лмои эътоаи ман алслтону алқўаҳи إлии фиръавну млоӣаҳи Фотбъўо эй алмлأи атбъўои أмри фиръавн ва мо أмр фиръавн буришед ҳозои ҷавоби л : фиръавни фии қавла : ва мо أҳдикми إлои сиблати алршоду қил : мо амраи зои салоҳу қили алрашеди ҳоҳнои бмънии алмршди иқдми қавмаи явми алқёмаҳ яъне итқдмҳми Фиқўдҳми илои алнор , иқол : қадамаи иқдмаҳи қудамои азои тақаддумаи Фأўрдҳми алнори зикраи блФзи алмозии яҳтамили ваҷҳин : аҳдҳмо : Фоўрдҳми фии алднёи алнор , эй мӯҷибҳоу ҳўи алкФру ассонӣ : ани алфози алқимаҳи аксарҳо ҷоءи блФзи алмозии тҳқиқои Фикўни алмънии иқўдҳми илои ани иўрдҳми Фидхли қиблаам ва ҳам халафау бӣси алўрди алмўрўд эй бӣси алмдхли алмдхўли фӣаи алнору ҳўи зми ллнор . Ва қил : ллўордину аслаи ман алўрду ҳўи ?утёни алмоء .

و قتل القبطی و اقدم بالجسارة علی سؤال الرّؤیة ففی جمیع هذا تجاوز اللَّه عنه لما اعطاه من السّلطان و القوّة إِلی‌ فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ فَاتَّبَعُوا ای الملأ اتّبعوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَ ما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِیدٍ هذا جواب ل: فرعون فی قوله: وَ ما أَهْدِیکُمْ إِلَّا سَبِیلَ الرَّشادِ و قیل: ما امره ذا صلاح و قیل الرّشید هاهنا بمعنی المرشد یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ یعنی یتقدّمهم فیقودهم الی النّار، یقال: قدمه یقدمه قدما اذا تقدّمه فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ ذکره بلفظ الماضی یحتمل وجهین: احدهما: فاوردهم فی الدّنیا النّار، ای موجبها و هو الکفر و الثانی: انّ الفاظ القیمة اکثرها جاء بلفظ الماضی تحقیقا فیکون المعنی یقودهم الی ان یوردهم فیدخل قبلهم و هم خلفه وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ ای بئس المدخل المدخول فیه النّار و هو ذمّ للنّار. و قیل: للواردین و اصله من الورد و هو اتیان الماء.

Ва қил : алўрд , алдхўл .

و قیل: الورد، الدّخول.

Ва أтбъўои фии ҳзаҳ эй фии ҳзаҳи алднё « лаъна » назиҳ алҷбори ъзу ҷл нафса ани алндми фии ҳзаҳи алоиаҳ . Дарин ояти изҳори ҷалолу иззат худ мекунаду покӣу тақаддуси худ аз надам ва пас оварад бхлқ май намояд яъне покасту муназзаҳи худованди зўи алҷлол , вау кирдигор бар камол , аз ончӣ бар кард вай пушаймонӣ равад , ё феъли вай бар вай товон ояд , ё аз пас оварад ӯро бим буд . Ва أтбъўои фии ҳзаҳ лаъна мегуяд : дарин ҷаҳони лаънат бар пай эшон доштанд , касро набинӣ ки эшонро ёд кунад , ки на лаънат бар эшон кунад , ҳам муъминон бар эшон лаънат мекунанд дар замин , ва ҳам Фриштгон дар осмон ,у явми алқёмаҳ ва ҳамчунин фардо дар қиёмати Фриштгон бар эшон лаънат кунанд бӣси алрФди алмрФўд эй бӣси алътоءи алмътии аллънаҳи баъди аллънаҳ . Ва кули шайъи ءи ҷълтаҳи ъўнои лшии ءу асндт ба шиӣои Фқди рФдтаҳ ба , иқол : амдати алҳоӣту асндтаҳу рФдтаҳи бмънии воҳид . Маънӣ онаст ки : фардо дар қиёмат ки мؤмнонрои биҳишт ато диҳанд атои кофарони лаънат буд пас лаънат ,у бад ътоӣӣаст эшонро лаънати злки ман أнбоءи алқрии ин ҳам чунонаст ки дар ақаби хабар Нӯҳ гуфт : тлки ман أнбоءи алғиб , злк эй ҳозои алзии ахбрти ман ахбори алқрӣ ва аломм нақисса алейк набина лаку нтлўаҳи алейк , Фҳзри қўмки ман мисли азоби аломми алхолиаҳ . Мегуяд : инаст хабари шаҳрҳо ва умматҳоу саргузашти эшон ,у азобу ҳалок ки фурӯ кушоданд бар эшон , яъне ки қавми худроу арабро битарсон , ва бим намой эшонро аз мисли он азоб , он гуҳ гуфт : минҳои қоим аз он шаҳрҳо ҳаст ки аинз бар пойаст ва хароб нагашта чун Константиния ва ҳирамин Мисру канисаи раҳоу ҳсид ва ҳаст аз он ки хароб шуда ва нест гашта чун хўрнқу Содиру ғмдону силҷину борқ ва мо рабу имоди оду амсоли он . Ва гуфтаанд : « қоим » диёри қавм ҳудасту қавми солеҳ ки осору атлоли он пайдоасту ҳсиди диёри қавми Нӯҳу қавми лут ки онро ҳеҷ асар ва тлл нест .

وَ أُتْبِعُوا فِی هذِهِ ای فی هذه الدّنیا «لعنة» نزّه الجبّار عزّ و جلّ نفسه عن النّدم فی هذه الآیة. درین آیت اظهار جلال و عزّت خود میکند و پاکی و تقدّس خود از ندم و پس آورد بخلق می‌نماید یعنی پاکست و منزّه خداوند ذو الجلال، و و کردگار بر کمال، از آنچه بر کرد وی پشیمانی رود، یا فعل وی بر وی تاوان آید، یا از پس آورد او را بیم بود. وَ أُتْبِعُوا فِی هذِهِ لَعْنَةً میگوید: درین جهان لعنت بر پی ایشان داشتند، کس را نبینی که ایشان را یاد کند، که نه لعنت بر ایشان کند، هم مؤمنان بر ایشان لعنت میکنند در زمین، و هم فریشتگان در آسمان، وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ و همچنین فردا در قیامت فریشتگان بر ایشان لعنت کنند بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ ای بئس العطاء المعطی اللّعنة بعد اللعنة. و کلّ شی‌ء جعلته عونا لشی‌ء و اسندت به شیئا فقد رفدته به، یقال: عمدت الحائط و اسندته و رفدته بمعنی واحد. معنی آنست که: فردا در قیامت که مؤمنانرا بهشت عطا دهند عطای کافران لعنت بود پس لعنت، و بد عطائی است ایشان را لعنت ذلِکَ مِنْ أَنْباءِ الْقُری‌ این هم چنان است که در عقب خبر نوح گفت: تِلْکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَیْبِ، ذلِکَ ای هذا الّذی اخبرت من اخبار القری و الامم نَقُصُّهُ عَلَیْکَ نبیّنه لک و نتلوه علیک، فحذّر قومک من مثل عذاب الامم الخالیه. میگوید: اینست خبر شهرها و امّتها و سرگذشت ایشان، و عذاب و هلاک که فرو گشادند بر ایشان، یعنی که قوم خود را و عرب را بترسان، و بیم نمای ایشان را از مثل آن عذاب، آن گه گفت: مِنْها قائِمٌ از آن شهرها هست که اینز بر پای است و خراب نگشته چون قسطنطنیه و هرمین مصر و کنیسه رها وَ حَصِیدٌ و هست از آن که خراب شده و نیست گشته چون خورنق و سدیر و غمدان و سیلجین و بارق و ما رب و عماد عاد و امثال آن. و گفته‌اند: «قائم» دیار قوم هود است و قوم صالح که آثار و اطلال آن پیدا است و حَصِیدٌ دیار قوم نوح و قوم لوط که آن را هیچ اثر و طلل نیست.

Ва мо злмноҳми болъзобу локини злмўои أнФсҳми болкФру алмъсиаҳ . Ании иҷўзи алзлми фии васфау тасарруфаи фии малакаи баҳақи алҳитаҳу алмтсрФи фии мутлақи малакаи мтҳкми бҳсби иродатау мшитаҳу азои лами итўҷаҳи лхлқи алайҳи ҳақи ФкиФи иҷўзи алзлми фии сифата , Фмои أғнти анҳуам эй мо нФътҳму лои дафъати анҳуам олҳтҳми алтии идъўни ман дуни аллоҳи ман шайъи ء эй шиӣои ман алъзоби лмои ҷоءи أмри рбк эй қзоؤаҳи бъзобҳми Фнзли баҳами уқоба ва мо зодўҳм эй мо зодтҳми ибодатҳо ғайри ттбиб эй ғайри тхсиру ҳалок , алтбоби алхсор , иқўли таъолӣ : ва мо кед фиръавни إлои фии тбоб ва манеҳ қавла : таббати идои أбии лҳб эй хусрат .

وَ ما ظَلَمْناهُمْ بالعذاب وَ لکِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بالکفر و المعصیة. انّی یجوز الظّلم فی وصفه و تصرّفه فی ملکه بحق الهیّته و المتصرّف فی مطلق ملکه متحکّم بحسب ارادته و مشیّته و اذا لم یتوجّه لخلق علیه حق فکیف یجوز الظّلم فی صفته، فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ ای ما نفعتهم و لا دفعت عنهم آلِهَتُهُمُ الَّتِی یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ ای شیئا من العذاب لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّکَ ای قضاؤه بعذابهم فنزل بهم عقابه وَ ما زادُوهُمْ ای ما زادتهم عبادتها غَیْرَ تَتْبِیبٍ ای غیر تخسیر و هلاک، التّباب الخسار، یقول تعالی: وَ ما کَیْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِی تَبابٍ و منه قوله: تَبَّتْ یَدا أَبِی لَهَبٍ ای خسرت.

Ва кзлки أхзи рбк эй ҳоказо иъзби куффори Маккаи комаи ъзби аломми алхолиаҳ , эй мисли ҳозои алохзи алзии ахзи аўлӣки иأхзи алқрӣ яъне аҳли алқрии азои кФрўо ,у алмроди болохзи алъқўбаҳ : إни أхзаҳи أлим эй мؤлми шадиди иъсри завола , кқўлаҳ : إни бтши рбки лшдид , рӯй абӯи Мӯсои қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : ани аллоҳи имҳли алзолм ва рӯй имлии алзолм , Фозои ахзаи лами иФлтаҳ . Сами қрأу кзлки أхзи рбки إзои أхзи алқрӣу ҳаии золимаи إни أхзаҳи أлими шадид .

وَ کَذلِکَ أَخْذُ رَبِّکَ ای هکذا یعذّب کفّار مکة کما عذب الامم الخالیة، ای مثل هذا الاخذ الّذی اخذ اولئک یأخذ القری یعنی اهل القری اذا کفروا، و المراد بالاخذ العقوبة: إِنَّ أَخْذَهُ أَلِیمٌ ای مؤلم شَدِیدٌ یعسر زواله، کقوله: إِنَّ بَطْشَ رَبِّکَ لَشَدِیدٌ، روی ابو موسی قال قال رسول اللَّه (ص): ان اللَّه یمهل الظّالم و روی یملی الظالم، فاذا اخذه لم یفلته. ثم قرأ وَ کَذلِکَ أَخْذُ رَبِّکَ إِذا أَخَذَ الْقُری‌ وَ هِیَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِیمٌ شَدِیدٌ.