Қавлаи таъолӣ : إни фии злки лоиаҳ эй ани фии злк алзӣ назул боломми алмҳлкаҳи ман анвоъи алъзоб , лъбраҳи лмни хоФи азоби алохраҳи аътқди сиҳҳатау вуҷӯда . Ва қил : « лоиаҳ » эй алломаи ани аллоҳи инҷзи ваъдаи ллмؤмнину ллонбёءи ани инсрҳми злки явми маҷмӯи ?лаи анноси иҳшри алхлоӣқи каллаами фӣау лӣси явми бҳзаҳи алсФаҳи алои явми алқимаҳу злки явми машҳӯди ишҳдаҳи аҳли алсмоўот ва аларзин . Ва фии тафсири шоҳиду машҳӯди ани алшоҳди Муҳамад ( с )у алмшҳўди явми алқёмаҳи қоли мақотил : ишҳдаҳи алрби ъзу ҷли фии млоӣктаҳи лързи алхлоӣқу ҳсобҳм . Ва фии алхбри алсҳиҳи ани абии ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « иҷмъи аллоҳи алхлқи явми алқимаҳи фии съиди воҳиди сами итлъи алайҳими раби Алъоламин Фиқўли итбъи кули инсони мо кони иъбду ибқии алмслмўни Фитлъи алайҳиму иърФҳм нафса , сам : иқўли анои рбкми Фотбъўнӣ .

قوله تعالی: إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً ای انّ فی ذلک الّذی نزل بالامم المهلکة من انواع العذاب، لعبرة لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ اعتقد صحته و وجوده. و قیل: «لآیة» ای علامة انّ اللَّه ینجز وعده للمؤمنین و للانبیاء ان ینصرهم ذلِکَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ یحشر الخلائق کلهم فیه و لیس یوم بهذه الصفة الا یوم القیمة وَ ذلِکَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ یشهده اهل السماوات و الارضین. و فی تفسیر شاهد و مشهود ان الشاهد محمد (ص) و المشهود یوم القیامة قال مقاتل: یشهده الربّ عز و جلّ فی ملائکته لعرض الخلائق و حسابهم. و فی الخبر الصحیح عن ابی هریرة قال قال رسول اللَّه (ص): «یجمع اللَّه الخلق یوم القیمة فی صعید واحد ثم یطلع علیهم رب العالمین فیقول یتّبع کل انسان ما کان یعبد و یبقی المسلمون فیطلع علیهم و یعرفهم نفسه، ثم: یقول انا ربکم فاتبعونی.

Ва мо нؤхраҳи илои алиўми алмзкўри إлои лأҷли маъдӯди снўаҳу шҳўраҳу айёма ва соъота мегуяд : мо рӯзи қиёмат бо пас намедорем магари ҳангомии шимурдаро яъне ки : солҳо ва моҳҳо ва рӯзҳо ва соъатҳо аз он рӯз ки дунёи бёФридим то вақти қиёмати ҳама шимурдаему дониста , ва дар илми қадими худ муқарар карда , ва ном зада шуда , ва аз халқ пӯшида дошта , ки чанд сол ва чанд моҳ ва чанд рӯз ва чанд соъат бихоҳад гузашт то пас қиёмат буд , чун он рӯзгор басар ояд қиёмат буд ки як соъат дар пеш науфтад ва бо пас набӯд . Ва қил : ани злки алўқти сабъаи олоФи санаи мнзи халқи аллоҳи алднёи илои ани тнқзӣ .

وَ ما نُؤَخِّرُهُ الی الیوم المذکور إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ سنوه و شهوره و ایامه و ساعاته میگوید: ما روز قیامت با پس نمی‌داریم مگر هنگامی شمرده را یعنی که: سالها و ماهها و روزها و ساعتها از آن روز که دنیا بیافریدیم تا وقت قیامت همه شمرده‌ایم و دانسته، و در علم قدیم خود مقرر کرده، و نام زده شده، و از خلق پوشیده داشته، که چند سال و چند ماه و چند روز و چند ساعت بخواهد گذشت تا پس قیامت بود، چون آن روزگار بسر آید قیامت بود که یک ساعت در پیش نیفتد و با پس نبود. و قیل: ان ذلک الوقت سبعة آلاف سنة منذ خلق اللَّه الدنیا الی ان تنقضی.

« явми иأтӣ » асбти алёءи ?маккейу ёқӯби вслоу вқФо , маданӣу абӯи Амру алксоӣӣ , всло ва ҳазфҳо албоқўни фии улҳолин , ва исботҳо ва ҳазфҳо луғатон , тқўли алъараб : лои адр , ФтҳзФи алёءу тҷтзии болксраҳу злки лксраҳи алостъмол ,у алоҷўди фии алнҳўи исботи алёء . Гуфтаанд явми иأти ин явми бмънӣ ҳайнаст , эй ҳайни ётии злки алиўми алзии иҷмъи фӣаи алхлоӣқи лои такаллуми нафас эй лои ттклми нафаси фӣау лои тнФъи ман шФоъаҳ ӯ василаи إлои бإзнаҳи табораку таъолӣ . Мегуяд : рӯзи растохези рӯзӣ саъбаст ,у ҳавли он азим , ҳеҷ кас Зуҳра надорад ки сухан гуяд дар он рӯз , ва на ҳеҷ кас шафоат кунад , ёу силтӣ бар созад магари бадастӯрии аллоҳ . Ҳамонаст ки ҷое дигар гуфт : лои итклмўни إлои ман أзни ?лаи арраҳмон ва раво бошад ки аз дарозии рӯзи қиёмат дар он мўотну мўоқФ буд дар баъзе мўоқФ сухан гӯйанд чунон ки гуфт :у أқбли бъзҳми алии баъзи итсоءлўн ва дар баъзе нгўинди чунон ки гуфт лои интқўну лои иؤзни ?лаами Фиътзрўн .

«یوم یأتی» اثبت الیاء مکی و یعقوب وصلا و وقفا، مدنی و ابو عمرو و الکسائی، وصلا و حذفها الباقون فی الحالین، و اثباتها و حذفها لغتان، تقول العرب: لا ادر، فتحذف الیاء و تجتزی بالکسرة و ذلک لکثرة الاستعمال، و الاجود فی النحو اثبات الیاء. گفته‌اند یَوْمَ یَأْتِ این یَوْمَ بمعنی حین است، ای حین یاتی ذلک الیوم الذی یجمع فیه الخلائق لا تَکَلَّمُ نَفْسٌ ای لا تتکلم نفس فیه و لا تنفع من شفاعة او وسیلة إِلَّا بِإِذْنِهِ تبارک و تعالی. میگوید: روز رستاخیز روزی صعب است، و هول آن عظیم، هیچ کس زهره ندارد که سخن گوید در آن روز، و نه هیچ کس شفاعت کند، یا و سیلتی بر سازد مگر بدستوری اللَّه. همانست که جایی دیگر گفت: لا یَتَکَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ و روا باشد که از درازی روز قیامت در آن مواطن و مواقف بود در بعضی مواقف سخن گویند چنان که گفت: وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلی‌ بَعْضٍ یَتَساءَلُونَ و در بعضی نگویند چنان که گفت لا یَنْطِقُونَ وَ لا یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ.

Лои такаллуми нафаси إлои бإзнаҳ ва он гуҳ дар он рӯзи халқи ду гуруҳ бошанд гуруҳеи аҳли шақоват ки дар азал шқӣ буданду гуруҳеи аҳли саодат ки дар азал Саид омаданд Фмнҳми шқии кутубати алайҳи алшқоўаҳ ва манеҳам Саиди кутубати алайҳи алсъодаҳ .

لا تَکَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ و آن گه در آن روز خلق دو گروه باشند گروهی اهل شقاوت که در ازل شقی بودند و گروهی اهل سعادت که در ازل سعید آمدند فَمِنْهُمْ شَقِیٌّ کتبت علیه الشقاوة و منهم سعید کتبت علیه السعادة.

Рӯй ани умри қол : лмои нзлт : Фмнҳми шқӣу Саид , қиллат : ё расӯли аллоҳ феъланам наамал азои алии шайъи ءи қад Фрғ манеҳам алии алии шайъи ءи лам иФрғ манеҳ ? қол : бали алии шайъи ءи қад Фрғ манеҳ ё умру ҷират ба алоқлому локини кули муяссари лмои халқи ?ла .

روی عن عمر قال: لمّا نزلت: فمنهم شقی و سعید، قلت: یا رسول اللَّه فعلام نعمل اذا علی شی‌ء قد فرغ منه ام علی علی شی‌ء لم یفرغ منه؟ قال: بل علی شی‌ء قد فرغ منه یا عمر و جرت به الاقلام و لکن کلّ میسّر لما خلق له.

Фأмои аллазӣнаи шқўои ФФии алнори ?лаами фӣҳо зФиру шҳиқи алзФири аввали нҳиқи алҳмору алшҳиқи охира , шабаҳи асўотҳми фӣҳо бонкри алосўоти қоли абӯи алъолӣаи алзФири фии алҳлқу алшҳиқи фии алсдру алзФири аслаи ман алмзФўру ҳўи алшдиди алхлқ ,у алшҳиқи аслаи алтўли ман алҷбли алшоҳқ .

فَأَمَّا الَّذِینَ شَقُوا فَفِی النَّارِ لَهُمْ فِیها زَفِیرٌ وَ شَهِیقٌ الزفیر اول نهیق الحمار و الشهیق آخره، شبّه اصواتهم فیها بانکر الاصوات قال ابو العالیة الزفیر فی الحلق ‌و الشهیق فی الصدر و الزفیر اصله من المزفور و هو الشدید الخلق، و الشهیق اصله الطول من الجبل الشاهق.

Холидин фӣҳо мо домати алсмоўоту алأрз ва гуфтаанд самовоти ӣнҷои атбоқ дӯзахасту арзи идроки он . Ва дар дигари ояти самовоти атбоқ биҳиштасту арзи турбати он ,у мустақӣмтар ваҷҳ онаст дар ҳар ду ки он кноитаст аз тобед бар мазҳаби араб ки гӯйанд : лои аклмку лои аФъли злки мо зри шорқ ,у тлъи кавкаб ,у ҳбти риҳ , ва ҳатто иъўди аллбни фии алзръ , ва ҳатто иъўди амс ,у ибизи алғроб , ва ҳатто ирҷъи алсҳми алии фавқа . Ва манеҳ қавли алшоър :

خالِدِینَ فِیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ و گفته‌اند سماوات اینجا اطباق دوزخ است و ارض ادراک آن. و در دیگر آیت سماوات اطباق بهشت است و ارض تربت آن، و مستقیم‌تر وجه آنست در هر دو که آن کنایت است از تابید بر مذهب عرب که گویند: لا اکلّمک و لا افعل ذلک ما ذرّ شارق، و طلع کوکب، و هبّت ریح، و حتی یعود اللبن فی الضرع، و حتی یعود امس، و یبیض الغراب، و حتی یرجع السهم علی فوقه. و منه قول الشاعر:

Ва қоли амрؤи алқис :у ании муқӣми мо ақоми ъсиби бойени ҳамаи дарозӣ рӯзгор хоҳанду маънии абад . Он гуҳ гуфт : إлои мо шоءи рбки ин « мо » бмънӣ манаст яъне алои ман шоءи рбк , ва ҳам қавми мўҳдўни ихрҷўни ман алнору идхлўни алҷнаҳ . Мегуяд : ҷовид дар дӯзах бошанд ҳамеша магари қавмии муваҳҳидони гунаҳи корон ки пас аз он ки азоб чашиданд аллоҳи хост ки эшонро аз дӯзахи беруни орад ва ббҳшт фиристад ки шақовати эшон бҳкми азал абадӣ набӯд ва бар вифқи ин хабар Мустафоаст ( с ) .

و قال امرؤ القیس: و انی مقیم ما اقام عسیب باین همه درازی روزگار خواهند و معنی ابد. آن گه گفت: إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ این «ما» بمعنی من است یعنی الّا من شاء ربک، و هم قوم موحدون یخرجون من النّار و یدخلون الجنة. میگوید: جاوید در دوزخ باشند همیشه مگر قومی موحدان گنه کاران که پس از آن که عذاب چشیدند اللَّه خواست که ایشان را از دوزخ بیرون آرد و ببهشت فرستد که شقاوت ایشان بحکم ازل ابدی نبود و بر وفق این خبر مصطفی است (ص).

Рӯй ҷобири бен абди аллоҳи қоли қрأи расӯли аллоҳ ( с ) : Фأмои аллазӣнаи шқўои илои қавла : إлои мо шоءи рбки Фқол ( с ) : « ани шоءи аллоҳи ани ихрҷи аносои ман аллазӣнаи шқўои ман алнори Фидхлҳми алҷнаҳи феъл »

روی جابر بن عبد اللَّه قال قرأ رسول اللَّه (ص): فَأَمَّا الَّذِینَ شَقُوا الی قوله: إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ فقال (ص): «ان شاء اللَّه ان یخرج اناسا من الّذین شقوا من النّار فیدخلهم الجنة فعل»

Ва қол ( с ) : « ихрҷи қавми ман алнори баъди мо исибҳми минҳои сФъи Фидхлўни алҷнаҳи Фисмиҳми аҳли алҷнаҳи алҷҳнмиин »

و قال (ص): «یخرج قوم من النّار بعد ما یصیبهم منها سفع فیدخلون الجنة فیسمیهم اهل الجنة الجهنمیین»

Ва дар дигари ояти бойени қавл маънӣ онаст ки : некбахтони ҷовид дар биҳишт бошанд إлои мо шоءи рбки ман қадари макси алмъзбини фии алнори ман алмуваҳидини ман лдни духулҳо илои ани дхлўои алҷнаҳ , магари қавмӣ аз муваҳҳидон ки муддатӣ дар оташ бошанду худованди ту хост ки эшонро беруни орад ва ббҳшт фиристад Фҳؤлоءи лами ишқўои шқоءи ман идхли алнори алии алтобиду лои съдўои съодаҳи ман лои тмсаҳи алнор . Ва фии злки мо рӯй ани ибни аббоси қол : қавми ман аҳли алкбоӣри ман аҳли ҳзаҳи алқблаҳи иъзбҳми аллоҳи болнори мо шоءи бзнўбҳми сами иأзни ?лаами фии алшФоъаҳи ФишФъи ?лаами алмؤмнўни Фихрҷҳми ман алнори Фидхлҳми алҷнаҳи Фсмоҳми ашқёءи ҳайни ъзбҳми фии алнор . Фқол : Фأмои аллазӣнаи шқўои ФФии алнори ?лаами фӣҳо зФиру шҳиқи холидин фӣҳо мо домати алсмоўоту алأрзи إлои мо шоءи рбки ҳайни изни ?лаами фии алшФоъаҳи ахрҷҳми ман алнору адхлҳми алҷнаҳ ва ҳам , ҳам қол :у أмои аллазӣнаи съдўо яъне баъди алшқоءи алзии конўои фӣаи ФФии алҷнаҳи холидин фӣҳо ( мо домати алсмоўоту алأрз ) إлои мо шоءи рбк яъне аллазӣнаи конўои фии алнор . Қавлӣ дигар гуфтаанд ки осмонҳоу замини осмони дунёу замин дунёаст ва « ало » бмънӣ сӯйаст чунон ки касе гуяд луи кони маънои раҷули алои зайд яъне сӯии зайди лқотлно , агар бо мо мардӣ будӣ беруни азин зайди мо қаттол кардемӣ ҳамчунин маънӣ оят онаст ки эшон ҷовид дар он бошанд мо дом ки ин осмонҳоу замин бар пойаст ки ниҳояти дидор шумоаст ки аз абади худ ҳамин дидед берун аз он абади ҷовдона ки дар илм моасту бхўост моаст ки илм махлуқ бидон нарасаду ҳаргиз мунқатиъ нашавад . Ва қоли қтодаҳ : тбдли ҳзаҳи алсмоءу ҳзаҳи аларзи Фолмънӣ : холидин фӣҳо мо домати алсмоўоти тлки алсмоءу тлки аларзи алмбдлтони ман ҳотин .

و در دیگر آیت باین قول معنی آنست که: نیکبختان جاوید در بهشت باشند إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ من قدر مکث المعذبین فی النّار من الموحدین من لدن دخولها الی ان دخلوا الجنّة، مگر قومی از موحّدان که مدتی در آتش باشند و خداوند تو خواست که ایشان را بیرون آرد و ببهشت فرستد فهؤلاء لم یشقوا شقاء من یدخل النار علی التابید و لا سعدوا سعادة من لا تمسّه النّار. و فی ذلک ما روی عن ابن عباس قال: قوم من اهل الکبائر من اهل هذه القبلة یعذّبهم اللَّه بالنار ما شاء بذنوبهم ثم یأذن لهم فی الشفاعة فیشفع لهم المؤمنون فیخرجهم من النار فیدخلهم الجنة فسماهم اشقیاء حین عذّبهم فی النار. فقال: فَأَمَّا الَّذِینَ شَقُوا فَفِی النَّارِ لَهُمْ فِیها زَفِیرٌ وَ شَهِیقٌ خالِدِینَ فِیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ حین اذن لهم فی الشفاعة اخرجهم من النّار و ادخلهم الجنّة و هم، هم قال: وَ أَمَّا الَّذِینَ سُعِدُوا یعنی بعد الشقاء الّذی کانوا فیه فَفِی الْجَنَّةِ خالِدِینَ فِیها (ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ) إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ یعنی الّذین کانوا فی النّار. قولی دیگر گفته‌اند که آسمانها و زمین آسمان دنیا و زمین دنیا است و «الا» بمعنی سوی است چنان که کسی گوید لو کان معنا رجل الا زید یعنی سوی زید لقاتلنا، اگر با ما مردی بودی بیرون ازین زید ما قتال کردیمی همچنین معنی آیت آنست که ایشان جاوید در آن باشند ما دام که این آسمانها و زمین بر پای است که نهایت دیدار شما است که از ابد خود همین دیدید بیرون از آن ابد جاودانه که در علم ما است و بخواست ما است که علم مخلوق بدان نرسد و هرگز منقطع نشود. و قال قتادة: تبدل هذه السماء و هذه الارض فالمعنی: خالدین فیها ما دامت السماوات تلک السماء و تلک الارض المبدلتان من هاتین.

Ва қил : إлои мо шоءи рбки ман зиёдаи аҳли алнори фии алъзобу аҳли алҷнаҳи фии алнъим . Ва қил : إлои мо шоءи рбки ман кўнҳми фии мҳлаҳи алднёу фии алтроби алии тӯли алблӣу фии алмўқФ ҳатто тзҳри алнор . Ва қил : إлои мо шоءи рбку ҳўи лои ишоءи ани ихрҷҳм , яъне луи шоءи ани ирҳмҳми лқдру локина , локинаи аълмнои анҳми холдўн абадан .

و قیل: إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ من زیادة اهل النار فی العذاب و اهل الجنة فی النعیم. و قیل: إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ من کونهم فی مهلة الدنیا و فی التراب علی طول البلی و فی الموقف حتی تظهر النّار. و قیل: إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ و هو لا یشاء ان یخرجهم، یعنی لو شاء ان یرحمهم لقدر و لکنّه، لکنّه اعلمنا انهم خالدون ابدا.

Рӯй абӯи ҳрираҳи қол , қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « иؤтии болмўти явми алқимаҳи ФиўқФи алии алсроти Фиқол ё аҳли алҷнаҳи Фитлъўни хоӣФини вҷлини бони ихрҷўои ман мконҳми алзии ҳам ба , сами иқол : ё аҳли алнори Фитлъўни фараҳин мстбшрини ани ихрҷўои ман мконҳми алзии ҳам ба , Фиқоли ?лаам : ҳилли търФўни ҳозо ? Фиқўлўн : нъм , рбнои ҳозои аламути Фёмр ба Физбҳи алии алсрот , сами иқоли ллФриқини хлўди лои тҷдўни фӣҳо мўто абадан .

روی ابو هریرة قال، قال رسول اللَّه (ص): «یؤتی بالموت یوم القیمة فیوقف علی الصراط فیقال یا اهل الجنة فیطلعون خائفین وجلین بان یخرجوا من مکانهم الذی هم به، ثم یقال: یا اهل النّار فیطلعون فرحین مستبشرین ان یخرجوا من مکانهم الذی هم به، فیقال لهم: هل تعرفون هذا؟ فیقولون: نعم، ربنا هذا الموت فیامر به فیذبح علی الصراط، ثم یقال للفریقین خلود لا تجدون فیها موتا ابدا.

Ва أмои аллазӣнаи съдўои қрأи Ҳамзау алксоӣӣу ҳФси ани ъосм : съдўои бзми алсин ,у алўҷаҳи анаи мабнии ллмФъўл ба ман қўлҳм : саъдати алрҷли асъадаи съдои Фҳўи масъӯд ,у икўни мтъдёи лсъди комаи иқол : хзнтаҳи Фхзни ҳў ,у қрأи албоқўни съдўои бФтҳи алсин ,у алўҷаҳи анаи феъли лозими мабнии ллФоъли алии вазни феъли иқоли саъди фалони исъди съодаҳи Фҳўи Саид , комаи иқоли шқии ишқии Фҳўи шқӣу алсъди сабаби алхбри комаи ани зиддиҳи ман алнҳси сабаби алшри холидин фӣҳо мо домати алсмоўоту алأрзи إлои мо шоءи рбки ътоءи ғайри мҷзўз эй ғайри мақтӯъи анҳуам . Ътоءи насби алии алмсдр , эй атлъўои ътоء , қоли вкиъи куфрати алҷҳмиаҳи борубъи оёти ман китоби аллоҳи ъзу ҷли фии васфи Наими алҷнаҳи қавла : лои мақтӯъау лои мамнӯъаи қолўои тқтъу тмнъ . Ва қавла : أклҳои доим ва зиллҳо қолўо : лои идўм . Ва қавла : мо ъндкми инФд ва мо ъанд аллоҳи боқи қолўо : лои ибқӣ . Ва қавла : ътоءи ғайри мҷзўзи қолўо : иҷзу иқтъ .

وَ أَمَّا الَّذِینَ سُعِدُوا قرأ حمزة و الکسائی و حفص عن عاصم: سُعِدُوا بضم السین، و الوجه انه مبنی للمفعول به من قولهم: سعدت الرجل اسعده سعدا فهو مسعود، و یکون متعدیا لسعد کما یقال: خزنته فخزن هو، و قرأ الباقون سُعِدُوا بفتح السین، و الوجه انه فعل لازم مبنی للفاعل علی وزن فعل یقال سعد فلان یسعد سعادة فهو سعید، کما یقال شقی یشقی فهو شقی و السعد سبب الخبر کما ان ضده من النحس سبب الشر خالِدِینَ فِیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ عَطاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ ای غیر مقطوع عنهم. عطاء نصب علی المصدر، ای اطلعوا عطاء، قال وکیع کفرت الجهمیة باربع آیات من کتاب اللَّه عز و جل فی وصف نعیم الجنة قوله: لا مَقْطُوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ قالوا تقطع و تمنع. و قوله: أُکُلُها دائِمٌ وَ ظِلُّها قالوا: لا یدوم. و قوله: ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ قالوا: لا یبقی. و قوله: عَطاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ قالوا: یجذ و یقطع.

Флои так фии марӣаи алмриаҳ , алшк , ва алФъл манеҳ : амтрӣу тморӣу Марии ғайраи ммороаҳу мроء , дар маънии ин ояти се қавл гуфтаанд : яке онаст ки лои тушаки ани ибодаи мо иъбдўнаҳи залол , эй Муҳамади нигар бгмон набошӣ ки парастиши ин батон ки Қурайши онро мепарастанд залоласту гуми роҳӣ . Дигари маънии лои тушаки анҳо тақлиди лобоӣҳм ва ақтдоء манеҳам баҳам , бгмон мабош ки эшон бойени ибодат батон тақлиди падарон хеш мекунанд ва бар паии аслофи хеш май раванд . Қавл сеюм онаст ки куффори ду фурқатанд , фурқатии нафй сонеъ мекунанд ,у бавуҷуди сонеъи бҳичи ҳол иқрор намедиҳанд ,у фурқатии бавуҷуди сонеъ иқрор медиҳанд аммо бо вай анбоз мегиранд ва батону тавоғитро мепарастанд , мегуяд : лои тушаки фии ани ҳؤлоءи фии алкФри кҳؤлоءи нигар бгмон набошӣ ки ӣнони ҳама дар куфр яксонанд ва ҳар ду фурқат гумроҳанд мо иъбдўни إлои комаи иъбди обоؤҳми ман қабл эй ҳам кобоӣҳми фии алкФру алтқлид . Ва қавла : комаи иъбд яъне комаи кони иъбди ФҳзФи лон қабл идли алайҳу إнои лмўФўҳми нсибҳми ҳзҳми ғайри мнқўс яъне ҳзҳми ман алрзқ . Ва қил : ман алхиру алшр . Ва қил : ман алъзоб .

فَلا تَکُ فِی مِرْیَةٍ المریة، الشک، و الفعل منه: امتری و تماری و ماری غیره مماراة و مراء، در معنی این آیت سه قول گفته‌اند: یکی آنست که لا تشک ان عبادة ما یعبدونه ضلال، ای محمد نگر بگمان نباشی که پرستش این بتان که قریش آن را می‌پرستند ضلال است و گم‌راهی. دیگر معنی لا تشکّ انها تقلید لآبائهم و اقتداء منهم بهم، بگمان مباش که ایشان باین عبادت بتان تقلید پدران خویش میکنند و بر پی اسلاف خویش می‌روند. قول سوم آنست که کفار دو فرقت‌اند، فرقتی نفی صانع میکنند، و بوجود صانع بهیچ حال اقرار نمی‌دهند، و فرقتی بوجود صانع اقرار میدهند اما با وی انباز می‌گیرند و بتان و طواغیت را می‌پرستند، میگوید: لا تشک فی انّ هؤلاء فی الکفر کهؤلاء نگر بگمان نباشی که اینان همه در کفر یکسان‌اند و هر دو فرقت گمراهند ما یَعْبُدُونَ إِلَّا کَما یَعْبُدُ آباؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ ای هم کآبائهم فی الکفر و التقلید. و قوله: کَما یَعْبُدُ یعنی کما کان یعبد فحذف لانّ قَبْلُ یدل علیه وَ إِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِیبَهُمْ حظّهم غَیْرَ مَنْقُوصٍ یعنی حظهم من الرزق. و قیل: من الخیر و الشرّ. و قیل: من العذاب.

Рӯй аўсти бен Амри албҷлии қол : қдмнои алмдинаҳи ФолФити абои бикри алии алмнбри ихтби анноси Фсмътаҳи иқўли қоми Финои расӯли аллоҳ ( с ) қоли сأлўои аллоҳи алъоФиаҳи ?фонаи лами иъти аҳади афзали ман мъоФоаҳи баъди яқину аёкму алрибаҳи ?фонаи лами иؤти аҳадашад ман рибаҳи баъди куфр .

روی اوسط بن عمرو البجلی قال: قدمنا المدینه فالفیت ابا بکر علی المنبر یخطب الناس فسمعته یقول‌ قام فینا رسول اللَّه (ص) قال سألوا اللَّه العافیة فانّه لم یعط احد افضل من معافاة بعد یقین و ایاکم و الریبة فانه لم یؤت احد اشد من ریبة بعد کفر.

Ва лақади отинои Мӯсои алкитоби ФохтлФи фӣаи ҳозои тасаллӣаи ллнбӣ ( с ) б : Мӯсо ва мо кони илқоаҳи ман қавмаи ман ткзибҳм Аёау ахтлоФҳми фӣ алтўриаҳ мегуяд : Мӯсоро тавроти додему аҳли таврот дар он ду гуруҳи гаштанди қавмии буи имон овараданд ва устувор гирифтанду қавмӣ кофар шуданду дурӯғ зан гирифтанд , эшон бо таврот ҳамон карданд ки қавми ту бо қуръон . Гуфтаанд : ин ихтилофи эшон баъд аз беъсат Мустафоаст яъне ахтлФи ман баъди мо атоҳми Муҳамад , фии тасдиқ мо назул фӣҳо ман хабари нбўаҳи Муҳамаду луи лои калимаи сабқати ман рбки бтأхири алъзоби ани ИМАи Муҳамади илои явми алқёмаҳи лқзии бинҳм яъне лоҳлкўои фии алднёу Фрғи ман ъзобҳм . Ва қил :у луи лои калимаи сабқати ман рбки бтأхири алъзоби ани аҳли алкитоби лоҳлкўои ҳайни ахтлФўои фии алтўриаҳу إнҳми лФӣ шак манеҳ эй ман алтўриаҳ . Ва қил : ман алқуръони мриби зии риби мавқеи фии алрибу алтҳмаҳу إн куллан лмои бтшдиди إну тахфиф « лмо » қироати бӯи умру ксоиӣ ва ёқӯбасту бойени қироат « мо » бмънӣ манаст чунон ки аҳл ҳиҷоз гӯйанд : субҳони мо сбҳи ?лаи алръд , эй ман сбҳи алръду лоам дар « лмо » лоам таъкӣдаст ки дар хабар « ан » шаваду лоами лиўФинҳми лоами қисми мҳзўФ мзмраст ,у алтқдир :у аллоҳи лиўФинҳм . Мегуяд : ҳама ки душманонанд китобӣу мушрик ҳама онаст ки ҳқо ки боишон хоҳад супурди ҷазои кирдорҳои эшон худованди ту . Ва раво бошад ки « мо » зиёдат бошад зайдати байни алломини лиФсли бинҳмои кроҳаҳи иҷтимоҳо . Ибни касӣру нофеъи إн куллан лмо ҳар ду бтхФиФ хонанд ва ин ҳам бар маънии қироат авваласту асли ан « ан » бӯда ФхФФту бқии амалҳо . Шомӣу Ҳамзау ҳФси إн куллан лмо навен ва мем ҳар ду бтшдид хонанд ,у алўҷаҳи ани аласли фӣа :у ан куллан лмни мо лиўФинҳм , Фўслт « ман » алҷораҳи бмои Фонқлбт алнўн мемо ллодғоми Фоҷтмъти слоси мимоти ФҳзФти аҳдиҳни Фбқии лмои болтшдид ва « мо » бмънии ман комаи зкрноу исми лҷмоъаҳи анноси комаи қоли таъолӣ : Фонкҳўои мо тоби лаками ман алнсоء эй ман тоб . Ва алмънӣ :у ан куллан лмни аллазӣнаи лиўФинҳми рбки أъмолҳму қироати абӯи бикр аз ъосми إн куллан бтхФиФ навенаст ва « лмо » бтшдид мем ,у алўҷаҳи ан « ан » алии мо сабақи ман анҳо мухаффафаи ман алшдидаҳу лмои алии мо зкрнои ман ани аслаи ман моу алломи ҳаии алтии тдхли алии хабар « ан »у алломи фии лиўФинҳми ҳаии алломи алқсми алии мо сабақи фии алҷмиъ ,у алтқдир :у ан куллан лмни моу аллоҳи лиўФинҳми рбки أъмолҳм ва « мо » бмънӣ « ман » комаи зкрно . Ва иҷўзи ани икўн « ан » ллҷҳд , бмънӣ : « мо »у интисоб куллан бнзъи алхоФз ,у алтқдир :у ани ман кул , ва « лмо » бмънӣ : ало ,у алмънӣ : мо кули ман алмؤмну алкоФру албру алФоҷри алои лиўФинҳми рбки أъмолҳми кқўлаҳ : إни кули нафаси лмои алайҳои ҳофиз эй мо кули нафаси алои алайҳои ҳофизи إнаҳи бмои иъмлўни хабири иълм алсолҳ манеҳаму ғайри алсолҳ .

وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ هذا تسلیة للنّبی (ص) ب: موسی و ما کان یلقاه من قومه من تکذیبهم ایّاه و اختلافهم فی التوریة میگوید: موسی را تورات دادیم و اهل تورات در آن دو گروه گشتند قومی بوی ایمان آوردند و استوار گرفتند و قومی کافر شدند و دروغ زن گرفتند، ایشان با تورات همان کردند که قوم تو با قرآن. گفته‌اند: این اختلاف ایشان بعد از بعثت مصطفی است یعنی اختلف من بعد ما اتاهم محمد، فی تصدیق ما نزّل فیها من خبر نبوّة محمد وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ بتأخیر العذاب عن امّة محمد الی یوم القیامة لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ یعنی لاهلکوا فی الدّنیا و فرغ من عذابهم. و قیل: وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ بتأخیر العذاب عن اهل الکتاب لاهلکوا حین اختلفوا فی التوریة وَ إِنَّهُمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ ای من التوریة. و قیل: من القرآن مُرِیبٍ ذی ریب موقع فی الرّیب و التّهمة وَ إِنَّ کُلًّا لَمَّا بتشدید إِنَّ و تخفیف «لما» قرائت بو عمر و کسایی و یعقوب است و باین قرائت «ما» بمعنی من است چنان که اهل حجاز گویند: سبحان ما سبّح له الرّعد، ای من سبّح الرّعد و لام در «لما» لام تأکید است که در خبر «ان» شود و لام لَیُوَفِّیَنَّهُمْ لام قسم محذوف مضمر است، و التقدیر: و اللَّه لیوفینهم. میگوید: همه که دشمنان‌اند کتابی و مشرک همه آنست که حقّا که بایشان خواهد سپرد جزای کردارهای ایشان خداوند تو. و روا باشد که «ما» زیادت باشد زیدت بین اللّامین لیفصل بینهما کراهة اجتماعها. ابن کثیر و نافع إِنَّ کُلًّا لَمَّا هر دو بتخفیف خوانند و این هم بر معنی قرائت اوّل است و اصل ان «ان» بوده فخففت و بقی عملها. شامی و حمزه و حفص إِنَّ کُلًّا لَمَّا نون و میم هر دو بتشدید خوانند، و الوجه انّ الاصل فیه: و انّ کلّا لمن ما لیوفینّهم، فوصلت «من» الجارة بما فانقلبت النّون میما للادغام فاجتمعت ثلاث میمات فحذفت احدیهنّ فبقی لَمَّا بالتشدید و «ما» بمعنی من کما ذکرنا و اسم لجماعة النّاس کما قال تعالی: فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساءِ ای من طاب. و المعنی: و انّ کلّا لمن الّذین لَیُوَفِّیَنَّهُمْ رَبُّکَ أَعْمالَهُمْ و قرائت ابو بکر از عاصم إِنَّ کُلًّا بتخفیف نون است و «لما» بتشدید میم، و الوجه انّ «ان» علی ما سبق من انها مخفّفة من الشدیدة و لما علی ما ذکرنا من انّ اصله من ما و اللّام هی الّتی تدخل علی خبر «ان» و اللّام فی لَیُوَفِّیَنَّهُمْ هی اللام القسم علی ما سبق فی الجمیع، و التّقدیر: و ان کلّا لمن ما و اللَّه لَیُوَفِّیَنَّهُمْ رَبُّکَ أَعْمالَهُمْ و «ما» بمعنی «من» کما ذکرنا. و یجوز ان یکون «ان» للجحد، بمعنی: «ما» و انتصاب کُلًّا بنزع الخافض، و التّقدیر: و ان من کلّ، و «لما» بمعنی: الّا، و المعنی: ما کلّ من المؤمن و الکافر و البرّ و الفاجر الّا لَیُوَفِّیَنَّهُمْ رَبُّکَ أَعْمالَهُمْ کقوله: إِنْ کُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَیْها حافِظٌ ای ما کلّ نفس الّا علیها حافظ إِنَّهُ بِما یَعْمَلُونَ خَبِیرٌ یعلم الصّالح منهم و غیر الصّالح.

Фостқми комаи أмрти ҳозои алкломи ҳоҳноу фии сӯраи ҳами шомили кули амри хўтб ба расӯли аллоҳ ( с ) фии алқуръону хориҷа , иқўл : астқм ё Муҳамади комаи амрки рбку блғи алрсолаҳу адъи анноси илои алоямони биллоҳ , мегуяд : рост бошу рости зӣ бар бурдборӣу ҳушёрӣу мардӣу мардумӣу ҷавонмардӣу худои тарсӣу худои парастӣ пайғом бирасону халқ бар дайн ҳақ хон . Ва қил : астқми алии алқуръону лои тшрк бешиӣоу таваккули алии Фимои инўбк .

فَاسْتَقِمْ کَما أُمِرْتَ هذا الکلام هاهنا و فی سورة حم شامل کلّ امر خوطب به رسول اللَّه (ص) فی القرآن و خارجه، یقول: استقم یا محمد کما امرک ربّک و بلّغ الرّسالة و ادع النّاس الی الایمان باللّه، میگوید: راست باش و راست زی بر بردباری و هشیاری و مردی و مردمی و جوانمردی و خدا ترسی و خدا پرستی پیغام برسان و خلق بر دین حقّ خوان. و قیل: استقم علی القرآن و لا تشرک بی شیئا و توکّل علیّ فیما ینوبک.

Қол : Ассадии улхитоби ллнбӣу алмрод ба умматау қоли ибни аббос : мо нзлти алии расӯли аллоҳ ( с ) фии ҷамеъи алқуръони ояи канташаду лои ашқи алайҳи ман ҳзаҳи алоиаҳ ,у лзлки қоли лосҳобаҳ , ҳайни қолўои лақади асраъи алики алшиб , Фқол : шибтнии сӯраи ҳуд ва ман тоби мък яъне ман аслму омни бки Флистқимўоу лои ттғўо эй лои тҷоўзўои амри аллоҳи إнаҳи бмои тъмлўни басири иълми аъмолкми Фиҷозикми алайҳ .

قال: السدی الخطاب للنبیّ و المراد به امّته و قال ابن عبّاس: ما نزلت علی رسول اللَّه (ص) فی جمیع القرآن آیة کانت اشد و لا اشقّ علیه من هذه الایة، و لذلک قال لاصحابه، حین قالوا لقد اسرع الیک الشیب، فقال: شیّبتنی سورة هود وَ مَنْ تابَ مَعَکَ یعنی من اسلم و آمن بک فلیستقیموا وَ لا تَطْغَوْا ای لا تجاوزوا امر اللَّه إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ یعلم اعمالکم فیجازیکم علیه.

Ва лои тркнўои إлии аллазӣнаи злмўо эй лои тмилўои илайҳаму лои ттмӣнўои илои қўлҳму лои тдоҳнўҳми ман қавла : вдўои луи тдҳни Фидҳнўну қил : алркўни илои алзлмаҳи алрзои баъамали алзлмаҳ , эй лои трзўои боъмолҳми Фтмскми алнору иқол : лои тасоҳуби алошрори ?фони злки иҳрмки сҳбаҳи алохёр . Тқўл : рукни илайҳи иркни ркноу рукни иркни ркўно .

وَ لا تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا ای لا تمیلوا الیهم و لا تطمئنّوا الی قولهم و لا تداهنوهم من قوله: وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ و قیل: الرّکون الی الظلمة الرّضا بعمل الظّلمة، ای لا ترضوا باعمالهم فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ و یقال: لا تصاحب الاشرار فانّ ذلک یحرمک صحبة الاخیار. تقول: رکن الیه یرکن رکنا و رکن یرکن رکونا.

Ва қоли қавм : рукни иркн ,у ҳаии шозаи нодаррау аФсҳи аллғот : рукни иркн ,у алркни ноҳияи ман алҷбл ӯ алҳоӣти қавӣа . Ва бдонкаҳи мис дар қуръон бар се ваҷҳаст : яке бмънии исобати чунон ки дарин оят гуфт : Фтмскми алнор эй исибкми лФҳҳо . Ва дар сӯра алоъроФ гуфт : миси обоءнои алзроءу алсроء эй асоби обоءнои алшдаҳу алрхоء .

و قال قوم: رکن یرکن، و هی شاذّة نادرة و افصح اللّغات: رکن یرکن، و الرّکن ناحیة من الجبل او الحائط قویّة. و بدانکه مسّ در قرآن بر سه وجه است: یکی بمعنی اصابت چنان که درین آیت گفت: فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ ای یصیبکم لفحها. و در سورة الاعراف گفت: مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَ السَّرَّاءُ ای اصاب آباءنا الشدّة و الرّخاء.

Ва дар сӯра с гуфт : мусинии алшитон эй асобнӣ ва дар сӯра алҳҷр гуфт : лои имсҳми фӣҳо насб эй лои исибҳм . Ва дар ол умрон гуфт : إни тмсскми ҳасанаи тсؤҳм эй ани тсбкм . Ваҷҳи дувуми миси бмънии ҷимоъ , кқўлаҳ : фии албқраҳи мо лами тмсўҳн яъне мо лами тҷомъўҳну إни тлқтмўҳни ман қабл أни тмсўҳн . Ва фии алоҳзоби сами тлқтмўҳни ман қабл أни тмсўҳн яъне ман қабл ани тҷомъўҳн . Ваҷҳи сеюм мисаст бмънии хбл ,у злки фии қавлаи таъолӣ : алзии итхбтаҳи алшитони ман алмс , қавла : ва мо лаками ман дуни аллоҳи ман أўлёءи аъвони имнъўнкми ман азоби аллоҳи сами лои тнсрўни ҳолу лӣси бътФ эй ҳолкми ҳинӣзи ҳозо .

و در سورة ص گفت: مَسَّنِیَ الشَّیْطانُ ای اصابنی و در سورة الحجر گفت: لا یَمَسُّهُمْ فِیها نَصَبٌ ای لا یصیبهم. و در آل عمران گفت: إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ ای ان تصبکم. وجه دوم مسّ بمعنی جماع، کقوله: فی البقرة ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ یعنی ما لم تجامعوهن وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ. و فی الاحزاب ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ یعنی من قبل ان تجامعوهنّ. وجه سوم مسّ است بمعنی خبل، و ذلک فی قوله تعالی: الَّذِی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطانُ مِنَ الْمَسِّ، قوله: وَ ما لَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِیاءَ اعوان یمنعونکم من عذاب اللَّه ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ حال و لیس بعطف ای حالکم حینئذ هذا.

Ва أқми алслоаҳи тарафӣ алнҳор мегуяд : бпои дори намоз бар ду гӯшаи рӯзи як тарафи намози бомдод ва як тарафи намози дигару злФои ман аллил яъне намози шом ва хуфтан . Ин қавл ҳасанаст , муҷоҳид гуфт : тарафии алнҳори намоз бомдодасту пешину дигару злФои ман аллили шом ва хуфтан то ҳар панҷ намоз ҷамъ кунад , мақотил гуфт : салоаи алФҷру алзҳри тарафу салоаи алъсру алмғрби тарафу злФои ман аллили алъшоءи алохраҳ .

وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَیِ النَّهارِ میگوید: بپای دار نماز بر دو گوشه روز یک طرف نماز بامداد و یک طرف نماز دیگر وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ یعنی نماز شام و خفتن. این قول حسن است، مجاهد گفت: طَرَفَیِ النَّهارِ نماز بامداد است و پیشین و دیگر وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ شام و خفتن تا هر پنج نماز جمع کند، مقاتل گفت: صلاة الفجر و الظّهر طرف و صلاة العصر و المغرب طرف وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ العشاء الآخرة.

Азҳрӣ гуфт : тарафии алнҳор , ғдўаҳу ъшиаҳи Фслоаҳи алФҷри фии аҳади алтрФину салоаи алзҳру алъсри фии алтрФи алохру тсмёни слўтии алъшӣу злФои ман аллил , эй соъоти аллили ман аввала ва фӣҳо алмғрбу алъшоءи алохраҳ ,у анмои самяти алсоъоти алтии фии аввали аллили злФо , лқрбҳои ман алнҳори воҳдтҳои зулфа мисли ғурфау ғрФу ркбаҳу ркб . Ва насби тарафӣу злФои алии алзрФи комаи тқўл : ҷӣти тарафии алнҳору аввали аллил . Ва қил : яъне слўтии алъшоءи лзлФаҳи аҳдиҳмои ман алأхрӣ ва қурбҳо минҳо .

ازهری گفت: طَرَفَیِ النَّهارِ، غدوّه و عشیّه فصلاة الفجر فی احد الطّرفین و صلاة الظّهر و العصر فی الطّرف الآخر و تسمّیان صلوتی العشی وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ، ای ساعات اللّیل من اوله و فیها المغرب و العشاء الآخرة، و انما سمّیت الساعات التی فی اوّل اللیل زلفا، لقربها من النّهار واحدتها زلفة مثل غرفة و غرف و رکبة و رکب. و نصب طرفی و زلفا علی الظّرف کما تقول: جئت طرفی النّهار و اوّل اللّیل. و قیل: یعنی صلوتی العشاء لزلفة احدیهما من الأخری و قربها منها.

إни алҳсноти изҳбни алсиӣот яъне ани алслўоти алхмс . ИкФрни мо бинҳни ман алхтоёи алсғоӣр . Ва ани абии Усмони қол : канти маъаи салмони таҳти шаҷараи Фохзи ғснои минҳои ёбсои Фҳзаҳ ҳатто тҳоти варақа . Сами қоли лии салмон : алои тсӣлнии лами аФъли ҳозо ? Фқлт :у лами тФълаҳ ? қол : ани алмслми азои тўзأи сами аҳсани алўзўءи сами слии алслўоти алхмси тҳоти хатоёаи комаи тҳоти ҳозои алўрқ . Сами телаи ҳзаҳи алоиаҳ :у أқми алслоаҳи тарафии алнҳори алоиаҳ .

إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ یعنی ان الصلوات الخمس. یکفّرن ما بینهنّ من الخطایا الصغائر. و عن ابی عثمان قال: کنت مع سلمان تحت شجرة فاخذ غصنا منها یابسا فهزّه حتّی تحاتّ ورقه. ثم قال لی سلمان: الا تسئلنی لم افعل هذا؟ فقلت: و لم تفعله؟ قال: انّ المسلم اذا توضأ ثمّ احسن الوضوء ثمّ صلّی الصلوات الخمس تحاتّ خطایاه کما تحاتّ هذا الورق. ثمّ تلا هذه الآیة: وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَیِ النَّهارِ الآیة.

Ва рӯй ани абои алисри Амри бен ғзиаҳи алонсории кони ибиъи алтмр , Фоттаҳи умароаи тбтоъи тмро , Фқол : ани фии албити тмро аҷўд манеҳ Фҳли лаки фӣа ? қолат : нъм . Фзҳби баҳои илои байта , Фзмҳои ило нафса ва қаблҳо . Фқолт : атқи аллоҳ . Фтркҳо ва надам алии ҳозои Фотӣ алнабӣ ( с )у қол : ё расӯли аллоҳи мо тқўли фии раҷули роўди амрأаҳи ани нафасҳо . Ва лами ибқи шиӣои ммои иФъли алрҷоли болнсоءи алои ркбаҳи ғайри анаи лами иҷомъҳо . Фқол : умри лақади стрки аллоҳи луи стрти алии нФск ,у лами ирди алайҳи расӯли аллоҳ ( с )у қол : антзри фӣаи амри рабӣ ,у ҳазрати салоаи алъсри фаслӣ алнабӣ си алъсри Флмои Фрғи атоаҳи Ҷабраил ъ бҳзаҳи алоиаҳи Фқол алнабӣ ( с ) ин абӯи алиср ? Фқол :ҳо анои зо ё расӯли аллоҳ , қол : أи шаҳдати маънои ҳзаҳи алслоаҳ ? қол : нъм . Қол : азҳби ?фонҳо куффораи лмои амалат . Фқоли умр : ё расӯли аллоҳи أи ҳозои ?ла хоссаам лнои омма ? Фқол : бали ллноси омма .

و روی انّ ابا الیسر عمرو بن غزیة الانصاری کان یبیع التمر، فاتته امراة تبتاع تمرا، فقال: انّ فی البیت تمرا اجود منه فهل لک فیه؟ قالت: نعم. فذهب بها الی بیته، فضمها الی نفسه و قبّلها. فقالت: اتّق اللَّه. فترکها و ندم علی هذا فاتی النبی (ص) و قال: یا رسول اللَّه ما تقول فی رجل راود امرأة عن نفسها. و لم یبق شیئا مما یفعل الرّجال بالنّساء الّا رکبه غیر انه لم یجامعها. فقال: عمر لقد سترک اللَّه لو سترت علی نفسک، و لم یرد علیه رسول اللَّه (ص) و قال: انتظر فیه امر ربی، و حضرت صلاة العصر فصلی النبی ص العصر فلمّا فرغ اتاه جبرئیل ع بهذه الآیة فقال النبی (ص) این ابو الیسر؟ فقال: ها انا ذا یا رسول اللَّه، قال: أ شهدت معنا هذه الصلاة؟ قال: نعم. قال: اذهب فانّها کفّارة لما عملت. فقال عمر: یا رسول اللَّه أ هذا له خاصة ام لنا عامّة؟ فقال: بل للنّاس عامة.

Ва рӯй ани расӯли аллоҳ ( с ) раъии рҷлои иқўл : аллоҳами ағФри лӣ ва мо Ароки тғФр , Фқол алнабӣ с : мо асўءи знки брбк . Фқол : ё расӯли аллоҳи ании азнбти фии алҷоҳлиаҳу алисломи Фқол : ( с ) мо фии алҷоҳлиаҳи Фқди мҳоаҳи алислом ва мо фии алисломи тмҳўаҳи алслўоти алхмс , Фонзли аллоҳи таъолӣу أқми алслоаҳи тарафии алнҳору злФои ман аллили إни алҳсноти изҳбни алсиӣот ва рӯй ан алнабӣ ( с ) қол : мисли алслўоти алхмс мисли наҳри ҷори ғмри алии боби аҳдкми иғтмси фӣаи кули явми хумси мароти Фмои зои ибқини ман дрнаҳ .

و روی انّ رسول اللَّه (ص) رأی رجلا یقول: اللّهم اغفر لی و ما اراک تغفر، فقال النبی ص: ما اسوء ظنّک بربّک. فقال: یا رسول اللَّه انّی اذنبت فی الجاهلیة و الاسلام فقال: (ص) ما فی الجاهلیة فقد محاه الاسلام و ما فی الاسلام تمحوه الصلوات الخمس، فانزل اللَّه تعالی وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَیِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ‌ و روی عن النبی (ص) قال: مثل الصلوات الخمس مثل نهر جار غمر علی باب احدکم یغتمس فیه کلّ یوم خمس مرّات فما ذا یبقین من درنه.

Ва қил : алҳсноти фии ҳзаҳи алоиаҳи қавли алъбд « субҳони аллоҳу алҳмди ллаҳу лои илоҳи алои аллоҳу аллоҳи Акбар » злк эй ҳозои алзии зкрно .

و قیل: الْحَسَناتِ فی هذه الایة قول العبد «سبحان اللَّه و الحمد للَّه و لا اله الا اللَّه و اللَّه اکبر» ذلِکَ ای هذا الّذی ذکرنا.

Ва қил : алқуръони зикрии ллзокрини ваъзи ллмтъзин .

و قیل: القرآن ذِکْری‌ لِلذَّاکِرِینَ وعظ للمتّعظین.

Ва асбр ё Муҳамади алии мо исибки ман азии қўмку астъни алии мо амрат ба болсбри ?фони болсбри тноли дараҷаи алмҳснин . Ва қилу асбри алии алслоаҳи Фإни аллоҳи лои изиъи أҷри алмҳснин эй алмслин . Ҳўи кқўлаҳ :у أмри أҳлки болслоаҳу астбри алайҳо .

وَ اصْبِرْ یا محمد علی ما یصیبک من اذی قومک و استعن علی ما امرت به بالصبر فانّ بالصبر تنال درجة المحسنین. و قیل و اصبر علی الصلاة فَإِنَّ اللَّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ ای المصلّین. هو کقوله: وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها.

Флўи лои кони ман алқрўни ман қблкм эй ?ҳуллои кон ,у ҳўи мавзӯи ллтҳзизу ихтси билфеъли أўлўои бақияи албқиаҳи албоқии ман алшии ء эй ман бақиятаи ?лаи бақияи ман алрأӣу алъқлу алтмиизу албсираҳи ФиърФ алҳақ ман алботлу алсўоби ман алхтأ . Ва қил : أўлўои бақияи асҳоби ҷимоъаи тбқии ман нслҳм ,у алмънӣ : лу кон манеҳам ман ҳзаҳи сифата лмо назул баҳами алъзоби إлои қлилои ммн أнҷино манеҳам ин астсноء мунқатиъаст эй локин қлило манеҳам анҷиноҳми лонаами конўои бҳзаҳи алсФаҳ . Мегуяд : ҳар қарнӣ аз пешинон ва ҳар қавмӣ ки дар миёни эшон зиракон буданд ки мебоз заданд аз фасоди он қавмро азоб накардем ва он андак қавм буданд чаро он дигарон қавмҳо ки азоб кардем дар миёни эшон ҳам зиракони набуданд ки эшонро боз задандӣ аз фасод то мо эшонро азоби нкрдимӣу атбъи аллазӣнаи злмўои мо أтрФўои фӣае атбъи алзлмаҳи мо нъмўои фӣаи ман лаззоти алднёу осрўаҳу нсўои алохраҳ .

فَلَوْ لا کانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ ای هلّا کان، و هو موضوع للتحضیض و یختص بالفعل أُولُوا بَقِیَّةٍ البقیّة الباقی من الشی‌ء ای من بقیت له بقیة من الرأی و العقل‌ و التمییز و البصیرة فیعرف الحقّ من الباطل و الصواب من الخطأ. و قیل: أُولُوا بَقِیَّةٍ اصحاب جماعة تبقی من نسلهم، و المعنی: لو کان منهم من هذه صفته لما نزل بهم العذاب إِلَّا قَلِیلًا مِمَّنْ أَنْجَیْنا مِنْهُمْ این استثناء منقطع است ای لکن قلیلا منهم انجیناهم لانهم کانوا بهذه الصفة. میگوید: هر قرنی از پیشینان و هر قومی که در میان ایشان زیرکان بودند که می‌باز زدند از فساد آن قوم را عذاب نکردیم و آن اندک قوم بودند چرا آن دیگران قومها که عذاب کردیم در میان ایشان هم زیرکان نبودند که ایشان را باز زدندی از فساد تا ما ایشان را عذاب نکردیمی وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا ما أُتْرِفُوا فِیهِ ای اتّبع الظلمة ما نعموا فیه من لذات الدنیا و آثروه و نسوا الآخرة.

Ва маънии атрФўои мкнўои ман алтрФаҳу ҳаии алтнъм , эй осрўои злки алии тоъаҳи аллоҳи Фҳлкўоу конўои муҷримин кофарин .

و معنی اترفوا مکّنوا من التّرفة و هی التنعّم، ای آثروا ذلک علی طاعة اللَّه فهلکوا وَ کانُوا مُجْرِمِینَ کافرین.

Ва мо кони рбки лиҳлки алқрии бзлм эй бзлми ман аллоҳу أҳлҳои мслҳўни мؤмнўни мҳснўн , ин як қавл онаст ки дар навбат аввал рафт . Маънии дигар : ва мо кони рбки лиҳлки алқрӣ бзлм манеҳам , эй бъзҳму алоксри алии алслоҳ , худованди ту бар он нест ки аҳли шаҳрӣ ҳалок кунад бонкаҳи қавмӣ аз эшон зулм кунанд чун бештарини эшон бар салоҳ бошанд . Се дигар қавл онаст ки мо кони рбки лиҳлки алқрии бзлм бшрк манеҳаму أҳлҳои мслҳўни фии алмъомлоти Фимои бинҳми иأмрўни болмърўФу инҳўни ани алмнкру лои излми бъзҳм баъзан , мегуяд : худованди ту онро нест ва нахоҳад ки аҳли шаҳриро ҳалок кунад бшрку куфри эшон чун дар муомилот бо якдигари инсофу адл нигаҳ доранд ва бар якдигар зулм накунанду амри маърӯф ва наҳй мункир бпоӣ доранд аз баҳри онкии мукофоти куфру ширки оташ дӯзахасту мукофоти зулму таъаддӣ дар ширки аҳлоку азоби дунё . Ва лиҳозои қоли ибни аббос : лами иҳлки аллоҳи қарияи болшрк ҳатто анзоФи илайҳи зулми бъзҳм баъзан .

وَ ما کانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُری‌ بِظُلْمٍ ای بظلم من اللَّه وَ أَهْلُها مُصْلِحُونَ مؤمنون محسنون، این یک قول آنست که در نوبت اول رفت. معنی دیگر: وَ ما کانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُری‌ بِظُلْمٍ منهم، ای بعضهم و الاکثر علی الصلاح، خداوند تو بر آن نیست که اهل شهری هلاک کند بآنکه قومی از ایشان ظلم کنند چون بیشترین ایشان بر صلاح باشند. سه دیگر قول آنست که ما کانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُری‌ بِظُلْمٍ بشرک منهم وَ أَهْلُها مُصْلِحُونَ فی المعاملات فیما بینهم یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و لا یظلم بعضهم بعضا، میگوید: خداوند تو آن را نیست و نخواهد که اهل شهری را هلاک کند بشرک و کفر ایشان چون در معاملات با یکدیگر انصاف و عدل نگه دارند و بر یکدیگر ظلم نکنند و امر معروف و نهی منکر بپای دارند از بهر آنکه مکافات کفر و شرک آتش دوزخ است و مکافات ظلم و تعدی در شرک اهلاک و عذاب دنیا. و لهذا قال ابن عباس: لم یهلک اللَّه قریة بالشرک حتی انضاف الیه ظلم بعضهم بعضا.

Ва қоли бъзҳм : алслоҳи фии салосаи ашёъи фии акли алҳлолу атбоъи алснну мухолифаи алҳўӣ .

و قال بعضهم: الصلاح فی ثلاثة اشیاء فی اکل الحلال و اتّباع السنن و مخالفة الهوی.

Ва луи шоءи рбки лҷъли анноси أмаҳи воҳидаи мусалламин каллааму локини лами ишоءи кзлк , агар аллоҳи хостии халқи ҳама мусулмонон будандӣ бар дайни росту миллати дуруст . Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт :у луи шоءи аллоҳи лҷмъҳми алии алҳдӣ агар аллоҳ хостед ҳамаро роҳ намудед ва ҳидоят додед локин нахост ва ин ҳукм дар азал накард ки эшонро мухталифи офарид бар миллатҳо ва дайнҳои парокандаи ҷудо ҷудо хоҳанд буд аз ҷуҳудӣу тарсоеу гбркӣ .

وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً مسلمین کلّهم و لکن لم یشاء کذلک، اگر اللَّه خواستی خلق همه مسلمانان بودندی بر دین راست و ملت درست. همانست که جای دیگر گفت: وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الْهُدی‌ اگر اللَّه خواستید همه را راه نمودید و هدایت دادید لکن نخواست و این حکم در ازل نکرد که ایشان را مختلف آفرید بر ملّتها و دینهای پراکنده جدا جدا خواهند بود از جهودی و ترسایی و گبرکی.

إлои ман раҳми рбки алои ман ъсми рбки брҳмтаҳи Фҳдоаҳи илои алоямони ?фонаи ноҷи ман алохтлоФи болботл , магар касе ки аллоҳи брҳмти хеш ӯро азин ихтилофи ботил маъсӯм дорад , ва ӯро бароаи ҳақу дайни исломи роҳи намояд , он гуҳ гуфт :у лзлки хлқҳм яъне аҳли алохтлоФи ллохтлоФу аҳли алрҳмаҳи ллрҳмаҳ , халқ ки офариди ихтилофроу раҳматро офарид , қавмии раҳматро офарид , некбахтонанд сазои биҳишт , қавмии ихтилофи ботилро офарид , бадбахтонанд сазои дӯзах , эшонро чунин офарид то дуруст шавад ончӣ гуфт : Фриқи фии алҷнаҳу Фриқи фии алсъиру темати калимаи рбк эй ҳукмаи алсобқи фии аҳли алнори анаи имлأи ҷаҳаннами ман алҷнаҳу анноси أҷмъин эй мнҳмои лои ман аҳдҳмоу лӣси злки ллоҳотаҳ ,у қил : ман Асоаи алҷнаҳу анноси аҷмъини Фикўни ллоҳотаҳ .

إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ الا من عصم ربک برحمته فهداه الی الایمان فانه ناج من الاختلاف بالباطل، مگر کسی که اللَّه برحمت خویش او را ازین اختلاف باطل معصوم دارد، و او را براه حقّ و دین اسلام راه نماید، آن گه گفت: وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ یعنی اهل الاختلاف للاختلاف و اهل الرحمة للرحمة، خلق که آفرید اختلاف را و رحمت را آفرید، قومی رحمت را آفرید، نیکبختان‌اند سزای بهشت، قومی اختلاف باطل را آفرید، بدبختان‌اند سزای دوزخ، ایشان را چنین آفرید تا درست شود آنچه گفت: فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ ای حکمه السابق فی اهل النار انه یملأ جهنم مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ ای منهما لا من احدهما و لیس ذلک للاحاطة، و قیل: من عصاة الجنّة و الناس اجمعین فیکون للاحاطة.

Ва куллан нақси алейк куллан мансӯби бнқс мо насабт мавзеаи насби лонаи бадали ани кул , яъне нақси алейк ман أнбоءи алрсл мо насабт ба Фؤодку нақавӣ ба қлбки Фттиб бау тсбри сбрҳм , эй Флои тҷзъи ман такзиби қўмку аслки сиблати алрсли қблки фии алсбри алии амри рбк . Мегуяд : эй Муҳамади қиссаҳои пешинён ,у ойини рафтагону ахбори пайғомбарон , бар ту хондем то бадоне ки он пайғомбарони ҳама бар балоу азои қавми хеш чун сабр карданд ва дар охири нусрату қӯти мо чаҳ диданди онро кардем ва бар ту қисса ҳо хондем то дили қавии дорӣ ва аз азои душманону таъни бегонагон бас нанолӣ ва бар такзиби эшон сабр кунӣу гӯши бнсрти дорӣ ки мо дар азал ҳукм кардаем ки пайғомбарони худро нусрати диҳеми إнои лннсри рслноу аллазӣнаи омнўои إни ҷнднои ?лаами алғолбўн ва дар баёни ин қиссаҳо ҳуҷҷат равшанаст ,у далолати тамом бар сиҳҳати набуввату сидқи рисолати Мустафо ( с ) ки ваии пайғомбари уммӣ буд ҳаргизи бмълмии норафта ,у мؤдбии надида , ва ҳеҷ китоби нохонда ва на ҳеҷ чизи навишта , ва он гуҳи ахбори пешинёну сайри мулӯк ва ақосисамам чунон баён мекард ва аз ҳама хабар медоду ончӣ дар тавқ башар набошад ки аз зоти худ бар созад изҳор мекард ва бар забон меронаду Фсҳои арабу зиракони олами ҳама аз он оҷиз гашта , оқил чун дар нигарад донад ки ин санъат башар нест , ҷузи ваҳй пок нест ,у ҷузи рисолати худованду номаи вай бар забон Ҷабраил нест ,у рисолату набуввати ваии ҷузи сидқ ва ростӣ нест , сифати уммӣ дар ҳақи оламёни нақс буд дар ҳақи вай ҳунар омад то лои ҷурм ӯро бойени сифат ҷилва карданд ки : аллазӣнаи итбъўн алрасул алнабӣ алأмӣ , қавла : мо насабт ба Фؤодки ин тасбиту таскини дили Мустафо ( с ) на аз онаст ки дар ваии шаккӣ буд локин ҳар ҷой ки далолати қавитару бурҳони бештари он кор ва он ҳукм дар дили собиттар ,у дил буи орамидатар , ҳам чунон ки иброҳӣм гуфт ( с ) :у локини литмӣни қалбӣу ҷоءки фии ҳзаҳ алҳақ эй мо ҷоءки фии ҳзаҳи алсўраҳ алҳақ маъаи мо ҷоءки ман алҳақ фии соири алқуръон ҳар чаҳ бмстФӣ фурӯ омад . Аз қуръону пайғоми ҳама ҳақасту росту поку некӯ , аммо ин сурати бзкр махсӯс кард ки дарин сурати ақосис анбиёасту мавоъизи фаровону зикри биҳишту дӯзаху таҳқиқи таъкӣдро гуфт : дарин сурати ҳама ростӣ омад бтўу дурустӣ ва ин далел нест ки беруни азин ҳақ нест ҳам чунон ки касе сухани шунӯд аз касе гуяд : ҳозои ҳақ , Флиси иҷби ман ҳозои ани икўни мо сўоаҳи ботилло . Фкзлки фии қавла :у ҷоءки фии ҳзаҳ алҳақ . Ва қил : ҷоءки фии ҳзаҳи алднё , эй алнбўаҳ . Ва мавъизау зикрии ллмؤмнини ибраи лмни аътбри тазаккури лмни тазаккур .

وَ کُلًّا نَقُصُّ عَلَیْکَ کلا منصوب بنقصّ ما نُثَبِّتُ موضعه نصب لانه بدل عن کلّ، یعنی نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَکَ و نقوی به قلبک فتطیب به و تصبر صبرهم، ای فلا تجزع من تکذیب قومک و اسلک سبیل الرسل قبلک فی الصّبر علی امر ربک. میگوید: ای محمد قصه‌های پیشینیان، و آئین رفتگان و اخبار پیغامبران، بر تو خواندیم تا بدانی که آن پیغامبران همه بر بلا و اذای قوم خویش چون صبر کردند و در آخر نصرت و قوّت ما چه دیدند آن را کردیم و بر تو قصه‌ها خواندیم تا دل قوی داری و از اذای دشمنان و طعن بیگانگان بس ننالی و بر تکذیب ایشان صبر کنی و گوش بنصرت داری که ما در ازل حکم کرده‌ایم که پیغامبران خود را نصرت دهیم إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ‌ و در بیان این قصه‌ها حجت روشن است، و دلالت تمام بر صحت نبوت و صدق رسالت‌ مصطفی (ص) که وی پیغامبر امّی بود هرگز بمعلمی نارفته، و مؤدّبی ندیده، و هیچ کتاب ناخوانده و نه هیچ چیز نوشته، و آن گه اخبار پیشینیان و سیر ملوک و اقاصیص امم چنان بیان میکرد و از همه خبر میداد و آنچه در طوق بشر نباشد که از ذات خود بر سازد اظهار میکرد و بر زبان می‌راند و فصحای عرب و زیرکان عالم همه از آن عاجز گشته، عاقل چون در نگرد داند که این صنعت بشر نیست، جز وحی پاک نیست، و جز رسالت خداوند و نامه وی بر زبان جبرئیل نیست، و رسالت و نبوت وی جز صدق و راستی نیست، صفت امّی در حقّ عالمیان نقص بود در حق وی هنر آمد تا لا جرم او را باین صفت جلوه کردند که: الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ، قوله: ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَکَ این تثبیت و تسکین دل مصطفی (ص) نه از آن است که در وی شکی بود لکن هر جای که دلالت قوی‌تر و برهان بیشتر آن کار و آن حکم در دل ثابت‌تر، و دل بوی آرمیده‌تر، هم چنان که ابراهیم گفت (ص): وَ لکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی وَ جاءَکَ فِی هذِهِ الْحَقُّ ای ما جاءک فی هذه السورة الحق مع ما جاءک من الحق فی سائر القرآن هر چه بمصطفی فرو آمد. از قرآن و پیغام همه حقّ است و راست و پاک و نیکو، امّا این سورت بذکر مخصوص کرد که درین سورت اقاصیص انبیا است و مواعظ فراوان و ذکر بهشت و دوزخ و تحقیق تأکید را گفت: درین سورت همه راستی آمد بتو و درستی و این دلیل نیست که بیرون ازین حقّ نیست هم چنان که کسی سخن شنود از کسی گوید: هذا حقّ، فلیس یجب من هذا ان یکون ما سواه باطلا. فکذلک فی قوله: وَ جاءَکَ فِی هذِهِ الْحَقُّ. و قیل: جاءک فی هذه الدّنیا، ای النبوّة. وَ مَوْعِظَةٌ وَ ذِکْری‌ لِلْمُؤْمِنِینَ عبرة لمن اعتبر تذکّر لمن تذکّر.

Ва қул ллзини лои иؤмнўни аъмлўои алии мконткми қрأи абӯи бикр « мконоткм » болҷмъи إнои ъомлўн .

وَ قُلْ لِلَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلی‌ مَکانَتِکُمْ قرأ ابو بکر «مکاناتکم» بالجمع إِنَّا عامِلُونَ.

Ва антзрўои إнои мнтзрўни ҳозои амри таҳдиду ваъид , эй аъмлўои мо антми ъомлўни алии ғайри мо антми алайҳу антзрўои мо иъднокми алшитони анои мнтзрўни мо иъди рбнои ман алнср .

وَ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ هذا امر تهدید و وعید، ای اعملوا ما انتم عاملون علی غیر ما انتم علیه و انتظروا ما یعدناکم الشیطان انّا منتظرون ما یعد ربّنا من النّصر.

Қил : ҳўи мансӯхи боиаҳи алсиФ .

قیل: هو منسوخ بآیة السّیف.

Ва ллаҳи ғайби алсмоўоту алأрзи хзоӣнҳмо ,у қил : ҷамеъи мо ғоби ани алъбод ,у қил : ғайби нузули алъзоби ман алсмоء ,у қил : мо аштмлти алайҳи алсмоўоту аларзу إлиаҳи ирҷъи алأмри каллаи фии алмъоди Флои ибқии лоҳди фӣаи малику лои амр . Қрأи нофеъу ҳФси ирҷъи алأмри бзми алёءу фатҳи алҷим эй ирд , Фоъбдаҳи вҳдаҳу атъимаи лонаи мустаҳаққи алъбодаҳу алтоъаҳ ,у таваккули алайҳ , сқ ба ,у Фўзи амрки илайҳ ва мо рбки бғоФли ъмои иъмлўни иқўл : ҳўи олами бмои иъмли алхлқи аҷмъўни иҷзии алмҳсни боҳсонаҳу алмсии ءи босоءтаҳ . Қироати маданӣу шомӣу ҳФсу ёқӯби тъмлўн ба тоء аст мегуяд : аллоҳ ноогоҳ нест аз ончӣ шумо мекунед некӣ аз некон шумо медонад , ва онро подош диҳад ,у бадӣ аз бидон шумо медонад , ва мебинад ва онро ҷазо диҳад . Боқӣ ба ёء хонанд маънӣ онаст ки : аллоҳ ғофил нест аз ончӣ душманон мекунанд , ин оят аз ҷавомеъ алкуламаст , дар он эҷоз лафзаст ,у ҳасани назм ,у касрати маъонӣ ,у ишорати ббдоиту ниҳоят . Мегуяд : илми осмону замин ва ҳар чаҳ дар он ,у илми ҳамаи гузаштҳоу бўдниҳои хдоирост дар бдоиту ниҳоят , малику малики ҳамаи верости қудрати ваии ҳамаро шомилу ҳукми вай бар ҳамаи нофиз , офаридагони ҳамаи раҳеу банда ӯ , бар ҳама воҷибасту лозими ибодату тоъат ки молики ҳамаи бҳқиқт ӯ , бозгашти ҳамаи кору ҳамагони бадв , кирдори бандагони неку бади имрӯзи бмшиту хост ӯ , фардо ҳар касеро ҷазои кирдор аз савобу уқоб ӯ , рӯй ани каъби алоҳбори анаи қол : хотимаи алтўриаҳи ҳзаҳи алоиаҳ .

وَ لِلَّهِ غَیْبُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ خزائنهما، و قیل: جمیع ما غاب عن العباد، و قیل: غیب نزول العذاب من السّماء، و قیل: ما اشتملت علیه السّماوات و الارض وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّهُ فی المعاد فلا یبقی لاحد فیه ملک و لا امر. قرأ نافع و حفص یُرْجَعُ الْأَمْرُ بضمّ الیاء و فتح الجیم ای یرد، فاعبده وحده و اطعمه لانّه مستحقّ العبادة و الطّاعة، و توکّل علیه، ثق به، و فوّض امرک الیه وَ ما رَبُّکَ بِغافِلٍ عَمَّا یَعْمَلُونَ یقول: هو عالم بما یعمل الخلق اجمعون یجزی المحسن باحسانه و المسی‌ء باساءته. قرائت مدنی و شامی و حفص و یعقوب تَعْمَلُونَ به تاء است میگوید: اللَّه ناآگاه نیست از آنچه شما می‌کنید نیکی از نیکان شما می‌داند، و آن را پاداش دهد، و بدی از بدان شما می‌داند، و می‌بیند و آن را جزا دهد. باقی به یاء خوانند معنی آنست که: اللَّه غافل نیست از آنچه دشمنان می‌کنند، این آیت از جوامع الکلم است، در آن ایجاز لفظ است، و حسن نظم، و کثرت معانی، و اشارت ببدایت و نهایت. میگوید: علم آسمان و زمین و هر چه در آن، و علم همه گذشتها و بودنیها خدایراست در بدایت و نهایت، ملک و ملک همه ویراست قدرت وی همه را شامل و حکم وی بر همه نافذ، آفریدگان همه رهی و بنده او، بر همه واجب است و لازم عبادت و طاعت که مالک همه بحقیقت او، بازگشت همه کار و همگان بدو، کردار بندگان نیک و بد امروز بمشیّت و خواست او، فردا هر کسی را جزای کردار از ثواب و عقاب او، روی عن کعب الاحبار انّه قال: خاتمة التوریة هذه الآیة.