Қавлаи таъолӣ : إни аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоту أхбтўои إлии рбҳм эй тўозъўои лрбҳму хшъўо . Ва қил : анобўоу атмأнўоу скнти ҷўорҳҳм ,у иштиқоқаи ман алхбту ҳаии аларзи алмстўиаҳи комаи тқўл : анҷду атҳм , ин إлии бмўзъи лоам афтодааст ки дар маънӣ ҳар ду мутақорибанд , ва раво бошад ки إлии бмънӣ « ман » бошад , эй ахбтўои ман хавфи рбҳм . Ва қил : қсдўои бохботҳми илои рбҳм , ҳақиқати ахботи ором диласту селоати ҷону сукӯни ҷавориҳ дар тоъат , руста аз троҷъу давр аз тараддуду наздики баҳақ , أўлӣки أсҳоби алҷнаҳи алўослўни илои алрзўони алокбр , ҳам фӣҳо холдўн .

قوله تعالی: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلی‌ رَبِّهِمْ ای تواضعوا لربّهم و خشعوا. و قیل: انابوا و اطمأنّوا و سکنت جوارحهم، و اشتقاقه من الخبت و هی الارض المستویة کما تقول: انجد و اتهم، این إِلی‌ بموضع لام افتاده است که در معنی هر دو متقارب‌اند، و روا باشد که إِلی‌ بمعنی «من» باشد، ای اخبتوا من خوف ربّهم. و قیل: قصدوا باخباتهم الی ربّهم، حقیقت اخبات آرام دل است و سلوت جان و سکون جوارح در طاعت، رسته از تراجع و دور از تردّد و نزدیک بحق، أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ الواصلون الی الرّضوان الاکبر، هُمْ فِیها خالِدُونَ.

Он гуҳ мисл зад муъминону кофаронро : мисли алФриқини Фриқи алмуслимӣну Фриқи алкоФрин , ҳамонаст ки ҷое дигар гуфт : Фأии алФриқини أҳқ болأмн мегуяд : сону сифати кофарону муъминон ҳамчун ду Фриқаст як Фриқи нобӣноу кар ,у дигари Фриқи биноу шунаво , кофар дар нобенаӣу карии дил , рост чун касе аст бичишам нобӣно ва бигӯаш кар ,у мусулмон дар бенаӣу шунавои дил , рост чун касе аст бичишам сари биноу гӯши сари шунаво , он гуҳ гуфт : ҳилли истўёни Маслан эй ҳилли итшобҳони фии алмисл ?у ҳўи насби алии алтмииз , дар сифати ҳаргиз кӣ яксон бошанд ва чун ҳам ? сами қол : أи Флои тзкрўни أи Флои ттъзўн ? ё аҳли Маккаи ФтнтФъўои бзрби алмисл .

آن گه مثل زد مؤمنان و کافران را: مَثَلُ الْفَرِیقَیْنِ فریق المسلمین و فریق‌ الکافرین، همانست که جایی دیگر گفت: فَأَیُّ الْفَرِیقَیْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ میگوید: سان و صفت کافران و مؤمنان همچون دو فریق است یک فریق نابینا و کر، و دیگر فریق بینا و شنوا، کافر در نابینایی و کریّ دل، راست چون کسی است بچشم نابینا و بگوش کر، و مسلمان در بینایی و شنوایی دل، راست چون کسی است بچشم سر بینا و گوش سر شنوا، آن گه گفت: هَلْ یَسْتَوِیانِ مَثَلًا ای هل یتشابهان فی المثل؟ و هو نصب علی التّمییز، در صفت هرگز کی یکسان باشند و چون هم؟ ثمّ قال: أَ فَلا تَذَکَّرُونَ أ فلا تتّعظون؟ یا اهل مکه فتنتفعوا بضرب المثل.

Ва лақади أрслнои ин ваов атфасту лоами таъкӣди қисм , тақдира : «у аллоҳи лақади арслнои нўҳо » кони исмаи соктои Фсмии нўҳои лонаи кони инўҳи алӣ нафса . Ва алҷмҳўри алии анаи исми أъҷмии илои қавмаи алмбъўси илайҳам , إнии лаками нзири мубини бФтҳи алифи қироати ?маккейу басарӣ ва ксоиӣаст яъне бонии лакам , эй арслноаҳи болонзор . Боқии бкср алиф хонанд бар азмори қавл , яъне Фотоҳми Фқоли إнии лаками нзири أнзркми азоби аллоҳ , « мубин » абин лаками мсолҳкм .

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا این واو عطف است و لام تأکید قسم، تقدیره: «و اللَّه لقد ارسلنا نوحا» کان اسمه ساکتا فسمّی نوحا لانّه کان ینوح علی نفسه. و الجمهور علی انّه اسم أعجمی الی قومه المبعوث الیهم، إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ بفتح الف قرائت مکی و بصری و کسایی است یعنی بانّی لکم، ای ارسلناه بالانذار. باقی بکسر الف خوانند بر اضمار قول، یعنی فاتاهم فقال إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ أنذرکم عذاب اللَّه، «مبین» ابیّن لکم مصالحکم.

أни лои тъбдўои إлои аллоҳи иҷўзи ан икўн насабо алии тақдири арслноаҳ б : أни лои тъбдўои إлои аллоҳ . Ва қил : абин лаками أни лои тъбдўоу иҷўзи ани икўни ҷзмои алии алнҳӣ ва « ан » ҳаии алмФсраҳи إнии أхоФи алайкуми азоби явми أлими ириди алғрқ ва « явм ?илем » кқўли алқоӣл : нҳораҳи соӣм , лони алолму алоиломи иқъони фӣа . Ва қоли мақотил : баъси Нӯҳ ( ъ ) баъди моӣаҳи санау лбси идъўи қавмаи тсъи моӣаҳ ва хумсин санау кони умраи алФо ва хумсин сана . Ва ани вҳби қол : аўҳии илайҳу ҳўи ибни хумсин санау лбси фии қавмаи тсъи моӣаҳ ва хумсин санау ъоши баъди ҳалоки алқўми хумсин санау кони умраи алФо ва хумсин сана . Ва ани ибни аббоси қол : аўҳии илайҳу ҳўи ибни арбъи моӣаҳу смонини санау дуои қавмаи моӣаҳ ва ъушрин санау ркби алсФинаҳу ҳўи ибни стмоӣаҳи санау бқии баъди ҳалоки қавмаи слосмоӣаҳ ва хумсин сана , Фзлки алифи санаи алои хумсин ъомо .

أَنْ لا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ یجوز ان یکون نصبا علی تقدیر ارسلناه ب: أَنْ لا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ. و قیل: ابیّن لکم أَنْ لا تَعْبُدُوا و یجوز ان یکون جزما علی النّهی و «ان» هی المفسّرة إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ یرید الغرق و «یوم الیم» کقول القائل: نهاره صائم، لان الالم و الایلام یقعان فیه. و قال مقاتل: بعث نوح (ع) بعد مائة سنة و لبث یدعو قومه تسع مائة و خمسین سنة و کان عمره الفا و خمسین سنة. و عن وهب قال: اوحی الیه و هو ابن خمسین سنة و لبث فی قومه تسع مائة و خمسین سنة و عاش بعد هلاک القوم خمسین سنة و کان عمره الفا و خمسین سنة. و عن ابن عباس قال: اوحی الیه و هو ابن اربع مائة و ثمانین سنة و دعا قومه مائة و عشرین سنة و رکب السّفینة و هو ابن ستمائة سنة و بقی بعد هلاک قومه ثلاثمائة و خمسین سنة، فذلک الف سنة الّا خمسین عاما.

Фқоли алмлأи аллазӣнаи кФрўои ман қавмае алошроФи ман қавма « мо нрик » ё Нӯҳи إлои бшрои мслнои саммии алонсони бшрои лзҳўри бшртаҳи хлоФои ллбҳоӣму алтиўру алсдФ . Чун Нӯҳи эшонро даъват кард бар ибодати аллоҳ ва эшонро аз азоб бим дод , меҳтарону сарварони эшон ҷавоб доданд ки : эй Нӯҳи мо турои одаме ҳамчун худ донем басӯрату пайкари мо ва ҳеҷ афзӯнӣ нест туро бар мо , ва ин сухан бар инкори сиҳҳати набувват вай гуфтанд ва мо нарак атбъки إлои аллазӣнаи ҳам أрозлно ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : « أи нؤмни лаку атбъки алأрзлўн » арозили ҷамъ ҷамъаст разлу арзлу арозил мисли клбу аклбу аколб . Ва гуфтаанд : ҷамъ арзласту ҳўи алноқси алқдр , яъне , фурӯмоя ва беқадар на хоҷау раис « бодии алрأӣ » қрأи абӯи Амри бодии болҳмзи баъди алдол « алроӣ » бғири ҳамз ,у алмънӣ « арозлно » фии мбтдأи алрои атбъўку лами иФкрўоу лами инзрўоу луи Фкрўои мо атбъўк . Ва қрأи албоқўни бодии болёии ғайри мҳмўзаҳ . Фмни қрأи бодии алрои болҳмз , Фмъноаҳи аввали алрои ман бдأти алшии ءу абтдأт , ва ман қрأи бодии алрои бғири алҳмзи Фмъноаҳ : зоҳири алрأии ман бдои алшии ءи ибдўи азои азҳар , чун бҳмзи хуоне маънӣ онаст ки турои пас рӯй накард ва напазируфт магари ин арозил ки нФоиаҳ моанд ки пешини дидор ки турои диданди бпзирФтнду бтўи паии бурданд , ва агар дар кори ту андеша кард надид то турои бшнохтндид , ҳаргизи турои нпзирФтндид , ва пас рӯй накардандед , ва агар ба « ё » хуоне беҳамз , маънӣ онаст ки паии набарди бтўи магари эшон ки нФоиаҳ моанд чунон ки пайдост ва чунон ки фаро менигарем , яъне зоҳири раъйу аввали рои намояд ва маълум шавад ки эшон арозил ва сифлаанд ва дар кори эшон ҳоҷат бтأмл нест . Ва қил : маъноа : атбъўки фии зоҳири алроӣу ботнҳми алии хилофи злк . Ва фии алрои қавлон : аҳдҳмои ман алрؤиаҳи кқўлаҳ : раъии алъайн . Ва ассонии ман алтФкр ,у ҳозои азҳар . Ва интисоби бодии алии алмсдри комаи тқўли зрбтаҳи аввали алзрб . Ва қил : алии алзрФу анмои ҳамли алии алзрФу лӣси бузмону лои макони лон « фӣ » муқаддари маъаае фии зоҳири аламру фии аввали алроӣ .

فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ای الاشراف من قومه «ما نریک» یا نوح إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا سمی الانسان بشرا لظهور بشرته خلافا للبهائم و الطیور و الصدف. چون نوح ایشان را دعوت کرد بر عبادت اللَّه و ایشان را از عذاب بیم داد، مهتران و سروران ایشان جواب دادند که: ای نوح ما ترا آدمیی همچون خود دانیم بصورت و پیکر ما و هیچ افزونی نیست ترا بر ما، و این سخن بر انکار صحت نبوت وی گفتند وَ ما نَراکَ اتَّبَعَکَ إِلَّا الَّذِینَ هُمْ أَراذِلُنا همانست که جای دیگر گفت: «أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ» اراذل جمع جمع است رذل و ارذل و اراذل مثل کلب و اکلب و اکالب. و گفته‌اند: جمع ارذل است و هو الناقص القدر، یعنی، فرومایه و بی‌قدر نه خواجه و رئیس «بادی الرّأی» قرأ ابو عمرو بادئ بالهمز بعد الدال «الرّای» بغیر همز، و المعنی «اراذلنا» فی مبتدأ الرّای اتّبعوک و لم یفکروا و لم ینظروا و لو فکروا ما اتبعوک. و قرأ الباقون بادی بالیای غیر مهموزة. فمن قرأ بادی الرای بالهمز، فمعناه اوّل الرّای من بدأت الشی‌ء و ابتدأت، و من قرأ بادی الرّای بغیر الهمز فمعناه: ظاهر الرّأی من بدا الشی‌ء یبدو اذا اظهر، چون بهمز خوانی معنی آنست که ترا پس روی نکرد و نپذیرفت مگر این اراذل که نفایه مااند که پیشین دیدار که ترا دیدند بپذیرفتند و بتو پی‌بردند، و اگر در کار تو اندیشه کرد ندید تا ترا بشناختندید، هرگز ترا نپذیرفتندید، و پس روی نکردندید، و اگر به «یا» خوانی بی‌همز، معنی آنست که پی نبرد بتو مگر ایشان که نفایه مااند چنان که پیداست و چنان که فرا می‌نگریم، یعنی ظاهر رأی و اول رای نماید و معلوم شود که ایشان اراذل و سفله‌اند و در کار ایشان حاجت بتأمل نیست. و قیل: معناه: اتّبعوک فی ظاهر الرّای و باطنهم علی خلاف ذلک. و فی الرّای قولان: احدهما من الرؤیة کقوله: رأی العین. و الثانی من التفکر، و هذا اظهر. و انتصاب بادی علی المصدر کما تقول ضربته اوّل الضرب. و قیل: علی الظرف و انما حمل علی الظرف و لیس بزمان و لا مکان لان «فی» مقدّر معه ای فی ظاهر الامر و فی اوّل الرّای.

Ва мо нарай лаками ълинои ман фазли Нӯҳро мегуфтанду атбоъи вайро ки шуморо бар мо фазлӣ несту афзӯнӣ , на дар мол ва на дар насаб ва на дар дайн , ки дар ончӣ май гўӣиди дурӯғ занонед , Нӯҳ дар даъвӣ ки мекунад ,у атбоъи вай дар тасдиқ .

وَ ما نَری‌ لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ نوح را میگفتند و اتباع وی را که شما را بر ما فضلی نیست و افزونی، نه در مال و نه در نسب و نه در دین، که در آنچه می‌گوئید دروغ زنان‌اید، نوح در دعوی که میکند، و اتباع وی در تصدیق.

Қол ё қавми أи рأитми إни канти ин кун ҳоласт алии байнаи ман рабӣ эй алии баёну яқини ман рабӣ ,у муъаррифаи мо иҷби ?лаи алӣу отонии раҳмаи ман ъндаҳи рҳмнии баҳо Фҷълнӣ набиё . « Фъмити алайкум » тлки албина , эй хФити алайкуми Фъмитми анҳо , лони аллоҳи слбкми илмҳоу мнъкми маърифатҳо лънодкм алҳақ . Байнаи ӣнҷои далоил набувватаст аз мӯъҷизоту оёт ,у раҳмат набувватаст ки сабаби наҷот халқасту саодати эшон дар ду ҷаҳон , азин ҷиҳати онро раҳмат ном кард , қрأи Ҳамзау алксоиӣу ҳФс « Фъмити алайкум » мзмўмаҳи алъайни мшддаҳи алмими ман ъмии иъмии тъмиаҳ , эй ъмоҳои аллоҳи алайкуми лоърозкми анҳо , комаи қоли аллоҳи таъолӣ : أўлӣки аллазӣнаи лънҳми аллоҳи Фأсмҳму أъмии أбсорҳму қил : ъмоҳои алшитони бўсўстаҳи лакаму тазйина , кқўлаҳ :у зини ?лаами алшитони мо конўои иъмлўну алФъли фии ҳзаҳи алқроءаҳи мабнии лмои лами исми фоила ,у ъмит , эй ахФиту алтоءи замири алрҳмаҳи ман қавла :у отонии раҳмаи ман ъндаҳу қрأи албоқўни Фъмити бФтҳи алъайну тахфифи алмим ,у алўҷаҳи ани алФъли мабнии ллФоълу ҳўи замири алрҳмаҳ ,у ъмит , бмънии хФиту иҷўзи ани икўни алии алқлб ,у алмънӣ : ъмитми анҳо комаи тқўл , адхлти алхотми фии асбъӣу кқўлаҳ : Флои тҳсбни аллоҳи мхлФи ваъдаи русулау иқол : ъмии алии ҳозои аламру ъмити анҳу азои лами аФҳмаҳи أи нлзмкмўҳоу أнтми лҳои корҳўн яъне أи нлзмкми қабулҳоу нзтркми илои маърифатҳо ази крҳтм , қоли ибни ҷрир : эй лои нҷбркми алии алоямони биллоҳу антми корҳўни лзлк ва локин накул амркми илои аллоҳ ҳатто иқзии фии амркми мо ишоء . Қоли мақотил : луи асттоъи набии аллоҳи лолзмҳои қавма ,у локини лами имлки злк .

قالَ یا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ این کون حال است عَلی‌ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی ای علی بیان و یقین من ربّی، و معرفة ما یجب له علیّ وَ آتانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ رحمنی بها فجعلنی نبیّا. «فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ» تلک البینة، ای خفیت علیکم فعمیتم عنها، لانّ اللَّه سلبکم علمها و منعکم معرفتها لعنادکم الحق. بیّنة اینجا دلایل نبوت است از معجزات و آیات، و رحمت نبوت است که سبب نجات خلق است و سعادت ایشان در دو جهان، ازین جهت آن را رحمت نام کرد، قرأ حمزة و الکسایی و حفص «فعمیت علیکم» مضمومة العین مشددة المیم من عمّی یعمی تعمیة، ای عماها اللَّه علیکم لاعراضکم عنها، کما قال اللَّه تعالی: أُولئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمی‌ أَبْصارَهُمْ و قیل: عماها الشیطان بوسوسته لکم و تزیینه، کقوله: وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ ما کانُوا یَعْمَلُونَ و الفعل فی هذه القراءة مبنی لما لم یسم فاعله، و عمیت، ای اخفیت و التاء ضمیر الرحمة من قوله: وَ آتانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ و قرأ الباقون فعمیت بفتح العین و تخفیف المیم، و الوجه ان الفعل مبنی للفاعل و هو ضمیر الرحمة، و عمیت، بمعنی خفیت و یجوز ان یکون علی القلب، و المعنی: عمیتم عنها کما تقول، ادخلت الخاتم فی اصبعی و کقوله: فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ و یقال: عمی علی هذا الامر و عمیت عنه اذا لم افهمه أَ نُلْزِمُکُمُوها وَ أَنْتُمْ لَها کارِهُونَ یعنی أ نلزمکم قبولها و نضطرّکم الی معرفتها اذ کرهتم، قال ابن جریر: ای لا نجبرکم علی الایمان باللّه و انتم کارهون لذلک و لکن نکل امرکم الی اللَّه حتی یقضی فی امرکم ما یشاء. قال مقاتل: لو استطاع نبی اللَّه لالزمها قومه، و لکن لم یملک ذلک.

Ва ё қавми лои أсӣлкми алайҳ эй алии таблиғи алрсолаҳи кинояи ани ғайри мазкӯр , « моло » эй ҷълои إни أҷрии إлои алии аллоҳ эй мо савобии алои алии аллоҳ ва мо أнои бторди аллазӣнаи омнўои ин ҷавоб онаст ки гуфтанд : « ҳам أрозлно » ӣнон ки бтўи пай бардаанд наздики мо сифла ва рзоланд на ашрофу руасо , ва мо нанг дорем ки бо эшон бошем , эшонро аз бар хеш барон то бтўи имони орем . Нӯҳи бҷўоб эшон гуфт : мо أнои бторди аллазӣнаи омнўои ман эшонро наронам ки эшон гиравидагонанд « إнҳми млоқўои рбҳм » эшон ббъс ва нашӯр имон доранд , ва эшон худованди хешро хоҳанд дид ,у ҷазои имону кирдори хеши бибинанд , ва ҳар ки эшонро ронаду барояшон зулм кунад бҷзоӣ хеш расаду локинии أрокми қўмои тҷҳлўни локини шумо қавмӣ нодононед нмидонид ки ӣнон ба аз шумоанд ки ӣнон муъминонанд ва шумо кофарон .

وَ یا قَوْمِ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ ای علی تبلیغ الرسالة کنایة عن غیر مذکور، «مالا» ای جعلا إِنْ أَجرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ ای ما ثوابی الا علی اللَّه وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا این جواب آنست که گفتند: «هُمْ أَراذِلُنا» اینان که بتو پی برده‌اند نزدیک ما سفله و رذال‌اند نه اشراف و رؤسا، و ما ننگ داریم که با ایشان باشیم، ایشان را از بر خویش بران تا بتو ایمان آریم. نوح بجواب ایشان گفت: ما أَنَا بِطارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا من ایشان را نرانم که ایشان گرویدگان‌اند «إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ» ایشان ببعث و نشور ایمان دارند، و ایشان خداوند خویش را خواهند دید، و جزای ایمان و کردار خویش ببینند، و هر که ایشان را راند و برایشان ظلم کند بجزای خویش رسد وَ لکِنِّی أَراکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ لکن شما قومی نادانان‌اید نمیدانید که اینان به از شمااند که اینان مؤمنان‌اند و شما کافران.

Ва ё қавми ман инсрнии ман аллоҳ эй ман инҷинии ман азоби аллоҳи إни трдтҳми أи Флои тзкрўни أи Флои ттъзўну ттФкрўни ани тарди ман қурбаи аллоҳи иўҷби схти аллоҳ .

وَ یا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللَّهِ ای من ینجینی من عذاب اللَّه إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ أ فلا تتّعظون و تتفکّرون ان طرد من قرّبه اللَّه یوجب سخط اللَّه.

Ва лои أқўли лаками ъндии хзоӣни аллоҳ эй хзоӣни амволаи Фоътикми алии алоямон .

وَ لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزائِنُ اللَّهِ ای خزائن امواله فاعطیکم علی الایمان.

Ва қил : хзоӣни алмтри Фосўқҳои аликм . Ва қил : мФотҳи алғиб ,у ҳўи ҷавоби лқўлҳми атбъўки фии зоҳири мо тарӣ манеҳам ва ҳам фии алботни алии хлоФк , Фқоли мҷибои ?лаам : лои أқўли лаками ъндии хзоӣни ғиўби аллоҳу лои أълми мо иғиби ании ммои истсрўнаҳи фии нФўсҳми Фсбилии қабули мо зуҳр манеҳам .

و قیل: خزائن المطر فاسوقها الیکم. و قیل: مفاتح الغیب، و هو جواب لقولهم اتّبعوک فی ظاهر ما تری منهم و هم فی الباطن علی خلافک، فقال مجیبا لهم: لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزائِنُ غیوب اللَّه وَ لا أَعْلَمُ ما یغیب عنی مما یستسرّونه فی نفوسهم فسبیلی قبول ما ظهر منهم.

Ва лои أқўли إнии малики ин ҷавоб эшонаст ки гуфтанд : мо нарак إлои бшрои мслнои мо турои башарӣ , одамеи ҳам чун худ мебайнем Нӯҳ гуфт : ман худ намегӯям ки ман мулкӣам ки ман ҳамон одамӣу бшром ки шумо мегуеду лои أқўли ллзини тздрӣ эй тстсғру тстхси аъинкм яъне алмؤмнин « тздрӣ » тФтъл , ман қўлҳми заряти алии алшии ءи азои ъбтаҳ ва хасаст фаълау азрит ба азои қасрат ба лни иؤтиҳми аллоҳи хирои тўФиқоу аимонои аллоҳи أълми бмои фии أнФсҳми ман алхиру алшру лӣси лии ани атлъи алии мо фии нФўсҳму змоӣрҳми إнии إзои лмни алзолмини ани трдтҳми ткзибои ?лаами баъди мо зуҳр лӣ манеҳам алоямон . Ин сухани ҷавоб эшонаст ки гуфтанд : атбъўки фии зоҳири алроӣу ботнҳми алии хилофи злк , Нӯҳ гуфт : бар ман онаст ки даъват кунам бар тавҳиду имон ҳар ки атбоъ ман кунад бзоҳр ӯро қабул кунам ва бар дилҳои эшон матлаъ наам аллоҳ донад ки дар дилҳо ва замирҳо чист агар дар эшон айбӣаст ӯ ба донад ӯ донотараст ки дар эшон чаҳ буд ки бони роҳи намӯданро шоистнд агар ман эшонро баронам пас онкии бзоҳр имон овараданд , он гуҳи ман аз ситамкорон бошам .

وَ لا أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ این جواب ایشان است که گفتند: ما نَراکَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا ما ترا بشری، آدمیی هم چون خود می‌بینیم نوح گفت: من خود نمی گویم که من ملکی‌ام که من همان آدمی و بشرام که شما می‌گویید وَ لا أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی ای تستصغر و تستخسّ اعینکم یعنی المؤمنین «تزدری» تفتعل، من قولهم زریت علی الشی‌ء اذا عبته و خسّست فعله و ازریت به اذا قصّرت به لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللَّهُ خَیْراً توفیقا و ایمانا اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِی أَنْفُسِهِمْ من الخیر و الشر و لیس لی ان اطلع علی ما فی نفوسهم و ضمائرهم إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِینَ ان طردتهم تکذیبا لهم بعد ما ظهر لی منهم الایمان. این سخن جواب ایشان است که گفتند: اتّبعوک فی ظاهر الرّای و باطنهم علی خلاف ذلک، نوح گفت: بر من آنست که دعوت کنم بر توحید و ایمان هر که اتّباع من کند بظاهر او را قبول کنم و بر دلهای ایشان مطلع نه‌ام اللَّه داند که در دلها و ضمیرها چیست اگر در ایشان عیبی است او به داند او داناتر است که در ایشان چه بود که بآن راه نمودن را شایستند اگر من ایشان را برانم پس آنکه بظاهر ایمان آوردند، آن گه من از ستمکاران باشم.

Қолўо ё Нӯҳи қади ҷодлтно эй болуғати фии хсўмтно ,у маънии алҷдоли Фтли алхсми ани раъйаи болҳҷоҷ , ҷадал дар луғати араб бар печиданаст , ҷдили маҳор печидааст , ва дар шўоз хондаанд : ё Нӯҳи қади ҷодлтнои Фأксрти ҷдолнои барин қироати мақдам мؤхраст яъне қади аксарати ҷдлнои Фҷдлтно . эй Нӯҳи чандон бо мо бози печидӣ ва пайкор кардӣ то моро бҷдоли ббрдӣ ва ба пайкор бишикастӣ , иқол : ҷодлнии Фҷдлнӣу хосмнии Фхсмнӣу ғолбнии Фғлбнӣ . Фأтнои бмои тъднои ман алъзоби إни канти ман алсодқини фии въидк .

قالُوا یا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا ای بالغت فی خصومتنا، و معنی الجدال فتل الخصم عن رأیه بالحجاج، جدل در لغت عرب بر پیچیدن است، جدیل مهار پیچیده است، و در شواذ خوانده‌اند: یا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَکْثَرْتَ جِدالَنا برین قرائت مقدم مؤخر است یعنی قد اکثرت جدلنا فجدلتنا. ای نوح چندان با ما باز پیچیدی و پیکار کردی تا ما را بجدال ببردی و به پیکار بشکستی، یقال: جادلنی فجدلنی و خاصمنی فخصمنی و غالبنی فغلبنی. فَأْتِنا بِما تَعِدُنا من العذاب إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ فی وعیدک.

Қоли إнмои иأтикм ба аллоҳ эй лӣси алзии тстъҷлўн ба ман алъзоби илои анмои злки илои аллоҳу ҳўи алзии ётикм ба إни шоء ва мо أнтми бмъҷзин эй лстми бмъҷзиаҳу лои Фоӣтиаҳи азои ?ераади тъзибкм . Ва лои инФъкми нсҳӣ эй дъоӣии илои алтўҳиди إни أрдти أни أнсҳи лаками إни кони аллоҳи ириди أни иғўикми ӣнҷои сухан тамом шуд ва дар ояти тақдим ва таъхираст тақдира : ани кони аллоҳи ириди ани иғўикми лои инФъкми нсҳии إни أрдти أни أнсҳ лакам мегуяд : агар аллоҳ хостааст ки шуморо бероҳ кунаду ҳукми шақоват ки дар азал карда бар сар шумо баранд насиҳати ман имрӯзи шуморо чаҳ суд дораду неки хости ман чаҳ бакор ояд . Ман лами исоъдаҳи таъриф алҳақ бҳкми алъноиаҳ , лами инФъаҳи нсҳи алхлқи фии алнҳоиаҳ , ман лами иؤҳлаҳ алҳақ ллўсоли фии озолаҳ , лами инФъаҳи нсҳи алхлқи фии аҳвола , ҳуҷҷатӣ муҳкамаст ин оят бар мӯътазила ва қадреа , ки азоФти залолату ғўоит бо худ мекунанд ,у иродати худ фарои пеши иродат ҳақ медоранд , ва ин моя ндонанд ки ҳодӣу мзл худоаст , саодату шақоват , ҳидояту залолат бҳкм ӯст ,у бородт ва машйат ӯст , лои тҷрии фии алмалику алмлкўти турфаи айну лои Флтаҳи хотиру лои лФтаҳи нозири алои бқзоءи аллоҳу қадарау бородтаҳу мшитаҳи Фмнаҳи алхиру алшру алнФъу алзру алислому алкФру алршду алғўоиаҳ , лои роди лқзоӣаҳу лои мъқби лҳкмаҳи изли ман ишоءу иҳдии ман ишоءи лои исӣли ъмои иФъл ва ҳам исӣлўни ҳўи рбкм эй холқкму молккму сидкми ФитсрФи Фикми алии қазияи иродатау إлиаҳи трҷъўн эй илои ҳукмаи трҷъўну илои мшитаҳи тмзўн ,у қил : إлиаҳи трҷъўни болмўту албъси Фиҷозикми алии аъмолкм , қоли аҳли аллғаҳ : « Улуғӣ » фавқи алзлол ,у Улуғии лои иқол , алои ллонсони ?фонаи иқоли зли аллбни фии алмоءу зли алтбни фии алтину лои иқоли ғўии алои ллнокби ани алсўоб .

قالَ إِنَّما یَأْتِیکُمْ بِهِ اللَّهُ ای لیس الذی تستعجلون به من العذاب الیّ انما ذلک الی اللَّه و هو الذی یاتیکم به إِنْ شاءَ وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ ای لستم بمعجزیه و لا فائتیه اذا اراد تعذیبکم. وَ لا یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی ای دعائی الی التوحید إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کانَ اللَّهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ اینجا سخن تمام شد و در آیت تقدیم و تأخیر است تقدیره: ان کان اللَّه یرید ان یغویکم لا ینفعکم نصحی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ میگوید: اگر اللَّه خواسته است که شما را بی راه کند و حکم شقاوت که در ازل کرده بر سر شما براند نصیحت من امروز شما را چه سود دارد و نیک خواست من چه بکار آید. من لم یساعده تعریف الحق بحکم العنایة، لم ینفعه نصح الخلق فی النهایة، من لم یؤهّله الحق للوصال فی آزاله، لم ینفعه نصح الخلق فی احواله، حجّتی محکم است این آیت بر معتزله و قدریه، که اضافت ضلالت و غوایت با خود میکنند، و ارادت خود فرا پیش ارادت حق میدارند، و این مایه ندانند که هادی و مضل خدا است، سعادت و شقاوت، هدایت و ضلالت بحکم اوست، و بارادت و مشیّت اوست، لا تجری فی الملک و الملکوت طرفة عین و لا فلتة خاطر و لا لفتة ناظر الا بقضاء اللَّه و قدره و بارادته و مشیّته فمنه الخیر و الشرّ و النفع و الضرّ و الاسلام و الکفر و الرشد و الغوایة، لا رادّ لقضائه و لا مُعَقِّبَ لِحُکْمِهِ یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ لا یُسْئَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْئَلُونَ هُوَ رَبُّکُمْ ای خالقکم و مالککم و سیدکم فیتصرف فیکم علی قضیة ارادته وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ ای الی حکمه ترجعون و الی مشیته تمضون، و قیل: إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ بالموت و البعث فیجازیکم علی اعمالکم، قال اهل اللغة: «الغیّ» فوق الضلّال، و الغیّ لا یقال، الّا للانسان فانّه یقال ضلّ اللّبن فی الماء و ضلّ التبن فی الطّین و لا یقال غوی الّا للنّاکب عن الصواب.

أми иқўлўни ифтироаи ин оят оризаст дар миёни қиссаи Нӯҳу мухотаби бойен Мустафоаст ( с ) ва маънӣ онаст ки эшон мигўинд яъне кофарони Қурайш ки ин Муҳамади қиссаи Нӯҳ аз бар хеши ниҳод ва худ сохт қул إни аФтритаҳ эй Муҳамади гӯй агар ман ниҳодами феълии إҷромӣу боли ҷурми ману ҷазоӣ бад кард ман бар ман на бар шумо .

أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ این آیت عارض است در میان قصّه نوح و مخاطب باین مصطفی است (ص) و معنی آنست که ایشان میگویند یعنی کافران قریش که این محمد قصّه نوح از بر خویش نهاد و خود ساخت قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ ای محمد گوی اگر من نهادم فَعَلَیَّ إِجْرامِی و بال جرم من و جزای بد کرد من بر من نه بر شما.

Иқол : аҷрами алрҷли азои азнб ,у алосми алҷрм . Абӯ Амр хонд брўоити абди алўорс « феълии аҷромӣ » бФтҳи алиф , мегуяд : бади кардҳои ман бар ман . Он гуҳ гуфт :у أнои барии ءи ммои тҷрмўни ин аз баҳр он гуфт ки дар феълии إҷромии тбрӣт қавмаст пас тбрӣти худро гуфт :у أнои барии ءи ммои тҷрмўн ва ман ҳам безорам аз он бад ки шумо кунед . Ва қил : أми иқўлўни ифтироа яъне ба нўҳои ани Фиҳтоҷи илои азмор яъне Фқлнои л : Нӯҳи қул إни аФтритаҳу алаввали азҳар . Қавла :у أўҳии إлии Нӯҳи أнаҳи лни иؤмни ман қўмки إлои ман қади омни ҳақи ъзу ҷл »

یقال: اجرم الرجل اذا اذنب، و الاسم الجرم. ابو عمرو خواند بروایت عبد الوارث «فعلی اجرامی» بفتح الف، میگوید: بد کردهای من بر من. آن گه گفت: وَ أَنَا بَرِی‌ءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ این از بهر آن گفت که در فَعَلَیَّ إِجْرامِی تبرئت قوم است پس تبرئت خود را گفت: وَ أَنَا بَرِی‌ءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ و من هم بیزارم از آن بد که شما کنید. و قیل: أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ یعنی به نوحا عن فیحتاج الی اضمار یعنی فقلنا ل: نوح قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ و الاول اظهر. قوله: وَ أُوحِیَ إِلی‌ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ حقّ عزّ و جلّ»

Дарин ояти астдомти куфри эшон баён карду Нӯҳро аз имони эшон навмед кард то нузули азоб боишон ӯро муҳаққиқ шуд , аз ӣнҷо раво дошт ки баришон дуоӣ бад кард гуфт : раби лои тзри алии алأрзи ман алкоФрини дёро , إнки إни тзрҳми излўои ъбодку лои илдўои إлои Фоҷрои кФоро . Қол : аҳли алтФсири кони Нӯҳ ( ъ ) изрби сами илФи фии лабади Филқии фии байтаи ирўни анаи қади моти Фихрҷи Фидъўҳм ҳатто азои аиси ман имони қавмаи дуои алайҳим . Ва қил : ҷоءаҳи раҷули маъааи ибнау ҳўи итўкأи алии Асоаи Фқол : ё банӣ анзри ҳозои ашшайхи лои иғрнк . Қол : ё абат макунӣ ман алъсои Фноўлаҳи Аёҳо Фшҷаҳи шҷаҳи фии раъсаи Флои тбтӣси бмои конўои иФълўн эй лои тғтму лои тҳзн . Ва алобтёси аФтъоли ман албؤсу албؤси алҳзн ,у қил : алобтёси ҳузни маъааи истакона . Қил : ҳозои хитоби ?лаи баъди алдъоءи лонаи лмои дуои алайҳими ҳузну ағтм . Ва қил : ҳўи муттасили болоўл , эй лои тҳзну лои тсткни бмои конўои иФълўни фонии мҳлкҳм ва мнқзк манеҳам Фҳинӣзи дуои алайҳими Фқол : раби лои тзри алии алأрзи ман алкоФрини дёро .

درین آیت استدامت کفر ایشان بیان کرد و نوح را از ایمان ایشان نومید کرد تا نزول عذاب بایشان او را محقق شد، از اینجا روا داشت که بریشان دعای بد کرد گفت: رَبِّ لا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکافِرِینَ دَیَّاراً، إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبادَکَ وَ لا یَلِدُوا إِلَّا فاجِراً کَفَّاراً. قال: اهل التفسیر کان نوح (ع) یضرب ثم یلف فی لبد فیلقی فی بیته یرون انه قد مات فیخرج فیدعوهم حتی اذا ایس من ایمان قومه دعا علیهم. و قیل: جاءه رجل معه ابنه و هو یتوکّأ علی عصاه فقال: یا بنیّ انظر هذا الشیخ لا یغرّنک. قال: یا ابت مکنّی من العصا فناوله ایّاها فشجه شجّة فی رأسه فَلا تَبْتَئِسْ بِما کانُوا یَفْعَلُونَ ای لا تغتم و لا تحزن. و الابتیاس افتعال من البؤس و البؤس الحزن، و قیل: الابتیاس حزن معه استکانة. قیل: هذا خطاب له بعد الدعاء لانّه لمّا دعا علیهم حزن و اغتمّ. و قیل: هو متّصل بالاول، ای لا تحزن و لا تستکن بما کانوا یفعلون فانی مهلکهم و منقذک منهم فحینئذ دعا علیهم فقال: رَبِّ لا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکافِرِینَ دَیَّاراً.