Қавлаи таъолӣ : «у лақади ҳиммат ба ва ҳам баҳо » бидон ки ақволи уламои дарин оят мухталифаст , қавмӣ гуфтанд Юсуф ( ъ ) бони зан ҳиммат кард чунон ки он зани буи ҳиммат кард ҳатто ҳали алҳмёну ҷлси минҳои маҷлиси алрҷли ман алмрأаҳ , қавмӣ гуфтанд ҳиммати он зани дигар буду ҳиммати Юсуфи дигар , зани ҳиммат фоҳиша дошт ва дар дил кард ки коми худ аз вай бар дораду Юсуфи ҳиммат фирор дошт бо мухосима , яъне дар дил кард ки аз вай бигурезад ё бо ваии броўизду фармони ваии набард . Қавмӣ гуфтанд маънии ҳиммати орзӯӣ буд ки дар дил ояд бтбъи башарӣ беихтиёр ва бе касби бандау бандаи бойен махӯз набошад ки ин дар таҳт таклиф наёяд , пас ин ҳиммат на аз Юсуфи зулат буд на аз он зан , балии зулат зан бидон буд ки ақд ва ният бидон пайваст ва азм кард бар таҳқиқи он ҳиммату хатарат ва ин азми касб буд ло ҷурм бидон махӯз буд . Қоли ибни алмборки қиллати лсФён : аи иؤхзи алъбди болҳмаҳ ? қоли азои кони ъзмои أхзи баҳо . Ва фии алхбр : ман ҳам бсиӣаҳу лами иъмлҳои лами тктби алайҳ .

قوله تعالی: «وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها» بدان که اقوال علما درین آیت مختلف است، قومی گفتند یوسف (ع) بآن زن همّت کرد چنان که آن زن بوی همّت کرد حتّی حلّ الهمیان و جلس منها مجلس الرّجل من المرأة، قومی گفتند همّت آن زن دیگر بود و همّت یوسف دیگر، زن همّت فاحشه داشت و در دل کرد که کام خود از وی بر دارد و یوسف همّت فرار داشت با مخاصمه، یعنی در دل کرد که از وی بگریزد یا با وی برآویزد و فرمان وی نبرد. قومی گفتند معنی همت آرزوی بود که در دل آید بطبع بشری بی اختیار و بی کسب بنده و بنده باین مأخوذ نباشد که این در تحت تکلیف نیاید، پس این همّت نه از یوسف زلّت بود نه از آن زن، بلی زلّت زن بدان بود که عقد و نیّت بدان پیوست و عزم کرد بر تحقیق آن همّت و خطرت و این عزم کسب بود لا جرم بدان مأخوذ بود. قال ابن المبارک قلت لسفیان: ا یؤخذ العبد بالهمّة؟ قال اذا کان عزما أخذ بها. و فی الخبر: من هم بسیّئة و لم یعملها لم تکتب علیه.

Ин аз он хтртҳост ки бекасб ва беихтиёр дар дил одамӣ ояду вайро дар он маломат наёяд , ҳамчун гуруснае ки таом бинад дар тбъўии таҳаррукӣу орзӯе падед ояд фарои он таом ва агар чаҳ аз он мумтанеъ бошад ки табъи башарӣу ҷабалати аслӣ бар он офарӣдаанд . Ҳасани басарии раҳмаи аллоҳи алайҳ аз ӣнҷо гуфт : аммо ҳам Юсуфи Фмои табъи алайҳи алрҷоли ман шҳўаҳи алнсоءи ман ғайри азми алии алФоҳшаҳ .

این از آن خطرتهاست که بی کسب و بی اختیار در دل آدمی آید و وی را در آن ملامت نیاید، همچون گرسنه‌ای که طعام بیند در طبعوی تحرّکی و آرزویی پدید آید فرا آن طعام و اگر چه از آن ممتنع باشد که طبع بشری و جبلّت اصلی بر آن آفریده‌اند. حسن بصری رحمة اللَّه علیه از اینجا گفت: امّا همّ یوسف فما طبع علیه الرّجال من شهوة النّساء من غیر عزم علی الفاحشة.

Ва қоли алҷнид : таҳарруки табъи албшриаҳи ман Юсуфу лами иъоўнаҳи табъи улодау алъбди фии таҳрики алхалқаи фӣаи ғайри мазмуму фии мқорбаҳи алмъсиаҳи мазмуму зикри аллоҳи субҳонаи ани Юсуфи ҳамаи алии тариқи алмҳмдаҳи лои алии тариқи алмзмаҳ . Ҷунайд гуфт : зикри ҳиммати Юсуф дар ин оят бар тариқ Муҳамадатаст на бар тариқи мазаммат , яъне ки писандидау некӯи банда Эй бошад ки табъи башарӣ бе касби ваии фарои ҳаракату хатарати оранди вонгаҳи қасду азм ки касбу ихтиёр вайаст фарои он на пайвандад ва онро мадади надиҳад , он гуҳ гуфт : « луи лои أни раъии бурҳони раба » агар на бурҳону ҳуҷҷати аллоҳи таъолӣ будӣ аз Юсуфи қасду азм будӣ , чунонк аз Зулайхо .

و قال الجنید: تحرّک طبع البشریّة من یوسف و لم یعاونه طبع العادة و العبد فی تحریک الخلقة فیه غیر مذموم و فی مقاربة المعصیة مذموم و ذکر اللَّه سبحانه عن یوسف همّة علی طریق المحمدة لا علی طریق المذمّة. جنید گفت: ذکر همّت یوسف در این آیت بر طریق محمدت است نه بر طریق مذمّت، یعنی که پسندیده و نیکو بنده‌ای باشد که طبع بشری بی کسب وی فرا حرکت و خطرت آرند وانگه قصد و عزم که کسب و اختیار وی است فرا آن نه پیوندد و آن را مدد ندهد، آن گه گفت: «لَوْ لا أَنْ رَأی‌ بُرْهانَ رَبِّهِ» اگر نه برهان و حجّت اللَّه تعالی بودی از یوسف قصد و عزم بودی، چنانک از زلیخا.

Қавмӣ гуфтаанду лақади ҳиммат ба ӣнҷои сухан тамом шуд . Бар сиблати ибтидо : гӯйӣ « ва ҳам баҳои луи лои أни раъии бурҳони раба » . Ва дар ояти тақдим ва таъхираст , тақдираи лӯлои ани рои бурҳони рабаи ?лаами баҳоу локинаи рои албрҳони Флми иҳм , ва ин қавл агар чаҳ дар аъроб заъифаст аз рӯй маънӣ некӯасту писандида , аз баҳри онки бтъзими анбиёи наздик тарасту баҳоли эшон сазотар ва бар халқи худо фарзаст боишон занни некӯи бурдану маҳосини эшон бози гуфтану зулоти сғоир агар чаҳ бҳкми башарият бар эшон равост бар ваҷҳи некӯтарин таъвили он падед кардану бъбортӣ ки бҳрмти исмати наздик тар бошад адо кардан .

قومی گفته‌اند و لقد همّت به اینجا سخن تمام شد. بر سبیل ابتدا: گویی «وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأی‌ بُرْهانَ رَبِّهِ». و در آیت تقدیم و تأخیر است، تقدیره لولا ان رای برهان ربّه لهمّ بها و لکنّه رای البرهان فلم یهمّ، و این قول اگر چه در اعراب ضعیف است از روی معنی نیکوست و پسندیده، از بهر آنک بتعظیم انبیا نزدیک‌تر است و بحال ایشان سزاتر و بر خلق خدا فرض است بایشان ظنّ نیکو بردن و محاسن ایشان باز گفتن و زلّات صغایر اگر چه بحکم بشریّت بر ایشان رواست بر وجه نیکوترین تأویل آن پدید کردن و بعبارتی که بحرمت عصمت نزدیک‌تر باشد ادا کردن.

Ва дар хабараст ки мардӣ гуфт : ё расӯли аллоҳи ани амрأтии лои тдъи анҳо яди ломс эҳтимол кунад ки ламси ӣнҷои кноитст аз ҷимоъ чунонк дар он оят гуфт « أўи ломстми алнсоء » бқўли баъзе Фқҳоء ,у муҳтамил буд ки ламси бмънӣ талабаст чунонк дар ин оят гуфт : «у أнои лмснои алсмоء » эй тлбнои алсмоء . Ва маънии алҳдиси ани амрأтии лотарад яди толиби ҳоҷаи сафрои ишкўи тазйиъи мола , бештарини уламо бар онанд ки ин таъвили дуруст тараст ва некӯтару писандида , аз баҳри онк дар ҳақи саҳобаи расӯли занни некӯи бурдану нафии ору тӯҳмат азишон кардан фаризааст , чун дар ҳақи саҳоба чунинаст дар ҳақи анбёءи аввалитар ва сазотар ки занн некӯ баранду бъсмту покии эшон гувоҳӣ диҳанд баъди мо ки раби алъзаҳи ҷли ҷалолаи эшонро аз миёни халқи баргузӣдау сФўти худ гардонидау рақами астФоӣит бар эшон кашида ки « إни аллоҳи астФии одаму нўҳоу оли إброҳиму оли умрони алии Алъоламин » .

و در خبرست که مردی گفت: یا رسول اللَّه انّ امرأتی لا تدع عنها ید لامس احتمال کند که لمس اینجا کنایتست از جماع چنانک در آن آیت گفت «أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ» بقول بعضی فقهاء، و محتمل بود که لمس بمعنی طلب است چنانک در این آیت گفت: «وَ أَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ» ای طلبنا السّماء. و معنی الحدیث انّ امرأتی لا تردّ ید طالب حاجة صفرا یشکو تضییع ماله، بیشترین علماء بر آنند که این تأویل درست‌تر است و نیکوتر و پسندیده، از بهر آنک در حقّ صحابه رسول ظن نیکو بردن و نفی عار و تهمت ازیشان کردن فریضه است، چون در حق صحابه چنین است در حقّ انبیاء اولی‌تر و سزاتر که ظن نیکو برند و بعصمت و پاکی ایشان گواهی دهند بعد ما که ربّ العزّه جلّ جلاله ایشان را از میان خلق برگزیده و صفوت خود گردانیده و رقم اصطفائیّت بر ایشان کشیده که «إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی‌ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ».

Қавла « луи лои أни раъии бурҳони раба » ибн аббос гуфт : бурҳони ҳақи он буд ки брнгрсти мулкӣ бар сӯрат ёқӯб дид ки ангушт бар вай мегузид ва мегуфт : ё Юсуф ё Юсуф ! ва гуфтаанд Ҷабраилро дид ки мегуфт : анати мактуби фии алонбёءу тъмли амали алсФҳоءу Юсуфи Ҷабраилро бишнохт аз онки вайро дар чоҳи дида буд , ва гӯйанд Ҷабраили пари хеш бар пушт Юсуф зад то ҳамаи шаҳват аз вай бирафт , ва гуфтаанд бар девори хона набишта дид ки : « лои тқрбўои алзнии إнаҳи кони фоҳишау соءи сбило » .

قوله «لَوْ لا أَنْ رَأی‌ بُرْهانَ رَبِّهِ» ابن عباس گفت: برهان حق آن بود که برنگرست ملکی بر صورت یعقوب دید که انگشت بر وی می‌گزید و میگفت: یا یوسف یا یوسف! و گفته‌اند جبرئیل را دید که می‌گفت: انت مکتوب فی الانبیاء و تعمل عمل السّفهاء و یوسف جبرئیل را بشناخت از آنک وی را در چاه دیده بود، و گویند جبرئیل پر خویش بر پشت یوسف زد تا همه شهوت از وی برفت، و گفته‌اند بر دیوار خانه نبشته دید که: «لا تَقْرَبُوا الزِّنی‌ إِنَّهُ کانَ فاحِشَةً وَ ساءَ سَبِیلًا».

Садӣ гуфт : аз ҳаво Нидо шунид ки ё Юсуфи тўоқъҳои Фткўн мисли алтири вақъи решаи Фзҳби итиру лои риши ?лае Юсуфи феъл сФҳо мекунӣ ! то чун мурғии шӯии боли канда ки ҳаргизи парвоз натавонад кард , бмҷрди ин Нидо аз мақоми брнхост то бурҳон ҳақ бидид , он гуҳ бархесту оҳанг берун кард . Инаст ки раб Алъоламин гуфт : « кзлки лнсрФ » эй кзлки ариноаҳи албрҳон « лнсрФи анҳу алсўءу алФҳшоء » Фолсўءи хёнаҳи соҳибау алФҳшоءи ркўби алФоҳшаҳ , « إнаҳи ман ъбоднои алмхлсин » қроءти маданӣу кӯфии бФтҳ лоамаст , яъне алмстФини алмхторини аллазӣнаи астФоҳми аллоҳи лдинаҳу ахлсҳми лъбодтаҳ , ман қавла « إнои أхлсноҳми бхолсаҳ » . Боқии бкср лоам хонанд яъне аллазӣнаи ахлсўои алтўҳиду алъбодаҳи ллаҳ , ман қавла «у أхлсўои динҳми ллаҳ » Юсуф чун бурҳон ҳақ бидид бархесту оҳанг дар кард то бигурезад , Зулайхо аз пай ӯ бирафт то буи дар овезад , инаст ки аллоҳ таъолӣ гуфт : «у астбқои албоб » эй тсобқои илои боби албит , ФҳзФи ило чун бадар хона расед то берун шавад Зулайхои буи дар расида буд дасташи бдомн қафо расед бигирифт ва фурӯ дарид , «у қадати қмисаҳи ман дбр » алқди алқтъи тўлоу алқдди алқтъ ва манеҳ саммии алқдид , «у أлФёи Сайидҳо лдии албоб » эй вҷдои завҷҳо воқФо ъанд албобу кони маъааи ибни ъмҳои Фҳзрҳои фии злк алўқт кед лмои Фоҷоти Сайидҳо , « қолати мо ҷзоءи ман أроди бأҳлки сўءо » чун бар дар расиданд : Юсуфи гурезону Зулайхо аз пас ваии давон , он яке бурҳони ҳақи дида ва аз бими худои таъолӣ мағлуб гашта ! ва ин якеро ғлботи ишқ бсўдо оварда ! Зулайхо чун шӯии худро дид бшўриди хост то тӯҳмати худ бар Юсуфи афканд ,кед сохт он соъат ва гуфт : « мо ҷзоءи ман أроди бأҳлки сўءо » гуноҳи худ бар Юсуфи афканд то худро мтбро гирданд , гуфт : ман дар хона хуфта будам ки ин ғуломи басар ман омад то даст беадабӣ бар ман дароз кунаду ҳурмати ту бхёнт табоҳ гирданд ! ман бедор шудам , вай аз ман бигурехт , ман хостам ки ӯро бигирам то адаб кунам , ин овозу шағаб ва давидан ман бар паии вай аз он буд .

سدی گفت: از هوا ندا شنید که یا یوسف تواقعها فتکون مثل الطیر وقع ریشه فذهب یطیر و لا ریش له ای یوسف فعل سفها می‌کنی! تا چون مرغی شوی بال کنده که هرگز پرواز نتواند کرد، بمجرّد این ندا از مقام برنخاست تا برهان حق بدید، آن گه برخاست و آهنگ بیرون کرد. اینست که ربّ العالمین گفت: «کَذلِکَ لِنَصْرِفَ» ای کذلک اریناه البرهان «لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ» فالسّوء خیانة صاحبه و الفحشاء رکوب الفاحشة، «إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِینَ» قراءت مدنی و کوفی بفتح لام است، یعنی المصطفین المختارین الّذین اصطفاهم اللَّه لدینه و اخلصهم لعبادته، من قوله «إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ». باقی بکسر لام خوانند یعنی الذین اخلصوا التوحید و العبادة للَّه، من قوله «وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلَّهِ» یوسف چون برهان حقّ بدید برخاست و آهنگ در کرد تا بگریزد، زلیخا از پی او برفت تا بوی در آویزد، اینست که اللَّه تعالی گفت: «وَ اسْتَبَقَا الْبابَ» ای تسابقا الی باب البیت، فحذف الی چون بدر خانه رسید تا بیرون شود زلیخا بوی در رسیده بود دستش بدامن قفا رسید بگرفت و فرو درید، «وَ قَدَّتْ قَمِیصَهُ مِنْ دُبُرٍ» القد القطع طولا و القدد القطع و منه سمّی القدید، «وَ أَلْفَیا سَیِّدَها لَدَی الْبابِ» ای وجدا زوجها واقفا عند الباب و کان معه ابن عمّها فحضرها فی ذلک الوقت کید لمّا فاجات سیّدها، «قالَتْ ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً» چون بر در رسیدند: یوسف گریزان و زلیخا از پس وی دوان، آن یکی برهان حق دیده و از بیم خدای تعالی مغلوب گشته! و این یکی را غلبات عشق بسودا آورده! زلیخا چون شوی خود را دید بشورید خواست تا تهمت خود بر یوسف افکند، کید ساخت آن ساعت و گفت: «ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً» گناه خود بر یوسف افکند تا خود را متبرّا گرداند، گفت: من در خانه خفته بودم که این غلام بسر من آمد تا دست بی ادبی بر من دراز کند و حرمت تو بخیانت تباه گرداند! من بیدار شدم، وی از من بگریخت، من خواستم که او را بگیرم تا ادب کنم، این آواز و شغب و دویدن من بر پی وی از آن بود.

Гуфтаанд ки агар дӯстии ваии ҳақиқат будӣу ишқи ваии дуруст , чунин накардӣ ва худро биўсФи брнгзидӣ , локини шаҳватӣ буд ғолибу андешае фосид , Зулайхо чун бар Юсуф ғмз карду гуноҳи сӯии вай ниҳод битарсед аз онки Юсуфро зӣоне расад , ҳамеи шӯии худро талқин уқубат кард , гуфт : ҷазоӣ вай онаст ки ӯро бзндон кунанд ва бизананд .

گفته‌اند که اگر دوستی وی حقیقت بودی و عشق وی درست، چنین نکردی و خود را بیوسف برنگزیدی، لکن شهوتی بود غالب و اندیشه‌ای فاسد، زلیخا چون بر یوسف غمز کرد و گناه سوی وی نهاد بترسید از آنک یوسف را زیانی رسد، همی شوی خود را تلقین عقوبت کرد، گفت: جزای وی آنست که او را بزندان کنند و بزنند.

Қол « ҳаии роўдтнии ани нафасӣ » эй толбтнии болмўоқъаҳ , чун Зулайхои он сухан бигуфт Юсуф гуфт бар ман дурӯғ мегуяд ки ин феъл карда ӯсту шармсории ману дилтангӣ ту азуаст . Ва Юсуф бар он набӯд ки кашфи он ҳол кунаду Фзиҳт вай хоҳад агар на бар вай дурӯғ наҳодӣу гуноҳ бар ваии бастӣ , азиз чун эшонро чунон дид бшк афтод ки аз эшон гуноҳ кор кадомаст , ибн ъам Зулайхо ки бо азизи он соъат нишаста буд мардии ҳаким буд гуфт : « إни кони қмисаҳи қади ман қабл » , ва гуфтаанд на ки шоҳиди тифлӣ буд ҳафт рӯза дар гаҳвора , хоҳари зодаи Зулайхо , номи он Тифл : имлихо , забон бикшод ва гуфт : ё азизи роҳ донистан ин кор ва бар расӣдан аз сари ин ҳол онаст ки пероҳани Юсуфро бингаред то куҷо даридааст , агар сӯии пеш даридааст сидқ қавл Зулайхосту дурӯғи қавли Юсуф , зеро ки Юсуф қасд карда бошаду ваии бомтноъи даст дар Юсуф зада ва агар пероҳани Юсуф аз пас даридааст ҳуҷҷати Юсуф роҷҳаст ва рӯй ваии равшан ва гуфт ваии рост .

قال «هِیَ راوَدَتْنِی عَنْ نَفْسِی» ای طالبتنی بالمواقعة، چون زلیخا آن سخن بگفت یوسف گفت بر من دروغ می‌گوید که این فعل کرده اوست و شرمساری من و دلتنگی تو ازوست. و یوسف بر آن نبود که کشف آن حال کند و فضیحت وی خواهد اگر نه بر وی دروغ نهادی و گناه بر وی بستی، عزیز چون ایشان را چنان دید بشک افتاد که از ایشان گناه کار کدامست، ابن عم زلیخا که با عزیز آن ساعت نشسته بود مردی حکیم بود گفت: «إِنْ کانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ»، و گفته‌اند نه که شاهد طفلی بود هفت روزه در گهواره، خواهر زاده زلیخا، نام‌ آن طفل: یملیخا، زبان بگشاد و گفت: یا عزیز راه دانستن این کار و بر رسیدن از سرّ این حال آنست که پیراهن یوسف را بنگرید تا کجا دریده است، اگر سوی پیش دریده است صدق قول زلیخاست و دروغ قول یوسف، زیرا که یوسف قصد کرده باشد و وی بامتناع دست در یوسف زده و اگر پیراهن یوسف از پس دریده است حجّت یوسف راجح است و روی وی روشن و گفت وی راست.

Рӯй ан алнабӣ ( с ) қоли такаллуми арбаъаи фии алмҳд : ибни моштаҳи бинти фиръавну шоҳиди Юсуфу соҳиби ҷриҳу исои бен Марям .

روی عن النبی (ص) قال تکلم اربعة فی المهد: ابن ماشطة بنت فرعون و شاهد یوسف و صاحب جریح و عیسی بن مریم.

Ва гуфтаанд шоҳид қатъӣ донист ки Зулайхоро гуноҳаст на Юсуфро аммо наме хост сариҳ бигӯед ва бтъриз бигуфт .

و گفته‌اند شاهد قطعی دانست که زلیخا را گناه است نه یوسف را امّا نمی‌خواست صریح بگوید و بتعریض بگفت.

« Флмои раъии қмисаҳ » эй рои алшоҳди қмисаҳ ,у қили рои алзўҷ . Чун шӯии Зулайхои пероҳан Юсуф дид аз пас даридау хиёнати зан хеш бидонасту бароъати Юсуф , рӯй бизан хеш ниҳод гуфт : « إнаҳи ман кидкн » он сухан ки бо ман гуфтӣ : « мо ҷзоءи ман أроди бأҳлки сўءо » аз кед шумоаст ки занонед , « إни кидкни азим » сози бади шумоу ҳиялати шумо азимаст , ҳам бсолҳ мерасад ҳам бтолҳ , ҳам ба бигноаҳи ҳам бгноаҳи кор ва кед шайтон заъифаст лонаи васвасау ғайб ва кед ҳни мувоҷиҳау айн . Яке аз бузургон дайн гуфта : анои ахоФи ман алнсоءи аксари ммои ахоФи ман алшитони лони аллоҳи иқўл « إн кед алшитони кони зъиФо »у қоли фии алнсоء ан кед кун азим . Ва қол алнабӣ ( с ) : « мо таркати баъдии фитнаи азри алии алрҷоли ман алнсоء » .

«فَلَمَّا رَأی‌ قَمِیصَهُ» ای رای الشاهد قمیصه، و قیل رای الزّوج. چون شوی زلیخا پیراهن یوسف دید از پس دریده و خیانت زن خویش بدانست و برائت یوسف، روی بزن خویش نهاد گفت: «إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ» آن سخن که با من گفتی: «ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً» از کید شما است که زنان‌اید، «إِنَّ کَیْدَکُنَّ عَظِیمٌ» ساز بد شما و حیلت شما عظیم است، هم بصالح می‌رسد هم بطالح، هم به بیگناه هم بگناه کار و کید شیطان ضعیف است لانه وسوسة و غیب و کید هنّ مواجهة و عین. یکی از بزرگان دین گفته: انا اخاف من النساء اکثر ممّا اخاف من الشیطان لانّ اللَّه یقول «إِنَّ کَیْدَ الشَّیْطانِ کانَ ضَعِیفاً» و قال فی النّساء انّ کید کنّ عظیم. و قال النّبی (ص): «ما ترکت بعدی فتنة اضرّ علی الرجال من النساء».

Он гуҳ рӯй бо Юсуф кард гуфт : « Юсуфи أързи ани ҳозо » ин эъроз Скоттаст чунонк онҷо гуфт : «у أързи ани алҷоҳлин » яъне лои тшоФҳҳму лои тҷбҳм , эй Юсуф бигзор сухани гуфтани дарин бобу пинҳони дор ва бо кас магӯӣ .

آن گه روی با یوسف کرد گفت: «یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا» این اعراض اسکات است چنانک آنجا گفت: «وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ» یعنی لا تشافههم و لا تجبهم، ای یوسف بگذار سخن گفتن درین باب و پنهان دار و با کس مگوی.

Ҳасани басарии раҳмаи аллоҳи алайҳ ҳар гуҳ ки ин оят хондӣ гуфтӣ : ҳоказо ғайраи ман лои имони ?ла . Қили кони ъниноу кони қалили алғираҳу алҳмиаҳ . Абди аллоҳ аббос гуфт : осони фаро гирифтани азизи ин корро на аз беғайритӣ буд балки амонати Юсуфро муътақид буд ва бар диёнати вай эътимод дошт , донист ки ҳеҷ сабаб ки мӯҷиб ор бошад аз ҷиҳати Юсуф ҳодис гашта нест , он гуҳи зани хешро гуфт : « астғФрии лзнбк » эй тўбии илои аллоҳи василаи ани иғФри лак , « إнки канти ман алхотӣин » алмзнбин . Ва қили ҳўи ман қавли алшоҳди лиўсФу лроъилу ании бқўлаҳу астғФрии лзнбк яъне силии зўҷки ани лои иъоқбки алии знбки ҳозо . Ва дар шўоз хондаанд « Юсуфи أързи ани ҳозо » бар феъли мозии занро мегуяд Юсуфи азин кор рӯй гардониду озод ва бе гуноҳи гашт , ту гуноҳи хешро омурзиши хоҳ ки гуноҳ аз ту буд « إнки канти ман алхотӣин » . Ин ҳамчунонаст ки Марямро гуфт : «у канти ман алқонтин » лонҳои канти ман қавми кони Фиҳми қонтўни Фиҳми риҷолу нсоءу канти роъили ман қавми хотӣини Фиҳми риҷолу нсоء . Комаи қоли ломрأаҳи лут « إнҳои лмни алғобрин » яъне ман қавми Фиҳми риҷолу нсоءу алрҷолу алнсоءи азои аҷтмъўои зкрўо . Ва фии алоиаҳи далели алии анаи лами икни фии шръҳми алии алзнои ҳаду ани кони мҳрмои ҳайси иддаи знбо .

حسن بصری رحمة اللَّه علیه هر گه که این آیت خواندی گفتی: هکذا غیرة من لا ایمان له. قیل کان عنینا و کان قلیل الغیرة و الحمیّة. عبد اللَّه عباس گفت: آسان فرا گرفتن عزیز این کار را نه از بی غیرتی بود بلکه امانت یوسف را معتقد بود و بر دیانت وی اعتماد داشت، دانست که هیچ سبب که موجب عار باشد از جهت یوسف حادث گشته نیست، آن گه زن خویش را گفت: «اسْتَغْفِرِی لِذَنْبِکِ» ای توبی الی اللَّه وسیله ان یغفر لک، «إِنَّکِ کُنْتِ مِنَ الْخاطِئِینَ» المذنبین. و قیل هو من قول الشاهد لیوسف و لراعیل و عنی بقوله وَ اسْتَغْفِرِی لِذَنْبِکِ یعنی سلی زوجک ان لا یعاقبک علی ذنبک هذا. و در شواذ خوانده‌اند «یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا» بر فعل ماضی زن را می‌گوید یوسف ازین کار روی گردانید و آزاد و بی گناه گشت، تو گناه خویش را آمرزش خواه که گناه از تو بود «إِنَّکِ کُنْتِ مِنَ الْخاطِئِینَ». این همچنانست که مریم را گفت: «وَ کانَتْ مِنَ الْقانِتِینَ» لانّها کانت من قوم کان فیهم قانتون فیهم رجال و نساء و کانت راعیل من قوم خاطئین فیهم رجال و نساء. کما قال لامرأة لوط «إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِینَ» یعنی من قوم فیهم رجال و نساء و الرّجال و النساء اذا اجتمعوا ذکّروا. و فی الایة دلیل علی انّه لم یکن فی شرعهم علی الزنا حدّ و ان کان محرّما حیث عدّه ذنبا.

«у қоли нсўаҳ » иқоли нсоءу нсўаҳу нисвони лои воҳиди лҳои ман лафзҳоу алмдинаҳҳо ҳнои Мадинаи Миср , чун ҳадиси Зулайхо дар шаҳри Миср пароканда шуд , ҷамоатии занони Мисри Зулайхоро маломат карданд гуфтаанд дувоздаҳ зан буданд аз акобри мамлакат ва гуфтаанд панҷ буданд : амрأаҳи алсоқӣу амрأаҳи алхбозу амрأаҳи соҳиби алдўобу амрأаҳи соҳиби алсҷну амрأаҳи алҳоҷб . Ин занон гуфтанд : « амрأт алъзиз таровад фатоҳо » эй абдҳо алкнъонӣ , « ан нафса қади шғФҳои ҳбо » эй аҳбҳо ҳатто дахли ҳубаи шғоФи қалбҳоу ҳўи ҳиҷобау ғилофа . Зани азизи фитнаи ғулом ъбронӣ гаштау дӯстӣу меҳри ғуломи бшғоФи ваии расида ! гуфтаанд ки шғоФ пӯст диласт ва гуфтаанд ки хӯн бастааст дар миёни дил ва гуфтаанд дардӣ ки дар устихони сина падед ояд онро шғоФ хонанд ,у ҳбои насби алии алтмииз , « إнои лнроҳои фии залоли мубин » ман вақъи фии амри аъёҳ алмхрҷ манеҳ Фҳўи золи фӣа . Ва дар шўоз хондаанд қади шаафҳо болъини ғайри алмнқўтаҳ , муштақи ман шъоФи алҷбол эй рؤси алҷбол маънӣ онаст ки ишқ дар тани ваии баҳри роҳӣ фурӯ рафту вилояти тани ҳама фурӯ гирифт ва касе ки бар чизеи ошиқ буд гӯйанд машъуфаст бар вай .

«وَ قالَ نِسْوَةٌ» یقال نساء و نسوة و نسوان لا واحد لها من لفظها و المدینة ها هنا مدینة مصر، چون حدیث زلیخا در شهر مصر پراکنده شد، جماعتی زنان مصر زلیخا را ملامت کردند گفته‌اند دوازده زن بودند از اکابر مملکت و گفته‌اند پنج بودند: امرأة السّاقی و امرأة الخبّاز و امرأة صاحب الدّواب و امرأة صاحب السّجن و امرأة الحاجب. این زنان گفتند: «امْرَأَتُ الْعَزِیزِ تُراوِدُ فَتاها» ای عبدها الکنعانی، «عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَها حُبًّا» ای احبّها حتّی دخل حبّه شغاف قلبها و هو حجابه و غلافه. زن عزیز فتنه غلام عبرانی گشته و دوستی و مهر غلام بشغاف وی رسیده! گفته‌اند که شغاف پوست دلست و گفته‌اند که خون بسته است در میان دل و گفته‌اند دردی که در استخوان سینه پدید آید آن را شغاف خوانند، و حبّا نصب علی التمییز، «إِنَّا لَنَراها فِی ضَلالٍ مُبِینٍ» من وقع فی امر اعیاه المخرج منه فهو ضال فیه. و در شواذ خوانده‌اند قد شعفها بالعین غیر المنقوطه، مشتق من شعاف الجبال ای رؤس الجبال معنی آنست که عشق در تن وی بهر راهی فرو رفت و ولایت تن همه فرو گرفت و کسی که بر چیزی عاشق بود گویند مشعوف است بر وی.

« Флмои самъати бмкрҳн » яъне бсўءи мқолҳн , он гуҳ ки зани азизи макр эшон бишунид ва бад гуфт эшон , саммии мқолҳни мкрои лонаи кони алайҳоу шиӣоу тшниъо ва гуфтаанд ки сухани эшон макр хонд аз баҳри онки эшон сифати ҷамолу ҳасан Юсуф шунида буданд ин маломат дар гирифтанд то магари Зулайхо , Юсуфро боишон намояд ва ин монандаи макрӣ буд ки бар сохта буданд . Ва гуфтаанд Зулайхои сари худ бо ҷамоатӣ занон гуфта буд ва азишон дар хоста ки пинҳон доранд , эшон ошкоро карданд , макри эшон ин буд , « أрслти إлиҳн » тдъўҳни илои модбаҳи атхзтҳо , «у أътдт » аФълти ман алътоду кули мо атхзтаҳи иддаи лшии ءи Фҳўи ътоду алмънии ҳиأти лҳни мҷлсои фӣаи мо иткини алайҳи ман алўсоиду алнморқу фӣаи алтъому алшроб ,у иқоли лҷлсаҳи алноъми иттикоъи лони алоткоءи ҷаласаи алмтмӣн ва ман ҳозои албоби кули мо ҷоءи фии алқуръони ман калимаи мткӣин . Ва рӯй ан алнабӣ ( с ) анаи қол наят ани окли мткӣо , лмои ахтори аллоҳи ?лаи ман алтўозъ .

«فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ» یعنی بسوء مقالهنّ، آن گه که زن عزیز مکر ایشان بشنید و بد گفت ایشان، سمّی مقالهنّ مکرا لانّه کان علیها و شیئا و تشنیعا و گفته‌اند که سخن ایشان مکر خواند از بهر آنک ایشان صفت جمال و حسن یوسف شنیده بودند این ملامت در گرفتند تا مگر زلیخا، یوسف را بایشان نماید و این ماننده مکری بود که بر ساخته بودند. و گفته‌اند زلیخا سرّ خود با جماعتی زنان گفته بود و ازیشان در خواسته که پنهان دارند، ایشان آشکارا کردند، مکر ایشان این بود، «أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ» تدعوهنّ الی مادبة اتّخذتها، «وَ أَعْتَدَتْ» افعلت من العتاد و کل ما اتّخذته عدة لشی‌ء فهو عتاد و المعنی هیّأت لهنّ مجلسا فیه ما یتّکین علیه من الوساید و النّمارق و فیه الطعام و الشراب، و یقال لجلسة الناعم اتّکاء لانّ الاتّکاء جلسة المطمئن و من هذا الباب کلّ ما جاء فی القرآن من کلمة متّکئین. و روی عن النبی (ص) انّه قال نهیت ان آکل متّکئا، لما اختار اللَّه له من التواضع.

Қавла «у отти кули воҳидаи мнҳни скино » қоли алмбрди конўои лои иأклўни фии злк алзмон алои болскокину алмлоъқи кФъли алоъоҷм , қолу алъараби тнҳси нҳсои лои тбтғии скино .

قوله «وَ آتَتْ کُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّیناً» قال المبرد کانوا لا یأکلون فی ذلک الزمان الا بالسّکاکین و الملاعق کفعل الاعاجم، قال و العرب تنهس نهسا لا تبتغی سکینا.

Чун маломати занони Миср бзлихо расед , Зулайхо гуфт ман эшонро ҳозир кунам ва ин дӯсти худро бар эшон ҷилва кунам то бидонанд ки мо дар ишқ маъзӯрему бойени дил додан аз тариқи айб ва маломат даврем ! даъватии сохт ва чиҳил занро ихтиёр кард аз занони Миср ва эшонро бар хонду бмҳмони хона фурӯ овараду Юсуфро пеш худ хонд ва гуфт : фармони ман бару ҳоҷати ман раво кун . Гуфт ҳар чаҳ на маъсият фармое фармон бурдораму амри турои мнқодм , Юсуфро пеш худ бинишонаду гесуӣ вай битофт бмрўориду қабоӣ сабз пӯшонед ва хазӣ сиёҳ бар сараши ниҳоду пероҳани рӯйиш аз ғолия хаттӣ кашиду ташту абриқи бадаст вай доду мндили шароб ва ӯро гуфт чун ман ишорат кунам аз пас пардаи беруни ой , он гуҳ занон бинишастанду пеш ҳар яке тибқии туранҷу кордӣ бар он ниҳода , замонӣ бар омад ва ҳадис мекарданд ва он гуҳи дасти бикораду туранҷи бурданду Зулайхо бар тахт нишастау канизакон бар пои истода , рӯй бизанон кард ва гуфт шумо маро айб кардеду мустуҷиби маломат ва таън дидед дар кори Юсуф ? ! эшон гуфтанд балӣ чунинаст , Зулайхо гуфт : ё Юсуфи бадари ой , Юсуфи парда бар гирифт ва берун омад , чун назари занон бар Юсуф афтод даҳшат бар эшон пайдо шуд , аз худ ғофил шуданд корд бар даст ниҳоданд ва дастҳоро биҷой туранҷ буриданд , инаст ки раб Алъоламин гуфт : « Флмои рأинаҳи أкбрнаҳу қтъни أидиҳн » ва дар шўоз хондаанд муттакои баскон то . Ва ҳўи алтъоми алзии иқтъи болскин мисли алأтрҷу албтиху алмўз . Ва қили алзмоўрду ҳўи алрқоқи алмлФўФи боллҳму ғайра , иқоли бткти алшии ءу мтктаҳи азои қтътаҳ «у отти кули воҳидаи мнҳни скино » қоли ибн зайд фикан иқтъни алأтрҷу иأклаҳи болъсл , «у қолати ахрҷи ълиҳн » гуфтаанд он блоءи даст баридан аз он падед омад ки ълиҳн гуфт , агар биҷои ълиҳн лҳн гуфтӣ он бало падед наомадӣ ва ҳеҷ фитна набӯдӣ . Ва қоли ибни аббос : « Флмои рأинаҳи أкбрнаҳ » эй ҳзн . Ва манеҳ қавли алшоър :

چون ملامت زنان مصر بزلیخا رسید، زلیخا گفت من ایشان را حاضر کنم و این دوست خود را بر ایشان جلوه کنم تا بدانند که ما در عشق معذوریم و باین دل دادن از طریق عیب و ملامت دوریم! دعوتی ساخت و چهل زن را اختیار کرد از زنان مصر و ایشان را بر خواند و بمهمان خانه فرو آورد و یوسف را پیش خود خواند و گفت: فرمان من بر و حاجت من روا کن. گفت هر چه نه معصیت فرمایی فرمان بردارم و امر ترا منقادم، یوسف را پیش خود بنشاند و گیسوی وی بتافت بمروارید و قبای سبز پوشانید و خزّی سیاه بر سرش نهاد و پیراهن رویش از غالیه خطی کشید و طشت و ابریق بدست وی داد و مندیل شراب و او را گفت چون من اشارت کنم از پس پرده بیرون آی، آن گه زنان بنشستند و پیش هر یکی طبقی ترنج و کاردی بر آن نهاده، زمانی بر آمد و حدیث می‌کردند و آن گه دست بکارد و ترنج بردند و زلیخا بر تخت نشسته و کنیزکان بر پای ایستاده، روی بزنان کرد و گفت شما مرا عیب کردید و مستوجب ملامت و طعن دیدید در کار یوسف؟! ایشان گفتند بلی چنین است، زلیخا گفت: یا یوسف بدر آی، یوسف پرده بر گرفت و بیرون آمد، چون نظر زنان بر یوسف افتاد دهشت بر ایشان پیدا شد، از خود غافل شدند کارد بر دست نهادند و دستها را بجای ترنج بریدند، اینست که ربّ العالمین گفت: «فَلَمَّا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ» و در شواذ خوانده‌اند متکا باسکان تا. و هو الطعام الذی یقطع بالسکّین مثل الأترج و البطّیخ و الموز. و قیل الزّماورد و هو الرّقاق الملفوف باللحم و غیره، یقال بتکت الشی‌ء و متکته اذا قطعته «وَ آتَتْ کُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّیناً» قال ابن زید فکنّ یقطعن الأترج و یأکله بالعسل، «وَ قالَتِ اخْرُجْ عَلَیْهِنَّ» گفته‌اند آن بلاء دست بریدن از آن پدید آمد که علیهنّ گفت، اگر بجای علیهن لهنّ گفتی آن بلا پدید نیامدی و هیچ فتنه نبودی. و قال ابن عباس: «فَلَمَّا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ» ای حضن. و منه قول الشّاعر:

Ва алҳоءи фии қавлаи акбрнаҳи алии ҳозои алқўли тъўди илои алмсдр , эй акбрни акборо .

و الهاء فی قوله اکبرنه علی هذا القول تعود الی المصدر، ای اکبرن اکبارا.

Ва қили акбрни ?лаи ФҳзФи аллом . Ва қили ани алмрأаҳи азои аштдти ғлмтҳои ҳозт , ва манеҳ қавли алшоър :

و قیل اکبرن له فحذف اللام. و قیل انّ المرأة اذا اشتدّت غلمتها حاضت، و منه قول الشّاعر:

Ва қоли муҷоҳиди акбрнаҳ эй аъзмнаҳу аҷллнаҳ . Ва қили алокбор : алтъҷб , «у қтъни أидиҳн » хдшнҳои болскокин ҳатто солати дмоؤҳн . Қоли вҳб : блғнии ани сбъои ман алорбъини матни фии злки алмҷлсу ҷудои биўсФ , «у қлни ҳошои ллаҳ » қироати абӯи Амр болФасту боқӣ беалиф хонанд ва « ҳоши ллаҳ » яъне маози аллоҳи мо ҳозои бшро . Ва қили ҳоши ллаҳ эй тнзҳои ллаҳи ани ани иҷъл мисли ҳозои одмё .

و قال مجاهد اکبرنه ای اعظمنه و اجللنه. و قیل الاکبار: التعجّب، «وَ قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ» خدشنها بالسّکاکین حتی سالت دماؤهنّ. قال وهب: بلغنی انّ سبعا من الاربعین متن فی ذلک المجلس و جدا بیوسف، «و قلن حاشا للَّه» قرائت ابو عمرو بالف است و باقی بی الف خوانند و «حاشَ لِلَّهِ» یعنی معاذ اللَّه ما هذا بشرا. و قیل حاش للَّه ای تنزّها للَّه عن ان یجعل مثل هذا آدمیّا.

Қоли алзҷоҷ : ҳошои муштақи ман қўлки анои фии ҳошои фалон эй фии ноҳитаҳ , Фозои қиллати ҳошои лзиди Фмъноаҳи қади тнҳии зайди ман ҳозо ва тбоъд манеҳу ҳзаҳи лафзаи тстъмли фии алтбъидўи алнФӣ ,у алтҳошии ҳўи алтҷнбу алтўқӣу исмии фӣаи аллоҳи комаи исмии фии қўлҳми ллаҳи дарра , ллаҳи анат , Фидхли фӣаи исми аллоҳи ъзу ҷли ллтъзиму таҳқиқи алтбъиди комаи адхлўои фии хилоли алтъҷбу алтбъиду алтъзими калимаи алтсбиҳу алтҳлил , Фқолўои субҳони аллоҳи мо аҳсани ҳозо , лои илоҳи алои аллоҳи мо аъзами ҳозо . Ва иқоли ҳоши аллоҳу ҳоши аллоҳи бҳзФи аллому исбота , « мо ҳозои бшро » эй мисли ҳозои алҷмоли лӣси бмъҳўди фии албшр , анмои ҳў малик назул ман алсмоءи Карими алии раба .

قال الزّجاج: حاشا مشتق من قولک انا فی حاشا فلان ای فی ناحیته، فاذا قلت حاشا لزید فمعناه قد تنحّی زید من هذا و تباعد منه و هذه لفظة تستعمل فی التبعیدو النّفی، و التّحاشی هو التّجنب و التّوقی و یسمی فیه اللَّه کما یسمّی فی قولهم للَّه درّه، للَّه انت، فیدخل فیه اسم اللَّه عزّ و جل للتّعظیم و تحقیق التبعید کما ادخلوا فی خلال التعجّب و التبعید و التعظیم کلمة التسبیح و التّهلیل، فقالوا سبحان اللَّه ما احسن هذا، لا اله الا اللَّه ما اعظم هذا. و یقال حاش اللَّه و حاش اللَّه بحذف اللّام و اثباته، «ما هذا بَشَراً» ای مثل هذا الجمال لیس بمعهود فی البشر، انّما هو ملک نزل من السماء کریم علی ربّه.

« қолати Фзлкни алзии лмтннии фӣа » ин маломат ҳамон макраст ки дар аввал оят гуфт , чун занонро бадӣдори Юсуф даҳшат афтод , Зулайхо гуфт ин он ғуломаст ки шумо марои бъшқи вай маломат кардед ! эшон ҳама бикбор гуфтанд : лои луами алейк , туро бар ишқи вай маломат несту маломати ту кардани ҷуз зулм нест , он гуҳи Зулайхо эътироф оварад бФъли худ ва ошкор кард бар эшон ишқи худ , донист ки эшон ӯро маъзӯр доранд , гуфт ман тан ӯ худро хостам , « Фостъсм » вай аз худоӣ нигаҳ дошт хост аз ман ,у қили маъноаи Фомтнъу астъсӣ . Пас занони ҳама рӯй буи ниҳоданд гуфтанд : атъи мўлотк . Ва Зулайхо ӯро бҳбс таҳдид кард гуфт : « лӣни лами иФъли мо омираи лисҷнн » эй лисҷнну ҳўи ҷавоби алқсм , тақдирау аллоҳи лисҷнн «у ликўнои ман алсоғрин » алأзлоءу алсоғри фии аллғаҳи алзлил ва алФъл манеҳ сғри болксри исғри сғроу сғорои Фҳўи соғру фии алдқаҳу алсни сғри сғрои Фҳўи сағир .

«قالَتْ فَذلِکُنَّ الَّذِی لُمْتُنَّنِی فِیهِ» این ملامت همان مکرست که در اوّل آیت گفت، چون زنان را بدیدار یوسف دهشت افتاد، زلیخا گفت این آن غلام است که شما مرا بعشق وی ملامت کردید! ایشان همه بیکبار گفتند: لا لوم علیک، ترا بر عشق وی ملامت نیست و ملامت تو کردن جز ظلم نیست، آن گه زلیخا اعتراف آورد بفعل خود و آشکار کرد بر ایشان عشق خود، دانست که ایشان او را معذور دارند، گفت من تن او خود را خواستم، «فَاسْتَعْصَمَ» وی از خدای نگه داشت خواست از من، و قیل معناه فامتنع و استعصی. پس زنان همه روی بوی نهادند گفتند: اطع مولاتک. و زلیخا او را بحبس تهدید کرد گفت: «لَئِنْ لَمْ یَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَیُسْجَنَنَّ» ای لیسجننّ و هو جواب القسم، تقدیره و اللَّه لیسجننّ «وَ لَیَکُوناً مِنَ الصَّاغِرِینَ» الأذلاء و الصّاغر فی اللّغة الذلیل و الفعل منه صغر بالکسر یصغر صغرا و صغارا فهو صاغر و فی الدّقة و السنّ صغر صغرا فهو صغیر.