Қавлаи таъолӣ : « ва мо أбрии нафасӣ » алоиаҳ . . . Юсуф ( ъ ) он гуҳ ки гуфт злки лиълми ании лами ахнаҳи болғиб , тавфиқу исмат ҳақ дид , боз чун гуфт ва мо абрии нафасӣ , тақсир дар хизмат худ дид , он яке баёни шукр тавфиқаст ва ин яке баёни узр тақсирасту банда бояд ки пайвастаи миёни шукру узри гардон буд , ҳар гуҳ ки бо ҳақ нигарад неъмат бинад бинозад ва дар шукри биафзояд , чун бо худ нигарад гуноҳ бинад бисӯзаду бъзр пеш ояд , бони шукри мустаҳаққ зиёдат гардад , бойени узри мустуҷиб мағфират шавад .

قوله تعالی: «وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسِی» الآیة... یوسف (ع) آن گه که گفت ذلک لیعلم انّی لم اخنه بالغیب، توفیق و عصمت حق دید، باز چون گفت و ما ابرّئ نفسی، تقصیر در خدمت خود دید، آن یکی بیان شکر توفیق است و این یکی بیان عذر تقصیر است و بنده باید که پیوسته میان شکر و عذر گردان بود، هر گه که با حق نگرد نعمت بیند بنازد و در شکر بیفزاید، چون با خود نگرد گناه بیند بسوزد و بعذر پیش آید، بآن شکر مستحق زیادت گردد، باین عذر مستوجب مغفرت شود.

Пери тариқат азинҷо гуфт : илоҳӣ гоҳе бахуд нагарм гӯям аз ман зортар кист ?

پیر طریقت ازینجا گفت: الهی گاهی بخود نگرم گویم از من زارتر کیست؟

Аз арши ҳамеи бхўиштн дар нагарм

از عرش همی بخویشتن در نگرم‌

Фзили ъёзро диданд аз халқи азлати гирифта ва дар он зовия эй аз завоёии масҷид танҳо нишастау зикри ҳақро мӯнис худ карда , хилватӣ ки ҷавонмардонро бар бисоти инбисот дар хайма «у ҳўи мъкм » бо ҳақ буд бо даст оварда , дӯстӣ фаро расед ӯро танҳо дид , бадӣдори вай табаррук гирифт , пеш вай бинишаст , Фзил гуфт : ё ахии мо аҷлски ило , чаҳ туро бар он дошт ки дарин хилвати мо заҳмат оварадӣ , нҳмори фориғӣ ки бмо мепардозӣ , дарвеш гуфт маъзӯрами дор ки ман надонистам ва аз вақту ваҷди ту бехабар будам , акнӯн аз вақти хеши моро хабарии бози даҳ ва аз равиши хеши нукта Эй бигӯӣ то аз суҳбати ту бенасиб набошем . Фзил гуфт онч туро сазост бигӯям : бдонки Фзилро аз гузоради шукри неъмати манъам ва аз узри хости зулати хеш бо дайгарӣ пардохт нест ва дар дили вай низ чизеро ҷой нест , гоҳе бахуд нагарм узр зулат хоҳам , гоҳе бадв нагарм шукри неъмати гузорам , Фзили он гуҳ рӯй сӯй осмон кард гуфт : илоҳии он тоқат ки дорад ки бахуди шукри неъмат ту кунад ? он кист ки бсзои ту туро хизмат кунад ?

فضیل عیاض را دیدند از خلق عزلت گرفته و در آن زاویه‌ای از زوایای مسجد تنها نشسته و ذکر حق را مونس خود کرده، خلوتی که جوانمردان را بر بساط انبساط در خیمه «وَ هُوَ مَعَکُمْ» با حق بود با دست آورده، دوستی فرا رسید او را تنها دید، بدیدار وی تبرّک گرفت، پیش وی بنشست، فضیل گفت: یا اخی ما اجلسک الیّ، چه ترا بر آن داشت که درین خلوت ما زحمت آوردی، نهمار فارغی که بما میپردازی، درویش گفت معذورم دار که من ندانستم و از وقت و وجد تو بی خبر بودم، اکنون از وقت خویش ما را خبری باز ده و از روش خویش نکته‌ای بگوی تا از صحبت تو بی‌نصیب نباشیم. فضیل گفت آنچ ترا سزاست بگویم: بدانک فضیل را از گزارد شکر نعمت منعم و از عذر خواست زلّت خویش با دیگری پرداخت نیست و در دل وی نیز چیزی را جای نیست، گاهی بخود نگرم عذر زلّت خواهم، گاهی بدو نگرم شکر نعمت گزارم، فضیل آن گه روی سوی آسمان کرد گفت: الهی آن طاقت که دارد که بخود شکر نعمت تو کند؟ آن کیست که بسزای تو ترا خدمت کند؟

Илайҳи мағбун касе ки насиб ӯ аз дӯстӣ ту гуфтораст , ӯро ки дарин роҳи ҷон ва дил бакораст , ӯро бо васли ту чаҳ кораст ? илоҳии моро аз неъмати ту ин бас ки ҳаргиз дар меҳри ту шикеб набудему бҷону дили хоки сари кӯии ту май бўӣим . Ва бадасти умеди ҳалқа дар дӯстӣ мекӯбем ва ҳар ҷой ки дар ҷаҳони гум шудаи исти қиссаи худ бо ӯ мегӯйем , он гуҳ рӯй бо дарвеш кард гуфт : ахФи мконку аҳФзи лсонку астғФри аллоҳи лзнбку ллмؤмнину алмؤмнот .

الیه مغبون کسی که نصیب او از دوستی تو گفتارست، او را که درین راه جان و دل بکارست، او را با وصل تو چه کارست؟ الهی ما را از نعمت تو این بس که هرگز در مهر تو شکیبا نبودیم و بجان و دل خاک سر کوی تو می‌بوئیم. و بدست امید حلقه در دوستی می‌کوبیم و هر جای که در جهان گم شده‌ایست قصّه خود با او می‌گوییم، آن گه روی با درویش کرد گفت: اخف مکانک و احفظ لسانک و استغفر اللَّه لذنبک و للمؤمنین و المؤمنات.

Қавла « إни алнФси лأмораҳи болсўء » бдонки нафасро чаҳор ртбтаст : аввали нафаси аммора , пас нафаси макора , сими сҳораҳ , чаҳоруми мутмаина . Нафас аммора онаст ки дар бута риёзат нагузашта пӯст ҳастӣ аз вай ба даббоғат боз науфтода ва бо халқи худои бхсўмти бархеста ва ҳануз бар сифат сабъят бимонада , пайваста дар пӯстин халқи афтода , ҳамаи хутба бар худ кунад , ҳамеша қадам бар муроди худ наад , дар олам инсоният мечарад ва аз чашмаи ҳаво об мехӯрд , ҷуз хӯрдан ва хуфтану ком рондани чизе дигар надонад , раби алъзаҳи худовандони ин нафасро мегуяд « зарраами иأклўоу итмтъўоу илҳҳми алأмли ФсўФи иълмўн » одамӣ рангаст басӯрат , аммо шайтон буд бсФт , инаст ки гуфт шаётини алонсу алҷн , ҳиҷоб азимасту қотеъ дайнаст , маъдани фисқҳоу маркази шарҳо , агар касе аз вай битавонад раст бмхолФт вай тавонад раст , ки қуръони Маҷиди хабар чунин медиҳад : «у أмои ман хоФи мақоми раба ва наҳй алнФси ани алҳўии Фإни алҷнаҳи ҳаии алмأўӣ »у ҷумлаи анбёءу русул ки омаданд эшонро бқҳру ҷиҳоди ин нафас фармуданд . Мустафо ( с ) гуфт : « рҷънои ман алҷҳоди алосғри илои алҷҳоди алокбр , асъби алҷҳоди ҷиҳоди алнФс , ҷоҳдўои фии аллоҳи ҳақи ҷиҳода » , ҳақ муҷоҳидат онаст ки сифоти нафаси аммора чун ҳирсу шаҳвату шарау ҳақаду кибру адовату буғзи онро парвариш надиҳӣу зери дасти худ дорӣ , ҳар гуҳ ки сари барзанади онро бснги ҷаҳд аз худ бози мидорӣ чунонк он ҷавон мард гуфта :

قوله «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ» بدانک نفس را چهار رتبت است: اول نفس امّاره، پس نفس مکاره، سیم سحّاره، چهارم مطمئنّة. نفس امّاره آنست که در بوته ریاضت نگذشته پوست هستی از وی به دباغت باز نیفتاده و با خلق خدا بخصومت برخاسته و هنوز بر صفت سبعیّت بمانده، پیوسته در پوستین خلق افتاده، همه خطبه بر خود کند، همیشه قدم بر مراد خود نهد، در عالم انسانیّت می‌چرد و از چشمه هوا آب میخورد، جز خوردن و خفتن و کام راندن چیزی دیگر نداند، ربّ العزّه خداوندان این نفس را میگوید «ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ» آدمی رنگست بصورت، اما شیطان بود بصفت، اینست که گفت شیاطین الانس و الجنّ، حجاب عظیم است و قاطع دین است، معدن فسقها و مرکز شرّها، اگر کسی از وی بتواند رست بمخالفت وی تواند رست، که قرآن مجید خبر چنین میدهد: «وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی‌ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی‌» و جمله انبیاء و رسل که آمدند ایشان را بقهر و جهاد این نفس فرمودند. مصطفی (ص) گفت: «رجعنا من الجهاد الاصغر الی الجهاد الاکبر، اصعب الجهاد جهاد النفس، جاهدوا فی اللَّه حق جهاده»، حقّ مجاهدت آنست که صفات نفس امّاره چون حرص و شهوت و شره و حقد و کبر و عداوت و بغض آن را پرورش ندهی و زیر دست خود داری، هر گه‌ که سر برزند آن را بسنگ جهد از خود باز میداری چنانک آن جوان مرد گفته:

Аммо нафаси макораи Фрўтрст аз нафаси аммора , қӯт он надорад ки муқовимат мард кунад , аммо пайваста дар камӣн буд то кӣ даст ёбад , ва мисолаш онаст ки чун мурӣдро дар роҳи муҷоҳидату риёзат дар мақом ҷамъият бинад , сафарӣ аз сафарҳои тоъат чун ҳаҷу ғзоу зиёрат дар пеши вай наад , гуяд ин беҳтар ва дар манозили тоъоти ин қадами олӣтар ,у вай дар онч гуфт ростгӯӣаст , аммо макраст ки мекунаду талбис ки мехоҳад то мурӣдро аз мақом ҷамъият бияфканад ва ӯро дар ин сафари парокандаи хотир ва саргардон кунад ва бошад ки бмқсўд расад ва бошад ки нарасад , ва агар расад бошад ки ин ҷамъияти ҳаргиз боз набинад , ҷунайд аз ӣнҷо гуфт : ҳазор мурӣд бо мо қадами дарин роҳ ниҳоданд ҳама фурӯ шуданд ва ман бар сари омадам ,у мурӣдонро дар роҳи иродат , пер аз баҳр ин мебояд ки перони манозили ин роҳ шинохта бошанду камӣни гоҳи нафаси макора бар эшон пӯшида намонад то аҳволи мурӣдонро татаббуъ мекунанду ончи созгори қадами эшон буд бар он далолат мекунанд . Бузургон дайн гуфтанд мард то соҳиб тамкин нашавад аз нафаси макора эмин нагардад ,у оби андак бақадрӣ наҷосат палид гардад аммо баҳри ҳаргиз палид нагардад , ҳоли аҳли бдоити борӣк буд , хотири змимаҳ аз нафаси макораи хезад , ӯро биҷунбанд , аммо ҳоли аҳли тамкину арбоби ниҳоят кӯҳ бошаду боди кӯҳро натавонад ҷунбонед ,у баъд аз нафаси макораи нафас сҳораҳаст , гирди аҳл ҳақиқат гардад чун ӯро бар тоъоту анвоъи риёзот муҳкам бинад , гуяд бар нафаси худ раҳмат кун ани лнФски алейк ҳқо , чун мард на муҳаққиқ бошад ӯро аз мақоми ҳақиқат бо мақоми шариъати орад , рухсати пеши вай наад ва ҳар ҷо ки рухсат омад ороми нафас падед омад аз онҷои нафас қӯт гирад ва ӯро бқдми аввали бози барад , нафаси аммора боз дид ояд .

امّا نفس مکّاره فروترست از نفس امّاره، قوّت آن ندارد که مقاومت مرد کند، اما پیوسته در کمین بود تا کی دست یابد، و مثالش آنست که چون مرید را در راه مجاهدت و ریاضت در مقام جمعیت بیند، سفری از سفرهای طاعت چون حجّ و غزا و زیارت در پیش وی نهد، گوید این بهتر و در منازل طاعات این قدم عالیتر، و وی در آنچ گفت راستگوی است، امّا مکرست که میکند و تلبیس که میخواهد تا مرید را از مقام جمعیّت بیفکند و او را در این سفر پراکنده خاطر و سرگردان کند و باشد که بمقصود رسد و باشد که نرسد، و اگر رسد باشد که این جمعیت هرگز باز نبیند، جنید از اینجا گفت: هزار مرید با ما قدم درین راه نهادند همه فرو شدند و من بر سر آمدم، و مریدان را در راه ارادت، پیر از بهر این میباید که پیران منازل این راه شناخته باشند و کمین گاه نفس مکّاره بر ایشان پوشیده نماند تا احوال مریدان را تتبع میکنند و آنچ سازگار قدم ایشان بود بر آن دلالت می‌کنند. بزرگان دین گفتند مرد تا صاحب تمکین نشود از نفس مکّاره ایمن نگردد، و آب اندک بقدری نجاست پلید گردد اما بحر هرگز پلید نگردد، حال اهل بدایت باریک بود، خاطر ذمیمه از نفس مکّاره خیزد، او را بجنباند، اما حال اهل تمکین و ارباب نهایت کوه باشد و باد کوه را نتواند جنبانید، و بعد از نفس مکاره نفس سحّاره است، گرد اهل حقیقت گردد چون او را بر طاعات و انواع ریاضات محکم بیند، گوید بر نفس خود رحمت کن انّ لنفسک علیک حقّا، چون مرد نه محقق باشد او را از مقام حقیقت با مقام شریعت آرد، رخصت پیش وی نهد و هر جا که رخصت آمد آرام نفس پدید آمد از آنجا نفس قوّت گیرد و او را بقدم اوّل باز برد، نفس امّاره باز دید آید.

Иброҳӣм хавос гуфт : чиҳил сол бо нафас дар мнозът будам ки аз ман нон ва мост мехост , рӯзии маро бар вай раҳмат омад , дармеи сими ҳалол бчнг оварадам , дар Бағдод мерафтам то нону мости хуррам , дар хароба Эй шудам периро дидам дар он гармои гарми афтодау занбӯрон аз ҳаво дар мепариданд ва аз ваии гӯшт бар мегирифтанд , иброҳӣм гуфт маро бар вай раҳмат омад , гуфтам мискини ин мард , сари бардошт ва гуфт эй хавос дар ман чаҳ мискинӣ май бинӣ , на тоҷи ислом бар сар манасту гавҳари маърифат дар дили ман , мискини туе ки ба чиҳил соли шаҳвати нону мост аз нафаси худ манъ наметуоне кард .

ابراهیم خواص گفت: چهل سال با نفس در منازعت بودم که از من نان و ماست‌ میخواست، روزی مرا بر وی رحمت آمد، درمی سیم حلال بچنگ آوردم، در بغداد می‌رفتم تا نان و ماست خرم، در خرابه‌ای شدم پیری را دیدم در آن گرما گرم افتاده و زنبوران از هوا در می‌پریدند و از وی گوشت بر میگرفتند، ابراهیم گفت مرا بر وی رحمت آمد، گفتم مسکین این مرد، سر برداشت و گفت ای خواص در من چه مسکینی می‌بینی، نه تاج اسلام بر سر منست و گوهر معرفت در دل من، مسکین تویی که به چهل سال شهوت نان و ماست از نفس خود منع نمی‌توانی کرد.

Дар ҷумлаи бдонки нафаси сҳораҳи мардро ба маъсият нафармоед , бтоът фармоед , чун марди қадам дар кӯии тоъат наад аз айни тоъати ваии рангии برارد , гуяд охири ту беҳтарӣ аз он марди шароби хори фосиқ , мард дар худ ин эътиқод кунад , худро бичишам писанд нигарад ва дигаронро бичишам ҳақорат то ҳалок аз вай барояд .

در جمله بدانک نفس سحّاره مرد را به معصیت نفرماید، بطاعت فرماید، چون مرد قدم در کوی طاعت نهد از عین طاعت وی رنگی برآرد، گوید آخر تو بهتری از آن مرد شراب خوار فاسق، مرد در خود این اعتقاد کند، خود را بچشم پسند نگرد و دیگران را بچشم حقارت تا هلاک از وی برآید.

Садиқи Акбари разии аллоҳ анҳу бидида ҳақиқати назар дар худ кард , ҳақиқат худ бидид гуфт : ақилўнии фалсати бхиркм , эй садиқи ту худро ин ҳамеи гӯйӣу дайни ислому шаръи муқаддас бар ту ин хутба мекунад ки : хайри анноси баъди расӯли аллоҳи абӯи бикри алсдиқ , аз онҷои нафаси мутмаина оғоз кунад ва ин нафаси анбёء ва авлиёст , дар пардаи риояти банд исмат дорад , онҳо ки анбиёанд дар саропарда исматанд ва онҳо ки авлиёанд дар пардаи ҳифз ва риоятанд , агар як лаҳзаи банди исмат азишон бардоштандӣ , азишон ҳамон омадӣ ки аз фиръавн ваҳомон , ва агар як нафаси ҳифзу ҳаётату риоят аз авлиёи мунқатиъи гаштии ҳамаи авлиёи зуннор дар бастандӣ ! агар ҳазор соли Аҳмади арабии мирФтӣ агар « Динои Фтдлӣ » набӯдӣ куҷо раседӣ ?

صدّیق اکبر رضی اللَّه عنه بدیده حقیقت نظر در خود کرد، حقیقت خود بدید گفت: اقیلونی فلست بخیرکم، ای صدّیق تو خود را این همی گویی و دین اسلام و شرع مقدس بر تو این خطبه میکند که: خیر النّاس بعد رسول اللَّه ابو بکر الصدّیق، از آنجا نفس مطمئنّه آغاز کند و این نفس انبیاء و اولیاست، در پرده رعایت بند عصمت دارد، آنها که انبیااند در سراپرده عصمت‌اند و آنها که اولیااند در پرده حفظ و رعایت‌اند، اگر یک لحظه بند عصمت ازیشان برداشتندی، ازیشان همان آمدی که از فرعون و هامان، و اگر یک نفس حفظ و حیاطت و رعایت از اولیا منقطع گشتی همه اولیا زنّار در بستندی! اگر هزار سال احمد عربی میرفتی اگر «دَنا فَتَدَلَّی» نبودی کجا رسیدی؟

Пер тариқат гуфт : илоҳӣ шод бидонам ки аввал ман набудам ту будӣ , оташ ёфт бо нури шинохт ту омехтӣ , аз боғи висоли насими қурб ту ангехтӣ , борони Фрдонити баргарди башарияти рехтӣ , ботши дӯстии об ва гул бсухтӣ то дидаи орифи бадӣдори худ омухтӣ .

پیر طریقت گفت: الهی شاد بدانم که اوّل من نبودم تو بودی، آتش یافت با نور شناخت تو آمیختی، از باغ وصال نسیم قرب تو انگیختی، باران فردانیّت برگرد بشریّت ریختی، بآتش دوستی آب و گل بسوختی تا دیده عارف بدیدار خود آموختی.