Қавлаи таъолӣ : « раби қади отитнии ман алмалик » яъне малики Миср ,у дахли ман ллтбъизи лонаи лами иؤти алмалики калла ,у қили ман ллбён , «у ълмтнии ман таъвили алأҳодис » яъне тафсири ктбки алтии анзлтҳои алии анбёӣк ,у қили таъбири алрўёу лами иқли ҳозои алии ана аъзам наамма аллоҳи алайҳи локини қолҳо лонҳои ман хсоӣси аллоҳи ъзу ҷли ъндаҳи комаи шукри сулаймон , Фқоли ълмнои мантиқи алтир ,у лами икни мантиқи алтир аъзам наамма аллоҳи алайҳ , анмои шукраи алии анаи хсаҳи бзлку ллонбёءи хсоӣси нъми хсўои баҳои фии алднёи ман ғайриҳам баъди мо акрмўо ба ман нафоиси алнъм . Мисли қавла : «у أлнои ?лаи алҳдиду أслнои ?лаи айни алқтр »у аҳёءи исои бен Марями аламутӣу аброӣаҳи алокмаҳу алأбрсу тФҷири Мӯсои алмоءи болъсои ман алҳҷр , « фотири алсмоўоту алأрз » яъне ё фотири алсмоўоту аларз , « أнти веле » носирӣу муайянӣу мутаваллии тадбирӣ , « фии алднёу алохраҳи тўФнӣ мусалламан » . Қоли ибни ҷрир : сأли аламуту лои сأлаҳи ғайра . Ва қили лӣси ҳозои сؤолоу анмои алмънии тўФнии явми ттўФонӣ мусалламан мхлсои фии алтоъаҳ , «у أлҳқнии болсолҳин » алонбёء . Ва қили бобоӣии иброҳӣму исҳоқу ёқӯб , эй арФънии илои дрҷтҳм .

قوله تعالی: «رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ» یعنی ملک مصر، و دخل من للتّبعیض لانّه لم یؤت الملک کلّه، و قیل من للبیان، «وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحادِیثِ» یعنی تفسیر کتبک الّتی انزلتها علی انبیائک، و قیل تعبیر الرّویا و لم یقل هذا علی انّه اعظم نعمة اللَّه علیه لکن قالها لانّها من خصائص اللَّه عزّ و جلّ عنده کما شکر سلیمان، فقال علّمنا منطق الطّیر، و لم یکن منطق الطّیر اعظم نعمة اللَّه علیه، انّما شکره علی انّه خصّه بذلک و للانبیاء خصائص نعم خصّوا بها فی الدّنیا من غیرهم بعد ما اکرموا به من نفایس النّعم. مثل قوله: «وَ أَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ وَ أَسَلْنا لَهُ عَیْنَ الْقِطْرِ» و احیاء عیسی بن مریم الموتی و ابرائه الاکمه و الأبرص و تفجیر موسی الماء بالعصا من الحجر، «فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» یعنی یا فاطر السماوات و الارض، «أَنْتَ وَلِیِّی» ناصری و معینی و متولّی تدبیری، «فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنِی مُسْلِماً». قال ابن جریر: سأل الموت و لا سأله غیره. و قیل لیس هذا سؤالا و انّما المعنی توفنی یوم تتوفّانی مسلما مخلصا فی الطاعة، «وَ أَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ» الآنبیاء. و قیل بآبائی ابراهیم و اسحاق و یعقوب، ای ارفعنی الی درجتهم.

Муфассирон гуфтанд : Юсуфи орзӯии марги он гуҳ кард ки малики Миср бар вай рост шуду хешу пайванд ӯ ҳама бо ваии расиданду таъбири хоб ки дида буд бар ваии тамоми гашт , баъд аз ин ҳамаи марги хост бар ислому суннат то неъмат бар вай тамом гардад ,у пеш аз ваии ҳеҷ пайғомбари орзӯӣ марг накарда буд , раби Алъоламин дъоءи вай иҷобат кард , ФтўФоаҳи аллоҳи тибои тоҳрои бмсри баъди ани аўсии илои ахиаҳи Яҳудоу астхлФаҳи алӣ банӣ Исроилу дафни Юсуфи фии алнили фии сандӯқи ман рухому злки анаи лмои моти тшоҳи анноси алайҳи кули иҳби ани идФни фии мҳлтҳми лмои ирҷўни ман бараката ҳатто ҳмўои болқтол , Фрأўои ани идФнўаҳи фии алнил ҳатто имри алмоءи алайҳи файсали илои ҷамеъи Мисри Фикўни каллаами фӣаи шръои воҳдои ФФълўо . Ва кони қабраи фии алнили илои ани ҳамлаи Мӯсо ( ъ ) маъааи ҳайни харҷи ман Мисри ббнии Исроили Фнқлаҳи илои алшому дафнаи борзи канъони хориҷи алҳсни алиўм , Флзлки тнқли алиҳўди мўтоҳми илои алшоми ман феъл злк манеҳам .

مفسّران گفتند: یوسف آرزوی مرگ آن گه کرد که ملک مصر بر وی راست شد و خویش و پیوند او همه با وی رسیدند و تعبیر خواب که دیده بود بر وی تمام گشت، بعد از این همه مرگ خواست بر اسلام و سنّت تا نعمت بر وی تمام گردد، و پیش از وی هیچ پیغامبر آرزوی مرگ نکرده بود، ربّ العالمین دعاء وی اجابت کرد، فتوّفاه اللَّه طیّبا طاهرا بمصر بعد ان اوصی الی اخیه یهودا و استخلفه علی بنی اسرائیل و دفن یوسف فی النّیل فی صندوق من رخام و ذلک انّه لمّا مات تشاح النّاس علیه کلّ یحب ان یدفن فی محلّتهم لما یرجون من برکته‌ حتّی حمّوا بالقتال، فرأوا ان یدفنوه فی النّیل حتّی یمرّ الماء علیه فیصل الی جمیع مصر فیکون کلّهم فیه شرعا واحدا ففعلوا. و کان قبره فی النّیل الی ان حمله موسی (ع) معه حین خرج من مصر ببنی اسرائیل فنقله الی الشّام و دفنه بارض کنعان خارج الحصن الیوم، فلذلک تنقل الیهود موتاهم الی الشّام من فعل ذلک منهم.

Рӯй абӯи бардаи ани абии Мӯсои қол : назул алнабӣ ( с ) боъробии Фокрмаҳ , Фқоли ?ла алнабӣ ( с ) тъоҳднои Фотоаҳ , Фқоли сили ҳоҷтк , Фқоли ноқаи ирҳлҳоу аънзи иҳлбҳои аҳлии Фқол ( с ) аъҷзи ҳозои ани икўн мисли ъҷўз банӣ Исроил ? қолўо ё расӯли аллоҳ ва мо ъҷўз банӣ Исроил ? Фқоли ани Мӯсои лмосор ббнии Исроили ман Мисри злўои алтриқу азлми алайҳими Фқолўои мо ҳозои Фқоли ълмоؤҳм . Ани Юсуф ( ъ ) лмои ҳзраҳи аламути ахзи ълинои мўсқои ман аллоҳи ан ло нахарҷ ман Миср ҳатто нанақл изомаи маъно . Қоли Фмни иълми мавзеи қабра ? қолўои ъҷўзи лабании Исроили Фбъси илоҳо Фоттаҳ , Фқоли Мӯсо ( ъ ) длинии алии қабри Юсуф , қолати тътинии ҳукмӣ , қол ва мо ҳкмк , қолати акўни мъки фии алҷнаҳ , ва рӯй ани ҳзаҳи алъҷўзи канти мақъадаи ъмёءи Фқолти лмўсии лои ахбрки бмўзъи қабри Юсуф ҳатто тътинии арбъи хисол : ттлқи лии раҷулӣу тъиди илои басарӣу тъиди илои шабобӣу тҷълнии мъки фии алҷнаҳ , қоли Фкбри злки алии Мӯсои Фоўҳии аллоҳи ъзу ҷли илайҳ ё Мӯсои аътҳои мо сأлти Фонки анмои тътии алии ФФъли Фонтлқти баҳами илои мстнқъи моءи Фостхрҷўаҳи ман шотии алнили фии сандӯқи ман мармари Флмои ақлўаҳи тобутаи тлъи алқмру азоءи алтриқ мисли алнҳору аҳтдўо .

روی ابو بردة عن ابی موسی قال: نزل النّبی (ص) باعرابیّ فاکرمه، فقال له النّبی (ص) تعاهدنا فاتاه، فقال سل حاجتک، فقال ناقة یرحلها و اعنز یحلبها اهلی فقال (ص) اعجز هذا ان یکون مثل عجوز بنی اسرائیل؟ قالوا یا رسول اللَّه و ما عجوز بنی اسرائیل؟ فقال انّ موسی لمّا سار ببنی اسرائیل من مصر ضلّوا الطریق و اظلم علیهم فقالوا ما هذا فقال علماؤهم. انّ یوسف (ع) لمّا حضره الموت اخذ علینا موثقا من اللَّه ان لا نخرج من مصر حتّی ننقل عظامه معنا. قال فمن یعلم موضع قبره؟ قالوا عجوز لبنی اسرائیل فبعث الیها فاتته، فقال موسی (ع) دلّینی علی قبر یوسف، قالت تعطینی حکمی، قال و ما حکمک، قالت اکون معک فی الجنّة، و روی ان هذه العجوز کانت مقعدة عمیاء فقالت لموسی لا اخبرک بموضع قبر یوسف حتّی تعطینی اربع خصال: تطلق لی رجلی و تعید الیّ بصری و تعید الیّ شبابی و تجعلنی معک فی الجنّة، قال فکبر ذلک علی موسی فاوحی اللَّه عزّ و جلّ الیه یا موسی اعطها ما سألت فانّک انّما تعطی علیّ ففعل فانطلقت بهم الی مستنقع ماء فاستخرجوه من شاطی النّیل فی صندوق من مرمر فلمّا اقلّوه تابوته طلع القمر و اضاء الطریق مثل النّهار و اهتدوا.

« злки ман أнбоءи алғиб » эй ҳозои алзии қссноаҳи алейк ман амри Юсуфу ухувватаи ман алохбори алтии канти ғоӣбаҳи ънки Фонзлти алейк даллолаи алии исботи нбўтку анзороу тбширо , « ва мо канти лдиҳм » лдӣ банӣ ёқӯб , « إзи أҷмъўои أмрҳм » ъзмўои алии мо ҳамво ба ман илқоъи Юсуфи фии алҷб , « ва ҳам имкрўн » биўсФу бобӣаи аз ҷоءўаҳ бидам кизб « ва мо أксри анносу луи ҳирсати бмؤмнин » кони расӯли аллоҳ ( с ) ирҷўи имони Қурайшу алиҳўди лмои сأлўои ани қиссаи Юсуф , Фқси аллоҳи алайҳими аҳсани қасас ва байнҳо аҳсани баёни Флм икўнўо ъанд заннаи Фнзлти ҳзаҳи алоиаҳ , ва тақдирҳо ва мо аксари анноси бмؤмнину луи ҳирсат эй аҷтҳдти кули алоҷтҳоди ?фони злки илои аллоҳи Фҳсб .

«ذلِکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَیْبِ» ای هذا الّذی قصصناه علیک من امر یوسف و اخوته من الاخبار التی کانت غائبة عنک فانزلت علیک دلالة علی اثبات نبوّتک و انذارا و تبشیرا، «وَ ما کُنْتَ لَدَیْهِمْ» لدی بنی یعقوب، «إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ» عزموا علی ما همّوا به من القاء یوسف فی الجبّ، «وَ هُمْ یَمْکُرُونَ» بیوسف و بابیه اذ جاءوه بدم کذب «وَ ما أَکْثَرُ النَّاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِینَ» کان رسول اللَّه (ص) یرجو ایمان قریش و الیهود لمّا سألوا عن قصة یوسف، فقصّ اللَّه علیهم احسن قصص و بیّنها احسن بیان فلم یکونوا عند ظنّه فنزلت هذه الآیة، و تقدیرها و ما اکثر النّاس بمؤمنین و لو حرصت ای اجتهدت کلّ الاجتهاد فانّ ذلک الی اللَّه فحسب.

« ва мо тсӣлҳми алайҳ » эй алии алқуръону алтблиғу ҳдоитки аёҳм , « ман أҷр » эй ман ҷаълу моли Финқлҳми злк , « إни ҳўи إлои зикри ллъолмин » эй мо алқуръони алои тазкираи ?лаами бмои ҳўи слоҳҳму нҷотҳми ман алнору дхлўҳми алҷнаҳи ириди анои азҳнои алълаҳи фии алткзиби ҳайси бъсноки мблғои балои аҷри ғайри анаи лои иؤмни алои ман шоءи аллоҳу ани ҳирс алнабӣ алии злк .

«وَ ما تَسْئَلُهُمْ عَلَیْهِ» ای علی القرآن و التّبلیغ و هدایتک ایّاهم، «مِنْ أَجْرٍ» ای من جعل و مال فینقلهم ذلک، «إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ لِلْعالَمِینَ» ای ما القرآن الّا تذکرة لهم بما هو صلاحهم و نجاتهم من النّار و دخلوهم الجنّة یرید انّا ازحنا العلّة فی التکذیب حیث بعثناک مبلّغا بلا اجر غیر انّه لا یؤمن الّا من شاء اللَّه و ان حرص النّبی علی ذلک.

«у кأини ман оя » эй ва кам ман алломау даллолаи тдлҳми алии тавҳиди аллоҳи ъзу ҷли ман амри алсмоء ва анҳо бғири амди мо тқъи алии аларз ва фӣҳо ман муҷрии алшмсу алқмри мо идли алии ани лҳои холқои ?фони алзии халқҳо воҳиду кзлки Фимои ишоҳди фии аларзи ман наботҳо ва ҷиболҳо ва баҳорҳо мо иўҷби алълм алиқин ъанд алтأмл , « имрўни алайҳо » яъне бзлки мушрикии Қурайшу куффори Макка , « ва ҳам анҳо мързўн » лои итФкрўни фӣҳоу лои иътбрўни баҳо .

«وَ کَأَیِّنْ مِنْ آیَةٍ» ای و کم من علامه و دلالة تدلّهم علی توحید اللَّه عزّ و جلّ من امر السّماء و انّها بغیر عمد ما تقع علی الارض و فیها من مجری الشّمس و القمر ما یدلّ علی انّ لها خالقا فانّ الّذی خلقها واحد و کذلک فیما یشاهد فی الارض من نباتها و جبالها و بحارها ما یوجب العلم الیقین عند التأمّل، «یَمُرُّونَ عَلَیْها» یعنی بذلک مشرکی قریش و کفّار مکّة، «وَ هُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ» لا یتفکّرون فیها و لا یعتبرون بها.

« ва мо иؤмни أксрҳми биллоҳи إло ва ҳам мшркўн » зоҳири ин ояти мушкил май намояд аз баҳри онки имону ширк зид якдигаранд ва ҳар ду эшонро исбот карда дарин оят , ӯ ки муъмин буд ӯро мушрики нгўинд , ва ӯ ки мушрикаст муъмин набӯд , пас ло бадаст баёни он кардан : қавмӣ гуфтанд муроди бойен гуруҳеаст ки ба аллоҳи таъолӣ гиравидаанд ки зору нофеъу мудаббир ва мусаббиб ӯст ва он гуҳ дар асбоб меовезанд ва бо он май ороманди онро ширк киин гӯйанд чунонк гӯйӣ : луи лои алклби лдхли аллхси дорку лӯлои фалони ?лаккони кзо ,у фии алхбр : ман ҳлФи бғири аллоҳи Фқди ашрк .

«وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» ظاهر این آیت مشکل می‌نماید از بهر آنک ایمان و شرک ضد یکدیگرند و هر دو ایشان را اثبات کرده درین آیت، او که مؤمن بود او را مشرک نگویند، و او که مشرک است مؤمن نبود، پس لا بدّ است بیان آن کردن: قومی گفتند مراد باین گروهی است که به اللَّه تعالی گرویده‌اند که ضارّ و نافع و مدبّر و مسبّب اوست و آن گه در اسباب می‌آویزند و با آن می‌آرامند آن را شرک کهین گویند چنانک گویی: لو لا الکلب لدخل اللّخص دارک و لولا فلان لکان کذا، و فی الخبر: من حلف بغیر اللَّه فقد اشرک.

Аммо қавли бештарини аҳл тафсир онаст ки муроди бойени ширк маинаст , яъне он мушрикон ки бҳстӣу офаридагорӣу кирдигорӣ аллоҳ мегараванд чунонк гуфт ҷли ҷалола «у лӣни сأлтҳми ман хлқҳми лиқўлни аллоҳ ,у лӣни сأлтҳми ман халқи алсмоўоту алأрзи лиқўлни аллоҳ » он гуҳ бо ин иқрор анбоз мегиранд бо ӯ батонро ки на кирдигоранд ва на офаридагор ,у иқўлўни ҳؤлоء шФъоؤно ъанд аллоҳи ибн аббос гуфт мушрикони араб ки дар тлбиаҳ мегуфтанд : лаббайки аллоҳами лаббайки лои шарики лаки алои шарики ҳўи лаки тамаллука ва мо малик , ва гуфтаанд ки снўёнанд эшон ки бнўр ва зулмат гӯйанду гӯрон ки гӯйанд : алхири ман аллоҳу алшри ман Иблис . Ва қили нзлти фии алнсории лонаами омнўои сами ашркўои болтслис ,у қили нзлти фии алмноФқини азҳрўои алоямону асрўои алкФру алшрк ,у қили нзлти фии аҳли алкитоби омнўои ббъзи алонбёءу кФрўои ббъзи Фҷмъўои байни алоямону алшрк .

اما قول بیشترین اهل تفسیر آنست که مراد باین شرک مهین است، یعنی آن مشرکان که بهستی و آفریدگاری و کردگاری اللَّه می‌گروند چنانک گفت جلّ جلاله «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ، وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ» آن گه با این اقرار انباز می‌گیرند با او بتان را که نه کردگارند و نه آفریدگار، وَ یَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ ابن عباس گفت مشرکان عرب که در تلبیه می‌گفتند: لبّیک اللّهم لبّیک لا شریک لک الّا شریک هو لک تملکه و ما ملک، و گفته‌اند که ثنویان‌اند ایشان که بنور و ظلمت گویند و گوران که گویند: الخیر من اللَّه و الشّر من ابلیس. و قیل نزلت فی النّصاری لانّهم آمنوا ثمّ اشرکوا بالتّثلیث، و قیل نزلت فی المنافقین اظهروا الایمان و اسرّوا الکفر و الشّرک، و قیل نزلت فی اهل الکتاب آمنوا ببعض الانبیاء و کفروا ببعض فجمعوا بین الایمان و الشّرک.

Қавла « أи Фأмнўо » яъне алмшркин , « أни тأтиҳми ғошияи ман азоби аллоҳ » эй ъқўбаҳи тғшоҳму тшмлҳми кқўлаҳ : « явми иғшоҳми алъзоб » , « أўи тأтиҳми алсоъаҳ » эй алқёмаҳ , « бғтаҳ » Фҷоаҳи ман ғайри собиқаи аллома , « ва ҳам лои ишърўн » ботёнҳои ғайри мустаъидин лҳо .

قوله «أَ فَأَمِنُوا» یعنی المشرکین، «أَنْ تَأْتِیَهُمْ غاشِیَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ» ای عقوبة تغشاهم و تشملهم کقوله: «یَوْمَ یَغْشاهُمُ الْعَذابُ»، «أَوْ تَأْتِیَهُمُ السَّاعَةُ» ای القیامة، «بَغْتَةً» فجاة من غیر سابقة علامة، «وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ» باتیانها غیر مستعدّین لها.

« қул » ё Муҳамад , « ҳзаҳ » алтриқаҳу ҳзаҳи алдъўӣ , « сиблатӣ »у минҳоҷӣ , « أдъўо » аннос , « إлии аллоҳи алии басира » эй ҳудоу баёну ҳаҷау яқин ,у қили албсираҳи алмърФаҳи алтии имизи баҳо алҳақ ман алботлу ҳаии масдари басар . намегуяд эй Муҳамад ( с ) бигӯӣ кори ману расми ману пеша ман инаст ки михўонми халқро бо худои таъолӣ бар ҳуҷҷати равшану яқин бегумону дайни росту шинохти дуруст . Он гуҳ гуфт : « أно ва ман атбънӣ » Фҳўи аизои идъўи илои аллоҳ . Қоли ибни зайду алклбӣ : ҳақу аллоҳи алии ман атбъаҳи ани идъўи илои мо дуои илайҳу изкри болқрону алмўъзаҳу инҳии ани маосии аллоҳ , бойени қавли алии басира дар мавзе ҳоласт ва агар бар أдъўои إлии аллоҳи сухан бурӣда кунӣ он гуҳи гӯйӣ бар истинофи алии басираи أно ва ман атбънӣ раво бошад ва маънӣ онаст ки бар басират ва яқинам ҳам ман ва ҳам он кас ки бар паии ман рост равад . Ибн аббос гуфт яъне саҳобаи расӯл ки оростаи дайн ва тариқат буданду маъдани улӯми шариъат , ситорагони миллату собиқони уммат , мояи тақвоу ганҷи ҳудоу ҳизби мавло , «у субҳони аллоҳ » эй ва қул субҳони аллоҳи тнзиҳои ллаҳи ъмои ашркўо , « ва мо أнои ман алмшркин » маъаи аллоҳи ғайри аллоҳ .

«قُلْ» یا محمّد، «هذِهِ» الطّریقة و هذه الدّعوی، «سَبِیلِی» و منهاجی، «أَدْعُوا» النّاس، «إِلَی اللَّهِ عَلی‌ بَصِیرَةٍ» ای هدی و بیان و حجّة و یقین، و قیل البصیرة المعرفة الّتی یمیّز بها الحقّ من الباطل و هی مصدر بصر. می‌گوید ای محمد (ص) بگوی کار من و رسم من و پیشه من اینست که میخوانم خلق را با خدای تعالی بر حجّت روشن و یقین بی گمان و دین راست و شناخت درست. آن گه گفت: «أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی» فهو ایضا یدعو الی اللَّه. قال ابن زید و الکلبی: حقّ و اللَّه علی من اتّبعه ان یدعو الی ما دعا الیه و یذکر بالقرآن و الموعظة و ینهی عن معاصی اللَّه، باین قول علی بصیرة در موضع حال است و اگر بر أَدْعُوا إِلَی اللَّهِ سخن بریده کنی آن گه گویی بر استیناف عَلی‌ بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی روا باشد و معنی آنست که بر بصیرت و یقین‌ام هم من و هم آن کس که بر پی من راست رود. ابن عباس گفت یعنی صحابه رسول که آراسته دین و طریقت بودند و معدن علوم شریعت، ستارگان ملّت و سابقان امّت، مایه تقوی و گنج هدی و حزب مولی، «وَ سُبْحانَ اللَّهِ» ای و قل سبحان اللَّه تنزیها للَّه عمّا اشرکوا، «وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ» مع اللَّه غیر اللَّه.

« ва мо أрслнои ман қблк » ё Муҳамад , « إлои рҷоло » лои малоика , « иўҳии илайҳам » .

«وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ» یا محمّد، «إِلَّا رِجالًا» لا ملائکة، «یوحی الیهم».

Ва қрأи ҳФс « наваҳй إлиҳм » болнўни фии ҷамеъи алқуръон , « ман أҳли алқрӣ » эй аломсори дуни албўодии лони аҳли аломсори аъқлу аъламу аҳлм . Қоли алҳсни лами ибъс аллоҳ набиё ман албодиаҳу лои ман алнсоءу лои ман алҷн . Мушрикон Қурайш гуфтанд чаро бмо Фриштаҳ наомад бпиғом ки мардум омад , ин оят ҷавоб эшонаст : « أи Флми исирўои фии алأрзи Финзрўо » илои мсоръи аломми алмкзбаҳи Фиътбрўои баҳам .

و قرأ حفص «نُوحِی إِلَیْهِمْ» بالنّون فی جمیع القرآن، «مِنْ أَهْلِ الْقُری‌» ای الامصار دون البوادی لانّ اهل الامصار اعقل و اعلم و احلم. قال الحسن لم یبعث اللَّه نبیّا من البادیة و لا من النّساء و لا من الجنّ. مشرکان قریش گفتند چرا بما فریشته نیامد بپیغام که مردم آمد، این آیت جواب ایشانست: «أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا» الی مصارع الامم المکذّبة فیعتبروا بهم.

Ботўои алии қулали алҷболи тҳрсҳм

باتوا علی قلل الجبال تحرسهم

Ғлби алрҷоли Флми тмнъҳми алқлл

غلب الرّجال فلم تمنعهم القلل‌

Ва астнзлўои баъди ъзи ман мъоқлҳм

و استنزلوا بعد عزّ من معاقلهم

Ва аскнўои ҳФро ё бӣси мо нзлўо

و اسکنوا حفرا یا بئس ما نزلوا

Нодоҳми сорхи ман баъди мо дФнўо

ناداهم صارخ من بعد ما دفنوا

Ин алосраҳу алтиҷону алҳлл

این الاسرّة و التّیجان و الحلل

Ин алўҷўаҳи алтии канти муҳаҷҷаба

این الوجوه الّتی کانت محجّبة

Ман дунҳо тзрби алостору алклл

من دونها تضرب الاستار و الکلل‌

ФоФсҳи алқбри анҳуам ҳайни тсأлҳм

فافصح القبر عنهم حین تسألهم

Тлки алўҷўаҳи алайҳои алдўди тқттл

تلک الوجوه علیها الدّود تقتتل‌

Қади толи мо аклўои дҳро ва мо нъмўо

قد طال ما اکلوا دهرا و ما نعموا

Фосбҳўои баъди тӯли алокли қади аклўо

فاصبحوا بعد طول الاکل قد اکلوا

«у лдори алохраҳи хайри ллзини атқўо » иқўли аллоҳи таъолии ҳозои Фълнои фии алднёи боҳилли влоитноу тоътнои ан ннҷиҳм ъанд нузули алъзоб ва мо фии ?илдори алохраҳи хайри ?лаам , « أи Флои тъқлўн » ФтърФўои анҳо хайру ттўслўои болоямони илоҳо . Қрأи маданӣу шомӣу ъосму ёқӯб « 1 » : « أи Флои тъқлўн » бтоءи алмхотбаҳу албоқўни болёءу азоФи ?илдорҳо ҳнои илои алохраҳи алии тақдири ҳазфи алмўсўФи конаи қолу лдори алншأаҳи алохраҳ .

«وَ لَدارُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا» یقول اللَّه تعالی هذا فعلنا فی الدّنیا باهل ولایتنا و طاعتنا ان ننجّیهم عند نزول العذاب و ما فی الدّار الآخرة خیر لهم، «أَ فَلا تَعْقِلُونَ» فتعرفوا انّها خیر و تتوسّلوا بالایمان الیها. قرأ مدنیّ و شامیّ و عاصم و یعقوب «۱»: «أَ فَلا تَعْقِلُونَ» بتاء المخاطبة و الباقون بالیاء و اضاف الدّار ها هنا الی الآخرة علی تقدیر حذف الموصوف کانّه قال و لدار النّشأة الآخرة.

« ҳатто إзои астиأси алрсл » ин мавсуласт боит пеш мегуяд : пайғом меомад ба пайғомбарон ва эшон ради азоб май диданд аз душманон , то он гуҳ ки : астиأси алрсли ман исломи қўмҳму занни алрсли анҳми лои исдқўн албатау ани қўмҳми қади асрўои алии ткзибҳм , « ҷоءҳми нсрно » то чун пайғомбарон навмед шуданд аз исломи қавми хеш ва яқин донистанд ки эшон бар такзиби Мисри боистоднду тасдиқ пайғомбарон нахоҳанд кард , он гуҳи нусрат мо омад боишону азоб фурӯ кушодем бар душманон . Қроءти кӯфӣ « қади кзбўо » бтхФиФаст яънеу занни алмшркўну аъдоءи алрсли ани алрсли қади кзбўо , бойени қроءти занни бмънӣ шакасту бқроءти аввали бмънӣ яқин мегуяд чунон пиндоштанд душманони пайғомбарон ки пайғомбарон дурӯғ шунидаанд ва бо эшон дурӯғ гуфтаанд ки боишон азоб хоҳад омад , « ҷоءҳми нсрнои Фнҷии ман ншоء » ъанд нузули алъзоб ва ҳам алмؤмнўн . Қрأи шомӣу ъосму ёқӯби Фнҷии мшддаҳи алҷими мафтӯҳаи алёءи алии мо лами исми фоилау қроءти алъомаҳи Фннҷии бнўнин ,у адғми алксоӣии аҳадии алнўнини фии алأхрии Фнҷӣ , «у лои ирди бأснои ани алқўми алмҷрмин » эй лои идФъи ъзобнои ани алкФор яънеу аҳлкнои алкозбини ҳайси лои роди лъзобнои анҳуам азо назул баҳам .

«حَتَّی إِذَا اسْتَیْأَسَ الرُّسُلُ» این موصولست بآیت پیش می‌گوید: پیغام می‌آمد به پیغامبران و ایشان رد عذاب می‌دیدند از دشمنان، تا آن گه که: استیأس الرّسل من اسلام قومهم و ظنّ الرّسل انّهم لا یصدّقون البتّة و انّ قومهم قد اصرّوا علی تکذیبهم، «جاءَهُمْ نَصْرُنا» تا چون پیغامبران نومید شدند از اسلام قوم خویش و یقین دانستند که ایشان بر تکذیب مصرّ بایستادند و تصدیق پیغامبران نخواهند کرد، آن گه نصرت ما آمد بایشان و عذاب فرو گشادیم بر دشمنان. قراءت کوفی «قَدْ کُذِبُوا» بتخفیف است یعنی و ظنّ المشرکون و اعداء الرّسل انّ الرّسل قد کذبوا، باین قراءت ظنّ بمعنی شک است و بقراءت اوّل بمعنی یقین می‌گوید چنان پنداشتند دشمنان پیغامبران که پیغامبران دروغ شنیده‌اند و با ایشان دروغ‌ گفته‌اند که بایشان عذاب خواهد آمد، «جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّیَ مَنْ نَشاءُ» عند نزول العذاب و هم المؤمنون. قرأ شامی و عاصم و یعقوب فنجّی مشدّدة الجیم مفتوحة الیاء علی ما لم یسمّ فاعله و قراءت العامة فننجی بنونین، و ادغم الکسائی احدی النّونین فی الأخری فنجی، «وَ لا یُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِینَ» ای لا یدفع عذابنا عن الکفّار یعنی و اهلکنا الکاذبین حیث لا رادّ لعذابنا عنهم اذا نزل بهم.

« лақади кони фии қссҳм » эй фии қасаси алонбёءу аммҳм ,у қили фии қиссаи Юсуфу ухувватау абӣа , « ибра » мо иъбр ба ман алҷҳли илои алълм , « лأўлии алأлбоб » зўии алъқўл ,у лаби кули шайъи ءи хлостаҳу хиёра . Гуфтаанд маънии ибра ва эътибор онаст ки нодониста ва нобӯда дар дониста ва бӯда бишносӣ , яъне ман нақли Юсуфи ман алҷбу алсҷни илои алмалики Фҳўи алии насри Муҳамад ( с ) қодир мегуяд он худованд ки қудрат худ намӯд бо ъзозу икроми Юсуф то пас аз чоҳу зиндону зли бандагии бъз мулкӣ расед , ва пас аз фурқати хуишону гиромӣони қурбату васлати эшон бмрод бидид , қодираст ки Муҳамади Мустафо ( с )ро бар душманон нусрат диҳаду эъзозу икроми вайро куфраи Қурайши мақҳур ва мхзўл гирданд , « мо кони ҳдисои иФтрӣ » эй мо кони алқуръони ҳдисои ихтлқи комаи заъми алкФор , ани ҳозои алои ахтлоқи бали ҳўи каломи аллоҳу илмау сифата , «у локини тасдиқи алзии байни идиаҳ » эйу локини кони тасдиқи алктби алтии тқдмтаҳ , яъне исдқи мо қиблаи ман алтўриаҳу алонҷилу алктб ,у тафсили кули шайъи ء » иҳтоҷи алъбоди илайҳи ман умӯри аддӣну шароеъа , «у ҳудо » ман алзлол , «у раҳма » ман алъзоб , « лқўми иؤмнўн » исдқўни бтўҳиди аллоҳи ъзу ҷлу иқрўни бнбўаҳи Муҳамад ( с ) .

«لَقَدْ کانَ فِی قَصَصِهِمْ» ای فی قصص الانبیاء و اممهم، و قیل فی قصّة یوسف و اخوته و ابیه، «عِبْرَةٌ» ما یعبر به من الجهل الی العلم، «لِأُولِی الْأَلْبابِ» ذوی العقول، و لبّ کلّ شی‌ء خلاصته و خیاره. گفته‌اند معنی عبرة و اعتبار آنست که نادانسته و نابوده در دانسته و بوده بشناسی، یعنی من نقل یوسف من الجبّ و السّجن الی الملک فهو علی نصر محمّد (ص) قادر می‌گوید آن خداوند که قدرت خود نمود با عزاز و اکرام یوسف تا پس از چاه و زندان و ذلّ بندگی بعزّ ملکی رسید، و پس از فرقت خویشان و گرامیان قربت و وصلت ایشان بمراد بدید، قادر است که محمد مصطفی (ص) را بر دشمنان نصرت دهد و اعزاز و اکرام وی را کفره قریش مقهور و مخذول گرداند، «ما کانَ حَدِیثاً یُفْتَری‌» ای ما کان القرآن حدیثا یختلق کما زعم الکفّار، ان هذا الّا اختلاق بل هو کلام اللَّه و علمه و صفته، «وَ لکِنْ تَصْدِیقَ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ» ای و لکن کان تصدیق الکتب التی تقدمته، یعنی یصدّق ما قبله من التوریة و الانجیل و الکتب، وَ تَفْصِیلَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ» یحتاج العباد الیه من امور الدّین و شرایعه، «وَ هُدیً» من الضّلال، «وَ رَحْمَةً» من العذاب، «لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ» یصدّقون بتوحید اللَّه عزّ و جلّ و یقرّون بنبوّة محمد (ص).