Қавлаи таъолӣу тақаддус : « إзи қолўои лиўсФу أхўаҳ » ин лоам , лоам қисмаст , тақдирау аллоҳи лиўсФу ахўаҳ , « أҳби إлии أбинои мно » ва раво бошад ки гӯйанд лоам таъкӣдаст ки дар авсоф шавад на дар асмоء чунонк гӯйанд « ази қолўои Юсуфу ахўаҳи лоҳби илои абино » , локини пайвастани он босами Юсуфи назми суханро некӯтару лоиқтар буд аз пайвастани он бўсФ , ин маъниро дар исм пайвастанд на дар васф , «у нҳни асаба » асаба гуруҳе бошад аз се то даҳ бадалели ин оят ки эшон даҳ буданд , ва гуфтаанд аз даҳ то бчҳли чунон ки дар он оят гуфт : « лтнўأи болъсбаҳ »у асабаро аз лафзи худ воҳид бигӯянд , ҳам чун нафару рҳт ,у иштиқоқи он аз асабасту таассуб ,у ақўёро гӯйанд на зъоФро , « إни أбонои лФии залоли мубин » залоли дарин мавзе ва ду ҷои дигари ҳам дарин сӯраи номи муҳаббат муфратаст , он муҳаббат ки мард дар он бо худ бар наёяду буришади худ роҳи набард ва насиҳат нашунӯд , маънӣ оят онаст ки падари мо Юсуфроу бинёминро бдрстӣу таҳқиқ бар мо баргузӣдау меҳри дили боФрот бар эшон ниҳода , ду кӯдаки хиради фарои пеш мо дошта , ва мо даҳ мардем нафъи мо бештар , ва ӯро бакори омадатар . « إни أбонои лФии залоли мубин » қили фии хтоءи ман раъйау ҷаври ман фаъла , падари мо рой хато зад ва дар феъл ҷавр кард ки дар муҳаббати фарзандони роҳи адли бгзошт . Ва қил : фии залоли мубин эй фии ғлзи ман амри дунёа , Фоно нақавм бомўолаҳу мўошиаҳ . Бародарони ин сухани он гуҳ гуфтанд ки хабари хоби Юсуф боишон расед ,у майли ёқӯби буи ҳар рӯзи зиёда тар медиданд ,у ёқӯбро хоҳарӣ буд ки пероҳан иброҳӣм дошту камари исҳоқ , чун ёқӯби хоби Юсуф бо вай бигуфт вай биёмаду чашм Юсуф бабўседу пероҳану камар буи дод , писарони ёқӯб чун ин бишуниданд дил танг шуданд , бар амма хеш омаданд , ва шикоят карданд ки Юсуфро бад-ӣни ҳадяи махсӯс кардану ҳақи мо бгзоштн чаҳ маънӣ дорад ? амма аз шарм гуфт : ман биъқўб додаму ёқӯб ӯро дода , бародарон аз онҷои хашмгину кӣнаи вари бархестанду камар адоват барбастанд , бо якдигар гуфтанд : « ақтлўои Юсуфи أўи атрҳўаҳ » ин гӯяндаи шмъўн буд бқўли баъзе муфассирону бики қавли дон ,у бики қавли рўбил , « أўи атрҳўаҳи أрзо » яъне : абъдўаҳи ани арзи абӣаи илои арзи баъӣдаи анҳу ,у тақдираи фии арз , бҳзФи алҷору таъаддии алФъли илайҳ , « ихли лаками ваҷҳи أбикм » эй исФи маваддатаи лакаму иқбли бклитаҳи алайкум . Ин ҳам он ваҷҳаст ки ҷойҳо дар қуръон ёд карда : «у أқимўои вҷўҳкм , ваҷҳати ваҷҳеи Фأқми вҷҳк , أқми вҷҳк » ин ваҷҳ диласту нияту қасди дарин мавзеҳо «у ткўнўои ман баъда » эй ман баъди қатла ӯ тарҳа , « қўмои солеҳин » тақдира , сами тўбўои лткўнўои қўмои солеҳин , ҳиӣўои алтўбаҳ қабл алмъсиаҳ . Ва қили солеҳин тоӣбин , мисли қавла : « إни ткўнўои солеҳин Фإнаҳи кони ллأўобини ғФўро » солеҳи дарин ояти ҳам он муслеҳаст ки ҷойҳои дигар гуфт : « إлои аллазӣнаи тобўоу أслҳўои Фмни тоби ман баъди зулмау أслҳи إлои аллазӣнаи тобўои ман баъди злку أслҳўо » .

قوله تعالی و تقدّس: «إِذْ قالُوا لَیُوسُفُ وَ أَخُوهُ» این لام، لام قسم است، تقدیره و اللَّه لیوسف و اخوه، «أَحَبُّ إِلی‌ أَبِینا مِنَّا» و روا باشد که گویند لام تأکید است که در اوصاف شود نه در اسماء چنانک گویند «اذ قالوا یوسف و اخوه لاحب الی ابینا»، لکن پیوستن آن باسم یوسف نظم سخن را نیکوتر و لایق تر بود از پیوستن آن بوصف، این معنی را در اسم پیوستند نه در وصف، «وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ» عصبة گروهی باشد از سه تا ده بدلیل این آیت که ایشان ده بودند، و گفته‌اند از ده تا بچهل چنان که در آن آیت گفت: «لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ» و عصبه را از لفظ خود واحد بگویند، هم چون نفر و رهط، و اشتقاق آن از عصب است و تعصّب، و اقویا را گویند نه ضعاف را، «إِنَّ أَبانا لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ» ضلال درین موضع و دو جای دیگر هم درین سوره نام محبّت مفرط است، آن محبّت که مرد در آن با خود بر نیاید و برشد خود راه نبرد و نصیحت نشنود، معنی آیت آنست که پدر ما یوسف را و بنیامین را بدرستی و تحقیق بر ما برگزیده و مهر دل بافراط بر ایشان نهاده، دو کودک خرد فرا پیش ما داشته، و ما ده مردیم نفع ما بیشتر، و او را بکار آمده تر. «إِنَّ أَبانا لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ» قیل فی خطاء من رأیه و جور من فعله، پدر ما رای خطا زد و در فعل جور کرد که در محبّت فرزندان راه عدل بگذاشت. و قیل: فی ضلال مبین ای فی غلظ من امر دنیاه، فانّا نقوم بامواله و مواشیه. برادران این سخن آن گه گفتند که خبر خواب یوسف بایشان رسید، و میل یعقوب بوی هر روز زیاده‌تر میدیدند، و یعقوب را خواهری بود که پیراهن ابراهیم داشت و کمر اسحاق، چون یعقوب خواب یوسف با وی بگفت وی بیامد و چشم یوسف ببوسید و پیراهن و کمر بوی داد، پسران یعقوب چون این بشنیدند دل تنگ شدند، بر عمّه خویش آمدند، و شکایت کردند که یوسف را بدین هدیه مخصوص کردن و حقّ ما بگذاشتن چه معنی دارد؟ عمّه از شرم گفت: من بیعقوب دادم و یعقوب او را داده، برادران از آنجا خشمگین و کینه ور برخاستند و کمر عداوت بربستند، با یکدیگر گفتند: «اقْتُلُوا یُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ» این گوینده شمعون بود بقول بعضی مفسّران و بیک قول دان، و بیک قول روبیل، «أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً» یعنی: ابعدوه عن ارض ابیه الی ارض بعیدة عنه، و تقدیره فی ارض، بحذف الجار و تعدّی الفعل الیه، «یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ» ای یصف مودته لکم و یقبل بکلّیته علیکم. این هم آن وجه است که جایها در قرآن یاد کرده: «وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ، وَجَّهْتُ وَجْهِیَ فَأَقِمْ وَجْهَکَ، أَقِمْ وَجْهَکَ» این وجه دل است و نیّت و قصد درین موضعها «وَ تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ» ای من بعد قتله او طرحه، «قَوْماً صالِحِینَ» تقدیره، ثم توبوا لتکونوا قوما صالحین، هیئوا التوبة قبل المعصیة. و قیل صالحین تائبین، مثل قوله: «إِنْ تَکُونُوا صالِحِینَ فَإِنَّهُ کانَ لِلْأَوَّابِینَ غَفُوراً» صالح درین آیت هم آن مصلح است که جایهای دیگر گفت: «إِلَّا الَّذِینَ تابُوا وَ أَصْلَحُوا فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَ أَصْلَحَ إِلَّا الَّذِینَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِکَ وَ أَصْلَحُوا».

« қол қоил манеҳам » чун эшон ҳиммати қатл Юсуф карданд гӯяндае аз миён эшон гуфт : « лои тқтлўои Юсуф » , мигўинди рўбил буд бародари маин бсн ва аз ҳамаи қавитар брأӣ , ва гуфтаанд Яҳудо буд ки аз ҳамаи оқилтар буд . Муҷоҳид гуфт шмъўн буд , « лои тқтлўои Юсуф » ?фони алқтли азим , Юсуфро мкшид ки қатли корӣ азимасту оқибати он вахим , «у أлқўаҳи фии ғиобати алҷб » ва бар қроءти маданӣ « фии ғиоботи алҷб » ғиоботи ҷамъ ғиобааст ,у ғиобаи карони қаъри чоҳ буд ё кунҷӣ ё чун тоқӣ ки нгрндаҳ аз сари чоҳи онро набинад , ва дар шўоз хондаанд : « ғайбаи алҷб » зер чоҳаст аз сар то зер ки аз рўндгон дар ҳомӯни пинҳон буд . Қтодаҳ гуфт : чоҳӣаст маърӯф ба байти алмуқаддас . Каъб гуфт миёни мадин ва Мисраст ба Урдун мақотил гуфт чоҳӣаст бар се фарсангии манзили ёқӯби чоҳии торики ваҳш , қаъри он давр , зери он фарох , болоءи он танг , оби он шӯр ,у мигўинди соми бен Нӯҳи онро канда , « илтқтаҳи баъзи алсёраҳ » эй иأхзаҳи баъзи алмҷтозини алолтқоти тановули алшии ءи ман алтриқ , ва манеҳ аллқтаҳу аллқит ,у алсёраҳи рФқаҳи мусофирӣни исирўни фии аларз , « إни кантами фоилин » мо қсдтми ман алтФриқи байнау байни абӣа ,у қили ани кантами фоилин бмшўртӣ .

«قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ» چون ایشان همّت قتل یوسف کردند گوینده‌ای از میان ایشان گفت: «لا تَقْتُلُوا یُوسُفَ»، میگویند روبیل بود برادر مهین بسنّ و از همه قوی‌تر برأی، و گفته‌اند یهودا بود که از همه عاقل‌تر بود. مجاهد گفت شمعون بود، «لا تَقْتُلُوا یُوسُفَ» فانّ القتل عظیم، یوسف را مکشید که قتل کاری عظیم است و عاقبت آن وخیم، «وَ أَلْقُوهُ فِی غَیابَتِ الْجُبِّ» و بر قراءت مدنی «فی غیابات الجب» غیابات جمع غیابة است، و غیابة کران قعر چاه بود یا کنجی یا چون طاقی که نگرنده از سر چاه آن را نبیند، و در شواذ خوانده‌اند: «غیبة الجب» زیر چاه است از سر تا زیر که از روندگان در هامون پنهان بود. قتاده گفت: چاهی است معروف به بیت المقدس. کعب گفت میان مدین و مصر است به اردنّ مقاتل گفت چاهی است بر سه فرسنگی منزل یعقوب چاهی تاریک وحش، قعر آن دور، زیر آن فراخ، بالاء آن تنگ، آب آن شور، و میگویند سام بن نوح آن را کنده، «یَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّیَّارَةِ» ای یأخذه بعض المجتازین الالتقاط تناول الشی‌ء من الطریق، و منه اللقطة و اللقیط، و السیّارة رفقة مسافرین یسیرون فی الارض، «إِنْ کُنْتُمْ فاعِلِینَ» ما قصدتم من التفریق بینه و بین ابیه، و قیل ان کنتم فاعلین بمشورتی.

Қавмӣ гуфтанд аз уламои тафсир ки бародарони Юсуфи он гуҳ ки ин сухан гуфтанд ва ин феъл бо Юсуф карданд болиғи набуданд , мроҳқон буданд ба булӯғи наздик , қавмӣ гуфтанд болиғон буданду ақўё аммо ҳануз пайғомбари набуданд ки баъд аз он эшонро набувват доданд , пас чун азм дуруст карданд ки ӯро дар чоҳ афкананд омаданду падарро гуфтанд : « ё أбонои мо лаки лои тأмнои алии Юсуф » мақотил гуфт : дарин ояти тақдим ва таъхираст ,у тақдираи анҳми қолўои арслаҳи маънои ғдои нртъ ва налаъиб . Фқоли Абуҳам : « إнии лиҳзннии أни тзҳбўо ба » алоиаҳ . . . « Фқолўо ё абонои мо лаки лои тأмнои алии Юсуфи ани трслаҳи маъно » эй лами тхоФнои алайҳи Флои тхрҷаҳи маънои илои алсҳроء . Қрأи ъомтҳми лои тأмно бошмом навен алмдғмаҳ , алзми ллошъори болосл , лони аласли лои томннои бнўнини алаввалии мрФўъаҳи Фодғмти фии ассонӣаи лтмослҳмои тлбои ллхФаҳу ашмти алзми лиълми ани маҳали алклмаҳи рафъи алии алхбру лӣси биҷузами алии алнҳӣ .

قومی گفتند از علماء تفسیر که برادران یوسف آن گه که این سخن گفتند و این فعل با یوسف کردند بالغ نبودند، مراهقان بودند به بلوغ نزدیک، قومی گفتند بالغان بودند و اقویا امّا هنوز پیغامبر نبودند که بعد از آن ایشان را نبوّت دادند، پس چون عزم درست کردند که او را در چاه افکنند آمدند و پدر را گفتند: «یا أَبانا ما لَکَ لا تَأْمَنَّا عَلی‌ یُوسُفَ» مقاتل گفت: درین آیت تقدیم و تأخیر است، و تقدیره انّهم قالوا ارسله معنا غدا نرتع و نلعب. فقال ابوهم: «إِنِّی لَیَحْزُنُنِی أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ» الآیة... «فقالوا یا ابانا ما لک لا تأمنا علی یوسف ان ترسله معنا» ای لم تخافنا علیه فلا تخرجه معنا الی الصّحراء. قرأ عامّتهم لا تأمنّا باشمام نون المدغمة، الضمّ للاشعار بالاصل، لانّ الاصل لا تامننا بنونین الاولی مرفوعة فادغمت فی الثّانیة لتماثلهما طلبا للخفّة و اشمت الضّمّ لیعلم انّ محلّ الکلمة رفع علی الخبر و لیس بجزم علی النّهی.

Ва қрأи абӯи ҷаъфари болодғоми ман ғайри ашмоми лхФтаҳи фии аллФзу мувофиқатаи лхти алмсҳФ , «у إнои ?лаи лносҳўн » фии алрҳмаҳу албру алшФқаҳ , алнсҳ : талаби алслоҳу ислоҳи алъамалу алносҳ : алхёт . Писарони ёқӯби пеш падар омаданду дасти вайро бӯса доданд ва тавозуъ карданд , гуфтанд эй падар чаро дар кори Юсуф бар мо эмин нае ? ! ва чаро тарсӣ ва ӯро бо мо бсҳро нафаристӣ ? чунин бародарии хуб рӯй буд моро дувоздаҳ сола шудау ҳаргиз аз пеши падар берун наёмада , ва бо мардум на нишаста , фардо чун бузург шавад , дар миёни мардуми мстўҳш буду бади дил , ӯро бо мо бсҳро фирист то бчрогоаҳ ояд ва бозӣ кунад ва ба тнзаҳу тафарруҷ нишот гирад ва бо мардум бстох шавад ва мо ӯро нигаҳи бону дӯсти дор ва бар ваии мушфиқ ва меҳрбон бошем .

و قرأ ابو جعفر بالادغام من غیر اشمام لخفّته فی اللفظ و موافقته لخطّ المصحف، «وَ إِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ» فی الرّحمة و البرّ و الشّفقة، النصح: طلب الصّلاح و اصلاح العمل و النّاصح: الخیّاط. پسران یعقوب پیش پدر آمدند و دست وی را بوسه دادند و تواضع کردند، گفتند ای پدر چرا در کار یوسف بر ما ایمن نه ای؟! و چرا ترسی و او را با ما بصحرا نفرستی؟ چنین برادری خوب روی بود ما را دوازده ساله شده و هرگز از پیش پدر بیرون نیامده، و با مردم نه نشسته، فردا چون بزرگ شود، در میان مردم مستوحش بود و بد دل، او را با ما بصحرا فرست تا بچراگاه آید و بازی کند و به تنزّه و تفرّج نشاط گیرد و با مردم بستاخ شود و ما او را نگه بان‌ و دوست دار و بر وی مشفق و مهربان باشیم.

Инаст ки раб алъзаҳ гуфт : « أрслаҳи маънои ғдои иртъу илъб » . ?маккейу шомӣу абӯи Амр , нртъ ва налаъиб бнўн хонанд , яъне нртъи мўошино ва налаҳву нншт . Иқол : ртъи фалони фии молаи азои анъми фӣау анФқаҳи фии нишота ,у қил : налаъиб болрмии қили лобии Амри Киев тқрأ налаъиб болнўн ва ҳам анбёء ? қол : лами икўнўои иўмӣзи анбёء . Аҳли Кӯфаи иртъу илъб ҳар ду биё хонанд яъне иртъи Юсуфи соъаҳу илъби соъаҳ . Ёқӯби нртъ бнўн хонду илъби биё яъне нртъи мўошиноу илъби Юсуф . Аҳли ҳиҷози нртъи бкср айн хонанд ман алортъоء эй нтҳорсу иҳФз баъзан . Чун бародарони ин сухан гуфтанд , ёқӯб гуфт : « إнии лиҳзннии أни тзҳбўо бау أхоФи أни иأклаҳи алзӣб » ин чарогоҳи шумо маъдан гургаст ва ман тарсам ки шумо ғофил бошеду гург ӯро бихӯрад . Ин чунонаст ки дар мисол гӯйанд : зкртнии алтъну канти носиё , бародарон худ надониста буданд ки гург мардум хӯрд !у роҳи бад-ӣн ҳила набурданд то аз падари бншниднд .

اینست که ربّ العزّه گفت: «أَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ». مکی و شامی و ابو عمرو، نرتع و نلعب بنون خوانند، یعنی نرتع مواشینا و نلهو و ننشط. یقال: رتع فلان فی ماله اذا انعم فیه و انفقه فی نشاطه، و قیل: نلعب بالرّمی قیل لابی عمرو کیف تقرأ نلعب بالنّون و هم انبیاء؟ قال: لم یکونوا یومئذ انبیاء. اهل کوفه یرتع و یلعب هر دو بیا خوانند یعنی یرتع یوسف ساعة و یلعب ساعة. یعقوب نرتع بنون خواند و یلعب بیا یعنی نرتع مواشینا و یلعب یوسف. اهل حجاز نرتع بکسر عین خوانند من الارتعاء ای نتحارس و یحفظ بعضا. چون برادران این سخن گفتند، یعقوب گفت: «إِنِّی لَیَحْزُنُنِی أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَ أَخافُ أَنْ یَأْکُلَهُ الذِّئْبُ» این چراگاه شما معدن گرگ است و من ترسم که شما غافل باشید و گرگ او را بخورد. این چنان است که در مثال گویند: ذکرتنی الطّعن و کنت ناسیا، برادران خود ندانسته بودند که گرگ مردم خورد! و راه بدین حیله نبردند تا از پدر بنشنیدند.

Ва дар хабараст аз Мустафо ( с ) : « лои тлқнўои анноси алкзби Фикзбўо » ?фон банӣ ёқӯби лами иълмўои ани алзӣби иأкли алонсони Флмои лқнҳми ании ахоФи ани иأклаҳи алзӣби қолўои аклаҳи алзӣб .

و در خبر است از مصطفی (ص): «لا تلقنوا الناس الکذب فیکذبوا» فانّ بنی یعقوب لم یعلموا انّ الذئب یأکل الانسان فلمّا لقّنهم انّی اخاف ان یأکله الذئب قالوا اکله الذئب.

Ва ёқӯб аз баҳр он мегуфт ки ӯро дар хоб намӯда буданд ки ёқӯб бар сари кӯҳи истода буду Юсуф дар миёни водӣ ва даҳ гурги бқсди ваии гирди вай дар омада , ёқӯби хост то фурӯ ояд ва ӯро аз эшон барраанд , роҳи фурӯ омадан набӯд ва дасташ бидон нарасед , гуфто чун навмеди гаштами гурги маинро дидам ки Юсуфро дар ҳимоят хеш гирифт аз дигарон , он гуҳи заминро дидам ки аз ҳам боз шуду Юсуфи бони шикоф дар шуду баъд аз се рӯз аз онҷо берун омад .

و یعقوب از بهر آن می‌گفت که او را در خواب نموده بودند که یعقوب بر سر کوه ایستاده بود و یوسف در میان وادی و ده گرگ بقصد وی گرد وی در آمده، یعقوب خواست تا فرو آید و او را از ایشان برهاند، راه فرو آمدن نبود و دستش بدان نرسید، گفتا چون نومید گشتم گرگ مهین را دیدم که یوسف را در حمایت خویش گرفت از دیگران، آن گه زمین را دیدم که از هم باز شد و یوسف بآن شکاف در شد و بعد از سه روز از آنجا بیرون آمد.

Ибн аббос гуфт ба таъбири ин хоб : он даҳ гурги бародарон вай буданд он рӯз ки қасди қатл вай карданд , ва он гурги маин Яҳудоаст ки ӯро аз дасти эшон бастад ва аз қатл бурҳонед , ва он замин ки шикофта шуд чоҳаст ки Юсуфро дар он афканданд .

ابن عباس گفت به تعبیر این خواب: آن ده گرگ برادران وی بودند آن روز که قصد قتل وی کردند، و آن گرگ مهین یهودا است که او را از دست ایشان بستد و از قتل برهانید، و آن زمین که شکافته شد چاه است که یوسف را در آن افکندند.

Чун ёқӯб гуфт « أхоФи أни иأклаҳи алзӣб » эшон гуфтанд : « лӣни أклаҳи алзӣбу нҳни асаба » ъушраи риҷол « إнои إзои лхосрўн » аҷзаи мғбўнўн .

چون یعقوب گفت «أَخافُ أَنْ یَأْکُلَهُ الذِّئْبُ» ایشان گفتند: «لَئِنْ أَکَلَهُ الذِّئْبُ وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ» عشرة رجال «إِنَّا إِذاً لَخاسِرُونَ» عجزة مغبونون.

Сами қолўо ё набии аллоҳи Киеви иأклаҳи алзӣбу Финои шмъўни азои ғазаби лои искни ғазаба ҳатто исиҳ , Фозои соҳи лои тсмъаҳи ҳомили алои вазъати мо фии батнҳо . Ва Финои Яҳудои азои ғазаби шқи алсбъи бнсФин . Юсуф чун ин сухан аз эшон бишунид фарои пеш падар рафт гуфт ё абаи арслнии мъҳми қоли أи тҳби злк ё банӣ ? қоли нъм , қоли Фозои кони ғдои изнати лаки фии злк .

ثم قالوا یا نبی اللَّه کیف یأکله الذئب و فینا شمعون اذا غضب لا یسکن غضبه حتی یصیح، فاذا صاح لا تسمعه حامل الّا وضعت ما فی بطنها. و فینا یهودا اذا غضب شقّ السّبع بنصفین. یوسف چون این سخن از ایشان بشنید فرا پیش پدر رفت گفت یا ابة ارسلنی معهم قال أ تحبّ ذلک یا بنیّ؟ قال نعم، قال فاذا کان غدا اذنت لک فی ذلک.

Ёқӯб ӯро ваъда дод ки фардои туро бо эшон бифиристам , Юсуфи ҳамаи шаби хуррам буд ва шодӣ мекард ки фардо бо бародарони бчрогоаҳу тамошои рӯм , ёқӯби бомдоди мӯии вай бшонаҳ заду пероҳани иброҳӣм дар вай пӯшонеду камари исҳоқ бар миёни ваии басту Асои бадаст вай доду писаронро васият кард гуфт : аўсикми бтқўии аллоҳу бҳбибии Юсуф , асӣлкми биллоҳи ани ҷоъи Юсуфи Фотъмўаҳу ани аташи Фосқўаҳу қўмўои алайҳу лои тхзлўаҳу кўнўои мтўослини мтроҳмин , он гуҳи Юсуфро дар бар гирифту миёни ду чашмаш бабўсед ва гуфт : астўдъки раби Алъоламин . Ва ёқӯбро силае буд ки иброҳӣми зоди исҳоқ дар он наҳодӣ буқати сафар кардан , ёқӯби ҳам чунон таом дар он ниҳод аз баҳри зоди Юсуфу бадаст лоўӣ доду кӯзаи оби бадасти шмъўн ,у рўбили Юсуфро бар дӯш гирифт ва бирафтанд , ёқӯб дар эшон менагирист ва мегирист то аз дидори чашми вай ғоиб шуданд , ёқӯби бахонаи бози гашти ғамгин ва гирён бихуфт , дар хоб дид ки касе гуфтӣ ҳафтод , ҳафтод , ҳафтод , ҳафтод . Ёқӯб аз хоб дар омад ,у таъбири хоб нек донист гуфт оҳи Юсуф аз бар ман рафт ҳафтод соъат ва ҳафтод рӯз ва ҳафтод моҳ ва ҳафтод сол . Ва писарони ёқӯб чун аз дидори падари ғоӣби гаштанд : рўбил , Юсуфро аз дӯши фурӯи ҳашту ҳама аз пеш бирафтанд ва дар тадбири кор вай шуданд , Юсуфи пора Эй бирафт , ранҷур гашт гуфт эй бародарон ташнаам маро об диҳеду шмъўни кӯзаи об бар замин задау шикаста , Юсуф бидонаст ки бало оғоз кард ва ӯро меҳнат пеш омад , бигирист ва зорӣ кард ва аз пас эшон ҳамеи давид , арақ аз пешонии кушодау ашк аз дидаи равону пой обила карда ҳаме гуяд эй бародарон эй оли иброҳӣм на ин буд аҳди падар бо шумо аз баҳри ман ! ! на ин буд бшмои умеди падари ман , чаро раҳмат накунеду бўФоءи аҳди бози нёӣид ? эшон он ҳаме шуниданд ва ӯро ҳам чунон бтшнгӣу гуруснагӣу ранҷ ҳаме доштанд то он гуҳ ки аз эшон навмеди гашт ва аз бими қатли биФтод ва биҳуш шуд , Яҳудо бар ваии мушфиқи гашт , сари вай дар канор гирифт , Юсуф бааш боз омад гуфт эй бародар зинҳор , Яҳудо ӯро таскин дил дод гуфт матарс ки аз қатли бзинҳори манӣ , Юсуф гуфт ман худ дониста будам ки ман аҳли ғам гинонам ва аз хонадон меҳнат задагон , локин гуфтам магари меҳнати ман аз бегонагон буд , кӣ донистаму куҷои гумони барадам ки меҳнат аз бародарони байнаму доғ бар дили ман бадаст эшон ниҳанд ? он гоҳ биноледу бзорид ва гуфт эй падар аз ҳоли ман хабари надорӣ ва ндонӣ ки бар ман чаҳ меравад ! бародарон гуфтанд мари Яҳудоро ки ту моро аз куштан манъ мекунӣу кори ваии баҷоеи расонидем ки ӯро вопиши падари бурдани ҳеҷ рӯй нест , акнӯн тадбир чист ? Яҳудо гуфт ман чоҳӣ дидаам дарин водӣ ӯро дар он чоҳ афканем , то роҳи гузарӣ фаро расад ва ӯро бабраду мақсӯди шумо гум бӯдан вайаст то падар ӯро на бинаду дил бшмо диҳад . Эшон бҳкми вай ризо доданду рои вай мувофиқ доштанд , ӯро бар гирифтанду басари чоҳи бурданд ,у пероҳан аз вай баркашиданд , баъиллатии онкӣ то пероҳани бхўни олӯдаи пеш падар баранд ва он вайро нишоне буд ки гурги Юсуфро бихӯрад , Юсуф гуфт : ё ахўтоаҳи рдўои алии қмисии атўор ба фии алҷб , Фқолўои адъи алоҳди ъушри кўкбоу алшмсу алқмри иксўку иؤнсўк . Пас ӯро бчоаҳ фурӯ гузоштанд , чун бнимаҳ чоҳ расед расан аз даст раҳо карданд , раби алъзаҳ ӯро бқъри он чоҳи расонид , чунон ки ҳеҷ ранҷ буи нарасед , ва дар миёни оби сангӣ буд , Юсуф бар он санг нишасту бародарон аз сар чоҳ бирафтанд , Яҳудо боз омад ки бар вай аз ҳамаи мушфиқтар буду дилаши нмидод ки ӯро фурӯ гузорад , фарои сар чоҳ омад гирёну нолону ранҷури дил , гуфт ё Юсуф саъбаст ин кор ки туро пеш омад ва ман азими ранҷурами бойен ки бародарон бо ту карданд , Юсуф гуфт : ё ахии ин ҳукм худост ва бар ҳукми худо эътироз нест , локини туро васият мекунам агар рӯзии ғарибиро бинии ташнау гуруснау ситами расида , бо вай мусоидат куну лутф ва меҳрбонӣ намой , эй Яҳудо ва чун бахонаи боз рӯй бародарами бинёмину хоҳарами дайна аз ман салом бирасон ва эшонро бинавоз , ва азин мъомлт ки бародарон бо ман карданд падарро ҳеҷ огоҳ макун ки маро умедаст ки азинҷо халос ёбам , то ман эшонро афв кунам ,у падари ин хабар нашунида бошад . Ва гуфтаанд ки аз сари чоҳ то бқъри сад ва шаст газ буд ва аз каромати Юсуфи овози якдигар осон мешуниданд , Яҳудо гуфт чаро бояд ки падари ин хабар нашунӯд ? гуфт набояд ки аз сари зҷр бар эшон дуо кунад ва эшонро газандӣ расад ки андӯҳи он баъзе бмн расад . Инаст камоли шафқату ғояти караму меҳрбонӣ бениҳоят , табъи Карими пайвастаи эҳсонро мутақозӣ буд , асли шариф ҳамвора бо карам ва лутф гароед .

یعقوب او را وعده داد که فردا ترا با ایشان بفرستم، یوسف همه شب خرّم بود و شادی میکرد که فردا با برادران بچراگاه و تماشا روم، یعقوب بامداد موی وی بشانه زد و پیراهن ابراهیم در وی پوشانید و کمر اسحاق بر میان وی بست و عصا بدست وی داد و پسران را وصیّت کرد گفت: اوصیکم بتقوی اللَّه و بحبیبی یوسف، اسئلکم باللَّه ان جاع یوسف فاطعموه و ان عطش فاسقوه و قوموا علیه و لا تخذلوه و کونوا متواصلین متراحمین، آن گه یوسف را در بر گرفت و میان دو چشمش ببوسید و گفت: استودعک ربّ العالمین. و یعقوب را سلّه‌ای بود که ابراهیم زاد اسحاق در آن نهادی بوقت سفر کردن، یعقوب هم چنان طعام در آن نهاد از بهر زاد یوسف و بدست لاوی داد و کوزه آب بدست شمعون، و روبیل یوسف را بر دوش گرفت و برفتند، یعقوب در ایشان مینگریست و میگریست تا از دیدار چشم وی غایب شدند، یعقوب بخانه باز گشت غمگین و گریان بخفت، در خواب دید که کسی گفتی هفتاد، هفتاد، هفتاد، هفتاد. یعقوب از خواب در آمد، و تعبیر خواب نیک دانست گفت آه یوسف از بر من رفت هفتاد ساعت و هفتاد روز و هفتاد ماه و هفتاد سال. و پسران یعقوب چون از دیدار پدر غائب گشتند: روبیل، یوسف را از دوش فرو هشت و همه از پیش برفتند و در تدبیر کار وی شدند، یوسف پاره‌ای برفت، رنجور گشت گفت ای برادران تشنه‌ام مرا آب دهید و شمعون کوزه آب بر زمین زده و شکسته، یوسف بدانست که بلا آغاز کرد و او را محنت پیش آمد، بگریست و زاری کرد و از پس ایشان همی دوید، عرق از پیشانی گشاده و اشک از دیده روان و پای آبله کرده همی گوید ای برادران ای آل ابراهیم نه این بود عهد پدر با شما از بهر من!! نه این بود بشما امید پدر من، چرا رحمت نکنید و بوفاء عهد باز نیائید؟ ایشان آن همی شنیدند و او را هم چنان بتشنگی و گرسنگی و رنج همی داشتند تا آن گه که از ایشان نومید گشت و از بیم قتل بیفتاد و بیهوش شد، یهودا بر وی مشفق گشت، سر وی در کنار گرفت، یوسف بهش باز آمد گفت ای برادر زینهار، یهودا او را تسکین دل داد گفت مترس که از قتل بزینهار منی، یوسف گفت من خود دانسته بودم که من اهل غم گینان‌ام و از خاندان محنت زدگان، لکن گفتم مگر محنت من از بیگانگان بود، کی دانستم و کجا گمان بردم که محنت از برادران بینم و داغ بر دل من بدست ایشان نهند؟ آن گاه بنالید و بزارید و گفت ای پدر از حال من خبر نداری و ندانی که بر من چه می‌رود! برادران گفتند مر یهودا را که تو ما را از کشتن منع میکنی و کار وی بجایی رسانیدیم که او را واپیش پدر بردن هیچ روی نیست، اکنون تدبیر چیست؟ یهودا گفت من چاهی دیده‌ام درین وادی او را در آن چاه افکنیم، تا راه گذری فرا رسد و او را ببرد و مقصود شما گم بودن وی است تا پدر او را نه بیند و دل بشما دهد. ایشان بحکم وی رضا دادند و رای وی موافق داشتند، او را بر گرفتند و بسر چاه بردند، و پیراهن از وی برکشیدند، بعلت آنکه تا پیراهن بخون آلوده پیش پدر برند و آن وی را نشانی بود که گرگ یوسف را بخورد، یوسف گفت: یا اخوتاه ردّوا علیّ قمیصی اتوار به فی الجبّ، فقالوا ادع الاحد عشر کوکبا و الشّمس و القمر یکسوک و یؤنسوک. پس او را بچاه فرو گذاشتند، چون بنیمه چاه رسید رسن از دست رها کردند، ربّ العزّه او را بقعر آن چاه رسانید، چنان که هیچ رنج بوی نرسید، و در میان آب سنگی بود، یوسف بر آن سنگ نشست و برادران از سر چاه برفتند، یهودا باز آمد که بر وی از همه مشفق تر بود و دلش نمیداد که او را فرو گذارد، فرا سر چاه آمد گریان‌ و نالان و رنجور دل، گفت یا یوسف صعب است این کار که ترا پیش آمد و من عظیم رنجورم باین که برادران با تو کردند، یوسف گفت: یا اخی این حکم خداست و بر حکم خدا اعتراض نیست، لکن ترا وصیّت میکنم اگر روزی غریبی را بینی تشنه و گرسنه و ستم رسیده، با وی مساعدت کن و لطف و مهربانی نمای، ای یهودا و چون بخانه باز روی برادرم بنیامین و خواهرم دینه از من سلام برسان و ایشان را بنواز، و ازین معاملت که برادران با من کردند پدر را هیچ آگاه مکن که مرا امید است که ازینجا خلاص یابم، تا من ایشان را عفو کنم، و پدر این خبر نشنیده باشد. و گفته‌اند که از سر چاه تا بقعر صد و شصت گز بود و از کرامت یوسف آواز یکدیگر آسان می‌شنیدند، یهودا گفت چرا باید که پدر این خبر نشنود؟ گفت نباید که از سر ضجر بر ایشان دعا کند و ایشان را گزندی رسد که اندوه آن بعضی بمن رسد. اینست کمال شفقت و غایت کرم و مهربانی بی نهایت، طبع کریم پیوسته احسان را متقاضی بود، اصل شریف همواره با کرم و لطف گراید.

Ва гуфтаанд ки оби он чоҳи талх буд , чун Юсуф дар чоҳ ором гирифт оби он хуши гашту чоҳи торик равшан шуд ,у Юсуфи бараҳна буд , аммо бар бозуии ваии тъўизии баста ки ёқӯби онро аз бими чашми захм бар ваии баста буд , ва дар он тъўизи пероҳани иброҳӣми халил буд , пероҳан аз ҳарири биҳишт ки Ҷабраил оварда буд аз биҳишт , он рӯз ки иброҳӣмро бараҳна дар оташ намруд меафканданд ,у баъд аз иброҳӣм , исҳоқи бмироси барад аз вайу баъд аз исҳоқ , ёқӯб . Он соъат ки Юсуфи бараҳна дар чоҳ омад , Ҷабраили он тъўиз бикшоду пероҳан берун оварад ва дар Юсуф пӯшонед . Ва гуфтаанд баӣ аз биҳишт биоварад ва буи дод то бихӯрад . Ва гуфтаанд ки раби алъзаҳи буии Фриштаҳ Эй фиристод ки ӯро малик алнўр гӯйанд , ки он Фриштаҳи мӯниси иброҳӣм буд дар оташи намруд ,у мӯниси Исмоил буд он гуҳ ки ҳоҷар баталаб об рафт ва ӯро танҳо бгзошт ,у мӯниси Юнус буд он гуҳ ки аз шиками моҳӣ берун омад дар ъроء , ин малики алнўр дар чоҳи мӯниси Юсуф буд . Ва гуфтаанд Юсуф дар чоҳ дуо кард гуфт : ё срихи алмстсрхин , ё ғўси алмстғисин , ё мФрҷи крби алмкрўбин , қадтарӣ маконе ,у търФи ҳоле ,у лои ихФии алейк шайъи ءи ман амреи Фриштгони осмони овоз вай бишуниданд ҳамаи бғлғл афтоданд гуфтанд : алҳноу сиднои анои лнсмъи бкоءу дъоء аммо албкоءи Фбкоءи сбӣ , ва аммо алдъоءи Фдъоءи набӣ , Фоўҳии аллоҳи илайҳам : млоӣктии ҳозои Юсуфи бен ёқӯби бен исҳоқи бен халили иброҳӣм . Фотсъи алҷби ?лаи мади Басрау вкли аллоҳ ба сабъин алифи малики иؤнсўнаҳу кони Ҷабраили ани яминау Микоили ани ясораи Фҷъли аллоҳи ?лаи алҷби равзаи хзроءу канти тؤнсаҳу кони аллоҳи ман вроءи злки матлаъи алайҳ .

و گفته‌اند که آب آن چاه تلخ بود، چون یوسف در چاه آرام گرفت آب آن خوش گشت و چاه تاریک روشن شد، و یوسف برهنه بود، امّا بر بازوی وی تعویذی بسته که یعقوب آن را از بیم چشم زخم بر وی بسته بود، و در آن تعویذ پیراهن ابراهیم خلیل بود، پیراهن از حریر بهشت که جبرئیل آورده بود از بهشت، آن روز که ابراهیم را برهنه در آتش نمرود می‌افکندند، و بعد از ابراهیم، اسحاق بمیراث برد از وی و بعد از اسحاق، یعقوب. آن ساعت که یوسف برهنه در چاه آمد، جبرئیل آن تعویذ بگشاد و پیراهن بیرون آورد و در یوسف پوشانید. و گفته‌اند بهی از بهشت بیاورد و بوی داد تا بخورد. و گفته‌اند که ربّ العزّه بوی فریشته‌ای فرستاد که او را ملک النّور گویند، که آن فریشته مونس ابراهیم بود در آتش نمرود، و مونس اسماعیل بود آن گه که هاجر بطلب آب رفت و او را تنها بگذاشت، و مونس یونس بود آن گه که از شکم ماهی بیرون آمد در عراء، این ملک النّور در چاه مونس یوسف بود. و گفته‌اند یوسف در چاه دعا کرد گفت: یا صریخ المستصرخین، یا غوث المستغیثین، یا مفرّج کرب المکروبین، قد تری مکانی، و تعرف حالی، و لا یخفی علیک شی‌ء من امری فریشتگان آسمان آواز وی بشنیدند همه بغلغل افتادند گفتند: الهنا و سیدنا انّا لنسمع بکاء و دعاء امّا البکاء فبکاء صبیّ، و اما الدّعاء فدعاء نبیّ، فاوحی اللَّه الیهم: ملائکتی هذا یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن خلیل ابراهیم. فاتّسع الجبّ له مدّ بصره و وکّل اللَّه به سبعین الف ملک یؤنّسونه و کان جبرئیل عن یمینه و میکائیل عن یساره فجعل اللَّه له الجبّ روضة خضراء و کانت تؤنّسه و کان اللَّه من وراء ذلک مطّلع علیه.

Юсуфи се рӯз дар он чоҳ бимонаду Яҳудои пинҳон аз бародарон ҳаме омад ва ӯро таом ҳаме дод , рӯзи чаҳорум Ҷабраил гуфт : ё ғулом , ман трҳки фии ҳозои алҷб ?

یوسف سه روز در آن چاه بماند و یهودا پنهان از برادران همی آمد و او را طعام همی داد، روز چهارم جبرئیل گفت: یا غلام، من طرحک فی هذا الجبّ؟

Қоли ухувватии лобӣ , қолу лам ? қоли ҳсдўнии бмнзлтии ман абӣ , Фқоли أи тҳби ани тхрҷи ман ҳозои алҷб ? қоли нъм , Фқоли ?лаи қул : ё сонеъи кули маснӯъ ва ё ҷобири кули ксир ва ё шоҳид кул наҷӯй ё қрибои ғайри баъӣд ё мӯниси кули ваҳид ё ғолибан ғайри мағлуб ё ҳии лои илоҳи алои анат ё бадеъи алсмоўоту аларз ё зои алҷлолу алокром , аҷъли лии ман амреи Фрҷоу мхрҷо , Юсуфи ин дуо бигуфт дар ҳоли Фриштаҳ Эй омад ббшорту роҳату пайғоми малик . Фзлки қавлаи ъзу ҷл :у أўҳинои إлиаҳи ин ваов зиёдатаст , тақдира : Флмои зҳбўо бау аҷмъўо , эй ъзмўои алии ани иҷълўаҳи фии ғиобати алҷби аўҳинои илайҳ . Ва раво бошад ки ин ваов собита бошад ва ваов дар аҷмъўои зиёдат буд яъне Флмои зҳбўо ба аҷмъўо .

قال اخوتی لابی، قال و لم؟ قال حسدونی بمنزلتی من ابی، فقال أ تحبّ ان تخرج من هذا الجبّ؟ قال نعم، فقال له قل: یا صانع کل مصنوع و یا جابر کلّ کسیر و یا شاهد کلّ نجوی یا قریبا غیر بعید یا مونس کلّ وحید یا غالبا غیر مغلوب یا حیّ لا اله الا انت یا بدیع السّماوات و الارض یا ذا الجلال و الاکرام، اجعل لی من امری فرجا و مخرجا، یوسف این دعا بگفت در حال فریشته‌ای آمد ببشارت و راحت و پیغام ملک. فذلک قوله عزّ و جل: وَ أَوْحَیْنا إِلَیْهِ این واو زیادت است، تقدیره: فلمّا ذهبوا به و اجمعوا، ای عزموا علی ان یجعلوه فی غیابت الجبّ اوحینا الیه. و روا باشد که این واو ثابته باشد و واو در اجمعوا زیادت بود یعنی فلمّا ذهبوا به اجمعوا.

Он гуҳ ибтидо кард , гуфт :у аўҳинои илайҳ . Ва мислаи қавлаи Флмои аслмоу талаи ллҷбину нодиноаҳ , эй нодиноаҳ ,у алўоўи зоида . Ва қили алўҳиҳо ҳнои ваҳии илҳом .

آن گه ابتدا کرد، گفت: و اوحینا الیه. و مثله قوله فلما اسلما و تلّه للجبین و نادیناه، ای نادیناه، و الواو زائدة. و قیل الوحی ها هنا وحی الهام.

Маънӣ оят онаст ки чун Юсуфро ббрднд ва дар чоҳ карданд мо пайғоми додем бова ки ночори ту эшонро хабар кунӣ дар Миср аз ончӣ имрӯз мераваду ончӣ бо ту мекунанд ,у злки фии қавла : « ҳилли ълмтми мо Фълтми биўсФ ва ҳам лои ишърўн » , анки Юсуф , эй лои иърФўнк , яъне ки ту эшонро май гӯйӣ : ҳилли ълмтми мо Фълтми биўсФ , ва эшон туро нашносанд ва раво бошад ки бо ваҳй шавад , эй аўҳино ва ҳам лои ишърўни бзлки алўҳӣ .

معنی آیت آنست که چون یوسف را ببردند و در چاه کردند ما پیغام دادیم باو که ناچار تو ایشان را خبر کنی در مصر از آنچه امروز می‌رود و آنچه با تو میکنند، و ذلک فی قوله: «هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِیُوسُفَ وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ»، انّک یوسف، ای لا یعرفونک، یعنی که تو ایشان را می‌گویی: هل علمتم ما فعلتم بیوسف، و ایشان ترا نشناسند و روا باشد که با وحی شود، ای اوحینا و هم لا یشعرون بذلک الوحی.

Рӯй ани алҳсни қол : алқии Юсуфи фии алҷб ,у ҳўи ибни сабъи ъушраи сана ,у кони фии алъбўдиаҳу алсҷну алмалики смонини сана ,у ъоши баъди злки слсо ва ъушрин сана ,у моту ҳўи ибни моӣаҳ ва ъушрин сана ,у қили ҳайни алқии фии алҷби кони ибни аснтии ъушраи сана .

روی عن الحسن قال: القی یوسف فی الجبّ، و هو ابن سبع عشرة سنة، و کان فی العبودیّة و السّجن و الملک ثمانین سنة، و عاش بعد ذلک ثلثا و عشرین سنة، و مات و هو ابن مائة و عشرین سنة، و قیل حین القی فی الجبّ کان ابن اثنتی عشرة سنة.

«у ҷоؤи أбоҳми ъшоء » бародарон чун аз сари чоҳи боз гаштанд гуфтанд акнӯн пеш падар рӯем чаҳ ҳуҷҷати орем ва чаҳ гўӣим ? иттифоқ карданд ки бузғола Эй бикашанду пероҳани Юсуфи бхўни вай олӯда кунанду пеш падар дарбаранд , гӯйанд Юсуф гург бихӯрад ва ин пероҳани олӯдаи бхўн нишонаст ,у ёқӯби бонтзори эшон аз хонаи як майл биёмада ва бар сар роҳ нишаста , эшон буқати шубони гоҳи пеши падари расиданд , гирёну зории кунон . « ъшоء » охир рӯзасту абтдоءи шаб ва аз баҳри он бшб омаданд то бар аътзор далертар бошанд ки дар он рӯзи ҳаёи эшонро монеъ буд аз узри дурӯғ овардан , ва аз ӣнҷо гуфтаанд : лои ттлби алҳоҷаҳи боллили ?фони алҳёءи фии алъайну лои тътзри болнҳори Фтлҷлҷи фии алоътзори Флои тқдри алии итмома ва дар шўоз хондаанд « ъшоء » бзми айн , маънӣ онаст ки аз ашки фаро наме диданд ки мегиристанд . Ва гуфтаанд ки гиристан эшон бҳқиқт буд на бмҷоз , се маъниро : яке он ки шебати ёқӯби диданд ва донистанд ки ӯро дар блоءу ғам саъб афканданд . Дувуми кӯдакӣ ва бе гуноҳии Юсуф ёд овараданд . Сиўм бар карда хеш пушаймон шуданд ва рӯй ислоҳи кор наме диданд . Ёқӯб чун зорӣу фазаъ эшон шунид аз ҷой бурҷаст ва бар худ билразед , гуфт : мо лакам ё банӣ ва ин Юсуф ? чаҳ расед шуморо эй писарону Юсуф куҷоаст ?

«وَ جاؤُ أَباهُمْ عِشاءً» برادران چون از سر چاه باز گشتند گفتند اکنون پیش پدر رویم چه حجّت آریم و چه گوئیم؟ اتّفاق کردند که بزغاله‌ای بکشند و پیراهن یوسف بخون وی آلوده کنند و پیش پدر دربرند، گویند یوسف گرگ بخورد و این پیراهن آلوده بخون نشان است، و یعقوب بانتظار ایشان از خانه یک میل بیامده و بر سر راه نشسته، ایشان بوقت شبان گاه پیش پدر رسیدند، گریان و زاری‌کنان. «عشاء» آخر روزست و ابتداء شب و از بهر آن بشب آمدند تا بر اعتذار دلیرتر باشند که در آن روز حیا ایشان را مانع بود از عذر دروغ آوردن، و از اینجا گفته‌اند: لا تطلب الحاجة باللّیل فانّ الحیاء فی العین و لا تعتذر بالنّهار فتلجلج فی الاعتذار فلا تقدر علی اتمامه و در شواذ خوانده‌اند «عشاء» بضم عین، معنی آنست که از اشک فرا نمی‌دیدند که می‌گریستند. و گفته‌اند که گریستن ایشان بحقیقت بود نه بمجاز، سه معنی را: یکی آن که شیبت یعقوب دیدند و دانستند که او را در بلاء و غم صعب افکندند. دوّم کودکی و بی گناهی یوسف یاد آوردند. سیوم بر کرده خویش پشیمان شدند و روی اصلاح کار نمی‌دیدند. یعقوب چون زاری و فزع ایشان شنید از جای برجست و بر خود بلرزید، گفت: ما لکم یا بنی و این یوسف؟ چه رسید شما را ای پسران و یوسف کجا است؟

Эшон гуфтанд : « ё أбонои إнои зҳбнои нстбқ » эй нтсобқ , яъне ириди кули воҳиди мнои ани исбқи алохру злки ман риёзаи алأбдон . Ин оят далеласт ки мсобқт бар иқдом равосту идли алайҳ

ایشان گفتند: «یا أَبانا إِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ» ای نتسابق، یعنی یرید کلّ واحد منّا ان یسبق الآخر و ذلک من ریاضة الأبدان. این آیت دلیل است که مسابقت بر اقدام رواست و یدلّ علیه‌

Хабари ъоӣшаҳ : қолати собиқати расӯли аллоҳ ( с ) Фсбқтаҳи Флмои ҳамлати ман аллҳми собқнии Фсбқнӣ , Фқол ё ъоӣшаҳи ҳзаҳи бтлк .

خبر عائشة: قالت سابقت رسول اللَّه (ص) فسبقته فلمّا حملت من اللّحم سابقنی فسبقنی، فقال یا عائشة هذه بتلک.

Ва ани алзҳрии қол : конўои истбқўни алии аҳди расӯли аллоҳ ( с ) алии алхилу алإблу алрҷоли алии ақдомҳму конўои истбқўни лишдўои бзлки анФсҳм . Ва гуфтаанд : إнои зҳбнои нстбқ , ин сбоқ Ромӣасту Мустафо ( с ) гуфта : алрмии саҳми ман саҳҳоми алисломи ман тааллуми алрмии сами таркаи Фнъмаҳи таркҳо .

و عن الزهری قال: کانوا یستبقون علی عهد رسول اللَّه (ص) علی الخیل و الإبل و الرجال علی اقدامهم و کانوا یستبقون لیشدّوا بذلک انفسهم. و گفته‌اند: إِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ، این سباق رمی‌ است و مصطفی (ص) گفته: الرّمی سهم من سهام الاسلام من تعلّم الرّمی ثمّ ترکه فنعمة ترکها.

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу силам : ман ҳақи алўлди алии алўолди ани иълмаҳи китоби аллоҳу алсбоҳаҳу алрмӣ .

و قال صلی اللَّه علیه و سلّم: من حقّ الولد علی الوالد ان یعلّمه کتاب اللَّه و السّباحة و الرّمی.

Қолу лӣси ман аллҳўи алои салоса : млоъбаҳи алрҷли аҳла ,у тأдибаҳи фарса ,у рмиаҳи бқўсаҳ , ва ман илмаи аллоҳи алрмӣу таркаи рғбаҳи анҳу Фнъмаҳи куфрҳо . Ва фии рўоиаҳ : қоли кули шайъи ءи ман лаҳви алднёи ботили алои слсо : антзолки бқўск ,у тأдибки Фрск ,у млоъбтки аҳлк , Фонҳни ман алҳақ .

قال و لیس من اللهو الا ثلاثة: ملاعبة الرّجل اهله، و تأدیبه فرسه، و رمیه بقوسه، و من علّمه اللَّه الرّمی و ترکه رغبة عنه فنعمة کفرها. و فی روایة: قال کلّ شی‌ء من لهو الدّنیا باطل الّا ثلثا: انتضالک بقوسک، و تأدیبک فرسک، و ملاعبتک اهلک، فانّهنّ من الحقّ.

Ва рӯй ан алнабӣ ( с ) мари бнФри итнозлўн , Фқол : армўо банӣ Исмоили ?фони абокми кони ромёу анои маъаи ибни алодръи Фтрҳўои нболҳм ,у қолўои ман канти маъаа ё расӯли аллоҳи ғлб ? қоли армўоу анои мъкми калаками армўоу аркбўоу ани трмўои аҳби илои ман ани тркбўо .

و روی انّ النّبی (ص) مرّ بنفر یتناضلون، فقال: ارموا بنی اسماعیل فانّ اباکم کان رامیا و انا مع ابن الادرع فطرحوا نبالهم، و قالوا من کنت معه یا رسول اللَّه غلب؟ قال ارموا و انا معکم کلّکم ارموا و ارکبوا و ان ترموا احبّ الیّ من ان ترکبوا.

« қолўо ё أбонои إнои зҳбнои нстбқ » гуфтанд эй падари мо , мо риёзати танроу озмӯни қӯтро бо якдигар сбоқ мебарадем ва тир меандохтему Юсуф аз он ки кӯдак буд ӯро наздики рахти хеши бгзоштим , гург омад ва ӯро бихӯрад , « ва мо أнти бмؤмни лно » маънии муъмини дарин мавзе Мусаддиқаст ҳам чунон ки онҷо гуфт «у иؤмни ллмؤмнин » эй исдқи алмؤмнин , ҷое дигар гуфт « лни нؤмни лакам » эй лни нсдқкм , «у луи кнои содиқин » лӣси иридўни ани ёқӯби лои исдқи ман иълми анаи содиқи ҳозои маҳол , лои иўсФи алонбёءи бзлку локини алмънии луи кнои ъндки ман аҳли алсқаҳу алсдқи лотҳмтнои фии Юсуфи лмҳбтк Аёау зннти анои қади кзбнок .

«قالُوا یا أَبانا إِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ» گفتند ای پدر ما، ما ریاضت تن را و آزمون قوّت را با یکدیگر سباق می‌بردیم و تیر می‌انداختیم و یوسف از آن که کودک بود او را نزدیک رخت خویش بگذاشتیم، گرگ آمد و او را بخورد، «وَ ما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا» معنی مؤمن درین موضع مصدّق است هم چنان که آنجا گفت «وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ» ای یصدق المؤمنین، جایی دیگر گفت «لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ» ای لن نصدّقکم، «وَ لَوْ کُنَّا صادِقِینَ» لیس یریدون انّ یعقوب لا یصدّق من یعلم انه صادق هذا محال، لا یوصف الانبیاء بذلک و لکنّ المعنی لو کنّا عندک من اهل الثقة و الصدق لاتّهمتنا فی یوسف لمحبّتک ایّاه و ظننت انّا قد کذبناک.

«у ҷоؤи алӣ қмисаҳ бидам кизб » эй зии кизби ириди мкзўбои фӣа , лонаи лами икни дами Юсуфи бали дами схлаҳ . Ёқӯб чун пероҳан дид , ҳеҷ надарида ва пора нагашта вонгаҳи бхўни оғишта , гуфт шумо дурӯғ май гўӣид ки агар гург хӯрд пероҳани вай пора кардӣ , он гуҳ гуфт : толлаҳи мо раъйати колиўми зӣбои ҳлимои акли ибнӣу лами ихрқи алайҳи қмисаҳ . Ёқӯб чун пероҳан дид ором дар дил вай омад , донист ки Юсуф зиндааст гург ӯро нахурда , ва эшон дурӯғ мегӯйанд , ва он пероҳан бар ваии худ май ниҳод ва май бўӣид ва мегуфт : мо ҳозои бриҳи дами ибнии Фонзрўои мо санъатам , он гуҳ гуфт « бали сўлти лаками أнФскми أмро » эй зинати лаками анФскми умарои Фснътмўаҳ « Фсбри ҷамил » яъне Фсбрии сабри ҷамили лои ?шкевии фӣау лои ҷазаъ , «у аллоҳи алмстъони алии мо тсФўн » калимаи искни илоҳо алмлҳўФ эй астъини биллоҳи алии эҳтимоли мо тсФўн .

«وَ جاؤُ عَلی‌ قَمِیصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ» ای ذی کذب یرید مکذوبا فیه، لانّه لم یکن دم یوسف بل دم سخلة. یعقوب چون پیراهن دید، هیچ ندریده و پاره نگشته وانگه بخون آغشته، گفت شما دروغ می‌گوئید که اگر گرگ خورد پیراهن وی پاره کردی، آن گه گفت: تاللَّه ما رأیت کالیوم ذئبا حلیما اکل ابنی و لم یخرق علیه قمیصه. یعقوب چون پیراهن دید آرام در دل وی آمد، دانست‌ که یوسف زنده است گرگ او را نخورده، و ایشان دروغ می‌گویند، و آن پیراهن بر وی خود می‌نهاد و می‌بوئید و می‌گفت: ما هذا بریح دم ابنی فانظروا ما صنعتم، آن گه گفت «بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً» ای زیّنت لکم انفسکم امرا فصنعتموه «فَصَبْرٌ جَمِیلٌ» یعنی فصبری صبر جمیل لا شکوی فیه و لا جزع، «وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلی‌ ما تَصِفُونَ» کلمة یسکن الیها الملهوف ای استعین باللَّه علی احتمال ما تصفون.

Қоли аш-Шаабии лқмиси Юсуфи сулси оёт : аҳдиҳои ҳайни ҷоءўо алайҳ бидам кизб ,у ассонӣаи ҳайни қад ,у алсолсаҳи ҳайни алқии алии ваҷҳи ёқӯби Фортди бсиро . Ва рӯй анҳми антлқўои Фнсбўои шабакау астодўои зӣбоу атўо ба ёқӯб , Фқолўо ё абонои ҳозои алзӣби алзии аФтрсаҳу қади атинок ба ФрФъи ядаи илои алсмоء ,у қол ё раби ани канти астҷбти лии дъўаҳ ӯ раҳмати лии ибраи Фонтлқи лии ҳозои алзӣб ҳатто иклмнии Фонтқаҳи аллоҳи ъзу ҷли Фобтдоаҳи болслом ,у қол : ассаломи алейк ё набии аллоҳ , Фқоли ёқӯб ва алейк ассаломи аиҳо алзӣб , лақади Фҷътнии бҳбибӣу қурраи Айнӣу аўрстнии ҳзнои тўило , қол : лоу ҳқк ё набии аллоҳ , мо аклти ?лаи лҳмоу лои шарбати ?лаи дамоу ани лҳўмкму дмоؤкми лмҳрмаҳи ълинои муошири алонбёء .

قال الشعبی لقمیص یوسف ثلث آیات: احدیها حین جاءوا علیه بدم کذب، و الثانیة حین قدّ، و الثالثة حین القی علی وجه یعقوب فارتدّ بصیرا. و روی انّهم انطلقوا فنصبوا شبکة و اصطادوا ذئبا و اتوا به یعقوب، فقالوا یا ابانا هذا الذئب الذی افترسه و قد اتیناک به فرفع یده الی السّماء، و قال یا ربّ ان کنت استجبت لی دعوة او رحمت لی عبرة فانطلق لی هذا الذّئب حتّی یکلّمنی فانطقه اللَّه عزّ و جلّ فابتداه بالسّلام، و قال: السّلام علیک یا نبی اللَّه، فقال یعقوب و علیک السّلام ایّها الذّئب، لقد فجعتنی بحبیبی و قرة عینی و اورثتنی حزنا طویلا، قال: لا و حقّک یا نبیّ اللَّه، ما اکلت له لحما و لا شربت له دما و انّ لحومکم و دماؤکم لمحرمة علینا معاشر الانبیاء.