Қавлаи таъолӣ : « имҳўои аллоҳи мо ишоءу исбт » мухаффафи қироати ибн касӣрасту абӯи Амру ёқӯбу ъосму мшдди қроءти боқӣ , «у ъндаҳи أми алкитоб » яъне аллўҳи алмҳФўз имҳў манеҳ мо ишоء ва исбт манеҳ мо ишоء мегуяд лавҳи маҳфӯз ки асл китобҳоасту мояи нсхтҳо бнздик ӯст , маҳв ва исбот мекунад чунонк худ хоҳад . Қавмӣ гуфтанд оят бар умумасту тахсӣс дар он нест , саодату шақовату аҷалу ризқу ҳаёау мӯату ғайри он маҳву исбот бар ҳама меравад ,у далели барин қавли умр хитобаст разии аллоҳи анҳу ки гуфт : илоҳии ани канти ктбтнии шқёи Фомҳнӣу актбнии съидои Фонки қиллати имҳўи аллоҳи мо ишоءу исбт . Ва ҳамчунин ривоят кунанд аз абди аллоҳи масъӯд ки гуфт : аллоҳами ани канти ктбтнии фии алсъдоءи Фосбтнии Фиҳму ани канти ктбтнии фии алошқёءи Фомҳнии ман алошқёءу асбтнии фии алсъдоءи Фонки тмҳўи мо ишоءу тсбт ва ъндкам алкитоб .

قوله تعالی: «یَمْحُوا اللَّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ» مخفف قرائت ابن کثیر است و ابو عمرو و یعقوب و عاصم و مشدّد قراءت باقی، «وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ» یعنی اللّوح المحفوظ یمحو منه ما یشاء و یثبت منه ما یشاء می‌گوید لوح محفوظ که اصل کتابها است و مایه نسختها بنزدیک اوست، محو و اثبات می‌کند چنانک خود خواهد. قومی گفتند آیت بر عموم است و تخصیص در آن نیست، سعادت و شقاوت و اجل و رزق و حیاة و موت و غیر آن محو و اثبات بر همه می‌رود، و دلیل برین قول عمر خطاب است رضی اللَّه عنه که گفت: الهی ان کنت کتبتنی شقیّا فامحنی و اکتبنی سعیدا فانّک قلت یمحو اللَّه ما یشاء و یثبت. و همچنین روایت کنند از عبد اللَّه مسعود که گفت: اللّهم ان کنت کتبتنی فی السّعداء فاثبتنی فیهم و ان کنت کتبتنی فی الاشقیاء فامحنی من الاشقیاء و اثبتنی فی السّعداء فانک تمحو ما یشاء و تثبت و عندک امّ الکتاب.

Ва рӯй ан алнабӣ ( с ) анаи қол : алсдқаҳи алии ваҷҳҳо эй ириди баҳо мо ъанд аллоҳ ва бар алўолдину астноъи алмърўФу салаи алрҳми таҳаввули алшқои алсъодаҳ ва тизед фии улумру тақии мсоръи алсўء .

و روی عن النبی (ص) انّه قال: الصدقة علی وجهها ای یرید بها ما عند اللَّه و برّ الوالدین و اصطناع المعروف و صلة الرّحم تحوّل الشقا السعادة و تزید فی العمر و تقی مصارع السّوء.

Баъзе уламои дайни тахсӣси дарин умум овараданд ва гуфтанд имҳўи аллоҳи мо ишоءу исбти алои сто : алхлқу алхлқу алрзқу алаҷалу алсъодаҳу алшқоўаҳу ҳўи қавли ибни аббос . Ва рӯй нофеъи ани ибни умри қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : имҳўи аллоҳи мо ишоءу исбти алои алшқоءу алсъодаҳу алҳёҳу аламут .

بعضی علماء دین تخصیص درین عموم آوردند و گفتند یمحو اللَّه ما یشاء و یثبت الّا ستّا: الخلق و الخلق و الرزق و الاجل و السّعادة و الشقاوة و هو قول ابن عباس. و روی نافع عن ابن عمر قال قال رسول اللَّه (ص): یمحو اللَّه ما یشاء و یثبت الّا الشّقاء و السّعادة و الحیاة و الموت.

Ъкрмаҳ ривоят кунад аз ибни аббос ки гуфт ҳумои китобон : китоб сӯйам алкитоби имҳў аллоҳ манеҳ мо ишоءу исбт , ва ъндаҳам алкитоби алзии ло иғир манеҳ шайъи ءу лои ибдл . Ва ани алии бен абии талҳаи ани ибни аббоси қоли алмрод ба алмнсўху алносх , « имҳўои аллоҳ » яъне ибдли аллоҳи ман алқуръон , « мо ишоء » Финсхаҳу исбти мо ишоءи Флои ибдлаҳ , «у ъндаҳи أми алкитоб » эй ҷумлаи злку ъндаҳ фӣам алкитоби алносху алмнсўх .

عکرمه روایت کند از ابن عباس که گفت هما کتابان: کتاب سوی امّ الکتاب یمحو اللَّه منه ما یشاء و یثبت، و عنده امّ الکتاب الّذی لا یغیّر منه شی‌ء و لا یبدّل. و عن علی بن ابی طلحة عن ابن عباس قال المراد به المنسوخ و النّاسخ، «یَمْحُوا اللَّهُ» یعنی یبدل اللَّه من القرآن، «ما یَشاءُ» فینسخه و یثبت ما یشاء فلا یبدله، «وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ» ای جملة ذلک و عنده فی امّ الکتاب النّاسخ و المنسوخ.

Клбӣ гуфт : маҳв онаст ки Фриштгони ҳифза ҳар рӯзи панҷ шанбеи ҷаридаи аъмолу ақволи бандагон бар аллоҳи таъолӣ арза кунанд ,у кирдору гуфтори эшон , рамзоту лаҳазоти эшон , ҳамаи набишта ҳар чаҳ дар он савоб ва уқоб набӯд чунонк : бандаи басари забон фаро гуяд ки аклту шарбат , дахлату харҷат , вай дар он рости гӯй буд ва дар он ҳеҷ савоб ва уқоб набӯд , он ҳама маҳв кунанд аз девони вайу онч дар он савобу уқоб буд исбот кунанд .

کلبی گفت: محو آنست که فریشتگان حفظه هر روز پنج شنبه جریده اعمال و اقوال بندگان بر اللَّه تعالی عرضه کنند، و کردار و گفتار ایشان، رمزات و لحظات ایشان، همه نبشته هر چه در آن ثواب و عقاب نبود چنانک: بنده بسر زبان فرا گوید که اکلت و شربت، دخلت و خرجت، وی در آن راست گوی بود و در آن هیچ ثواب و عقاب نبود، آن همه محو کنند از دیوان وی و آنچ در آن ثواب و عقاب بود اثبات کنند.

Ъкрмаҳ гуфт : маҳв онаст ки чун бандаи осӣ тавба кунад раби алъзаҳи он маосӣ аз девони вай бар гирад ва исбот онаст ки биҷои он маосии ҳасанот наад чунонк гуфт : « Фأўлӣки ибдли аллоҳи сиӣотҳми ҳасанот » ва гуфтаанд имҳўи аллоҳи мо ишоءи ман алботлу исбти мо ишоءи ман алҳақ ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : « ҷоء алҳақу зҳқи алботл » .

عکرمه گفت: محو آنست که چون بنده عاصی توبه کند ربّ العزّه آن معاصی از دیوان وی بر گیرد و اثبات آنست که بجای آن معاصی حسنات نهد چنانک گفت: «فَأُوْلئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ» و گفته‌اند یمحو اللَّه ما یشاء من الباطل و یثبت ما یشاء من الحقّ همانست که جای دیگر گفت: «جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ».

Амири алмؤмнини алӣ ( ъ ) гуфт имҳўи аллоҳи мо ишоءи ман алқрўн

امیر المؤمنین علی (ع) گفت‌ یمحو اللَّه ما یشاء من القرون‌

Кқўлаҳ : « ва кам أҳлкнои қиблаами ман қарн »у исбти мо ишоءи ман алқрўни кқўлаҳ : « сами أншأнои ман бъдҳми қрнои охирин » .

کقوله: «وَ کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ» و یثبت ما یشاء من القرون کقوله: «ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ».

Қавмии ҷҳондорони азин ҷаҳон май баради он маҳваст , дигарон биҷои эшон май нишонди он исботаст , ҳамонаст ки падарон май раванду писарони биҷой эшон менишинанд .

قومی جهانداران ازین جهان می‌برد آن محو است، دیگران بجای ایشان می نشاند آن اثبات است، همانست که پدران می‌روند و پسران بجای ایشان می نشینند.

Муҳамади бен каъби алқрзӣ ҳамин гуфт : азои валади алонсони асбти аҷалау ризқау азои моти мҳии аҷалау ризқа .

محمد بن کعب القرظی همین گفت: اذا ولد الانسان اثبت اجله و رزقه و اذا مات محی اجله و رزقه.

Садӣ гуфт : имҳўи аллоҳи мо ишоء яъне алқмру исбт яъне алшмс беона фии қавлаи таъолӣ : « Фмҳўнои ояи аллилу ҷълнои ояи алнҳори мубсира » . Ва гуфтаанд маҳву исботи Фноءи дунёсту бқоءи уқбои кқўлаҳ : « мо ъндкми инФд ва мо ъанд аллоҳи боқ » .

سدّی گفت: یمحو اللَّه ما یشاء یعنی القمر و یثبت یعنی الشمس بیانه فی قوله تعالی: «فَمَحَوْنا آیَةَ اللَّیْلِ وَ جَعَلْنا آیَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً». و گفته‌اند محو و اثبات فناء دنیاست و بقاء عقبی کقوله: «ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ».

Ва қили имҳўи мо ишоءи ман аъзоъи аломўоти фии қбўрҳму абшорҳму шъўрҳму исбти алорўоҳи Флои тағайюрҳо ани ҳолҳо ҳатто ирдҳои илои алнФўс . Ва қили имҳўи аллоҳи мо ишоءу исбт яъне : « имҳқи аллоҳи алрбоу ирбии алсдқот » ва гуфтаанд ин маҳву исботро рӯзӣ ва вақте муайян ном зад нест ки раб алъзаҳ мегуяд : « кули явми ҳўи фии шаън » яъне мҳўоу асбото . Қавмӣ гуфтанд рӯзи панҷ шанбеаст чунонк баён кардем дар ақвол , қавмӣ гуфтанд даҳуми моҳ раҷабаст , қавмӣ гуфтанд шаб қадараст яъне лайлаи алтқдир ва дуруст онаст ки Мустафо ( с ) гуфт брўоити абӯи алдрдоءу ҷамоатии саҳобау хабар дар саҳеҳаст , қоли расӯли аллоҳ ( с ) : инзли аллоҳи таъолии фии охири сулси соъоти ибқини ман аллили ФиФтҳи аззикри фии алсоъаҳи алаввалии алзии лои ироаҳи аҳади ғайраи Фимҳўи мо ишоءу исбт , сами инзли фии алсоъаҳи ассонӣаи илои ҷинаи адану ҳаии дораи алтии лами тарҳо ғайрау лами ихтри алии қалби башару ҳаии масканаи лои искнҳои ман банӣ одами ғайри салоса : алнабӣину алсдиқину алшҳдоء , сами иқўли тӯбои лмни дхлки сами инзли фии алсоъаҳи алсолсаҳи илои алсмоءи алднёи брўҳаҳу млоӣктаҳи ФтнтФзи Фиқўли қавмии бъзтии Фитлъи илои ибодаи иқўли алои ҳилли ман мстғФри истғФрнии ФоғФри ?ла , алои ҳилли ман соили исӣлнии Фоътиаҳ , алои ҳилли ман доъи идъўнии Фоҷибаҳ ҳатто икўни салоаи алФҷр

و قیل یمحو ما یشاء من اعضاء الاموات فی قبورهم و ابشارهم و شعورهم و یثبت الارواح فلا تغیرها عن حالها حتّی یردّها الی النّفوس. و قیل یمحو اللَّه ما یشاء و یثبت یعنی: «یَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَ یُرْبِی الصَّدَقاتِ» و گفته‌اند این محو و اثبات را روزی و وقتی معین نام زد نیست که ربّ العزّه می‌گوید: «کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ» یعنی محوا و اثباتا. قومی گفتند روز پنج شنبه است چنانک بیان کردیم در اقوال، قومی گفتند دهم ماه رجب است، قومی گفتند شب قدر است یعنی لیلة التقدیر و درست آنست که مصطفی (ص) گفت بروایت ابو الدرداء و جماعتی صحابه و خبر در صحیح است، قال رسول اللَّه (ص): ینزل اللَّه تعالی فی آخر ثلث ساعات یبقین من اللّیل فیفتح الذکر فی السّاعة الاولی الّذی لا یراه احد غیره فیمحو ما یشاء و یثبت، ثمّ ینزل فی السّاعة الثّانیة الی جنّة عدن و هی داره التی لم ترها غیره و لم یخطر علی قلب بشر و هی مسکنه لا یسکنها من بنی آدم غیر ثلاثة: النبیین و الصّدّیقین و الشّهداء، ثمّ یقول طوبی لمن دخلک ثمّ ینزل فی السّاعة الثّالثة الی السّماء الدّنیا بروحه و ملائکته فتنتفض فیقول قومی بعزّتی فیطلع الی عباده یقول الا هل من مستغفر یستغفرنی فاغفر له، الا هل من سائل یسئلنی فاعطیه، الا هل من داع یدعونی فاجیبه حتّی یکون صلاة الفجر

Ва лзлки иқўли аллоҳи ъзу ҷл : «у қуръони алФҷри إни қуръони алФҷри кони мшҳўдо » ишҳдаҳи аллоҳу малоикаи аллилу малоикаи алнҳор , «у ъндаҳи أми алкитоб » яъне аллўҳи алмҳФўзу ҳўи асли кули китоби фӣаи мо халқ ва мо лами ихлқ . Ва ани ътоءи ани ибни аббоси қол : ани аллоҳи таъолии лўҳои мҳФўзои масираи хумси моӣаҳи оми ман дарраи бизоءи лҳои дафатони ман ёқӯтаи ллаҳи фӣаи кули явми слосмоӣаҳу сутуни лаҳзаи имҳўи аллоҳи мо ишоءу исбт ва ъндаҳам алкитоб .

و لذلک یقول اللَّه عزّ و جلّ: «وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً» یشهده اللَّه و ملائکة اللّیل و ملائکة النّهار، «وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ» یعنی اللوح المحفوظ و هو اصل کلّ کتاب فیه ما خلق و ما لم یخلق. و عن عطاء عن ابن عباس قال: انّ اللَّه تعالی لوحا محفوظا مسیرة خمس مائة عام من درّة بیضاء لها دفتان من یاقوتة للَّه فیه کلّ یوم ثلاثمائة و ستّون لحظة یمحو اللَّه ما یشاء و یثبت و عنده امّ الکتاب.

«у إни мо нринк » яъне ани аринок , « баъзи алзии нъдҳм » ман алъзоб . Ва қили ман изҳори дайни алисломи алии аддӣни калла , « أўи нтўФинк » қабл ани нрики злки Флиси алейк алои алблоғи кФрўои ҳам ба ӯ омнўо эй лӣси алейк алои алблоғи Киеви мо сорти ҳолҳм , « Фإнмои алейк алблоғ » ириди таблиғи алрсолаҳ «у ълинои алҳсоб » алмҷозоаҳ .

«وَ إِنْ ما نُرِیَنَّکَ» یعنی ان اریناک، «بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ » من العذاب. و قیل من اظهار دین الاسلام علی الدّین کلّه، «أَوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ» قبل ان نریک ذلک فلیس علیک الّا البلاغ کفروا هم به او آمنوا ای لیس علیک الّا البلاغ کیف ما صارت حالهم، «فَإِنَّما عَلَیْکَ الْبَلاغُ» یرید تبلیغ الرّسالة «وَ عَلَیْنَا الْحِسابُ» المجازاة.

« أу лами ирўо » ин ояти баёни таҳқиқи он ваъдааст ки эшонро дод аз азоби душману нусрати расӯлу муъминону изҳори дайни ислом бар дайнҳо . « أу лами ирўо » яъне аҳли Макка , « أнои нأтии алأрз » Эй нафатҳ кули явми ллмслмини шиӣои Фшиӣои Фннқси ман билоди алкФр ва назайд фии билоди алисломи Финқси алкФору язиди алмслмўни ФкиФи лои иътбрн , назираи қавла : « أи Флои ирўни أнои нأтии алأрзи ннқсҳои ман أтроФҳои أи фаҳми алғолбўн » . Ъкрмаҳу муҷоҳиду ибн аббос гуфтанд : « ннқсҳои ман أтроФҳо » онаст ки ҳар чаҳ дар дунё ободаст аз он шаҳри шаҳру ҷои ҷои брўзгор хароб мешаваду халқ май коҳад ва аз смору набот баракат меравад то он гуҳ ки дар олами худ як гӯша ободон намонад . Ва дар баъзе ахбор овардаанд ки расӯли худо ( с ) Ҷабраилро гуфт баъд аз ман ҳеҷ донистае ки туро базмин фиристанд ё на ? гуфт ё расӯли аллоҳи се бор фурӯ оем : як бор фурӯд оему шафқату меҳрбонӣ аз дилҳо бар гирам , дигари бор фурӯ оему амонату баракат аз миён халқ бурдорам , сеюм бор фурӯ оему қуръон аз миёни халқи босмони боз барам .

«أَ وَ لَمْ یَرَوْا» این آیت بیان تحقیق آن وعده است که ایشان را داد از عذاب دشمن و نصرت رسول و مؤمنان و اظهار دین اسلام بر دینها. «أَ وَ لَمْ یَرَوْا» یعنی اهل مکّة، «أَنَّا نَأْتِی الْأَرْضَ» ای نفتح کلّ یوم للمسلمین شیئا فشیئا فننقص من بلاد الکفر و نزید فی بلاد الاسلام فینقص الکفّار و یزید المسلمون فکیف لا یعتبرن، نظیره قوله: «أَ فَلا یَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَ فَهُمُ الْغالِبُونَ». عکرمه و مجاهد و ابن عباس گفتند: «نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها» آنست که هر چه در دنیا آباد است از آن شهر شهر و جای جای بروزگار خراب می‌شود و خلق می‌کاهد و از ثمار و نبات برکت می‌رود تا آن گه که در عالم خود یک گوشه آبادان نماند. و در بعضی اخبار آورده‌اند که رسول خدا (ص) جبرئیل را گفت بعد از من هیچ دانسته‌ای که ترا بزمین فرستند یا نه؟ گفت یا رسول اللَّه سه بار فرو آیم: یک بار فرود آیم و شفقت و مهربانی از دلها بر گیرم، دیگر بار فرو آیم و امانت و برکت از میان خلق بردارم، سوم بار فرو آیم و قرآن از میان خلق بآسمان باز برم.

Ва қили ҳзаҳи алоиаҳ ва ъад ман аллоҳи ъзу ҷли бхроби алднёу Фноءи аҳлҳо , кқўлаҳи таъолӣ : « кули ман алайҳои ?фон »у қоли таъолӣ : « кули шайъи ءи ҳолки إлои виҷҳа » . Ва қил : « ннқсҳои ман أтроФҳо » бмўти алълмоءу алФқҳоءу фии злки мо

و قیل هذه الآیة و عد من اللَّه عزّ و جلّ بخراب الدّنیا و فناء اهلها، کقوله تعالی: «کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ» و قال تعالی: «کُلُّ شَیْ‌ءٍ هالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ». و قیل: «نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها» بموت العلماء و الفقهاء و فی ذلک ما

Рӯй абӯи ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) фии қавла « нأтии алأрзи ннқсҳои ман أтроФҳо » қоли зҳоби алълмоء

روی ابو هریرة قال قال رسول اللَّه (ص) فی قوله «نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها» قال ذهاب العلماء

Ва ани абии алдрдоءи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : хзўои алълм қабл ани изҳб , қлнои ФкиФи изҳби алълму алқуръони байни азҳрнои қади асбтаҳи аллоҳи фии қлўбноу асбтноаҳи фии мсоҳФнои нқрأаҳу нқрӣаҳи абноӣнои Фғзб . Сами қолу ҳилли злти алиҳўду алнсории алоу алтўроаҳи байни азҳрҳми зҳоби алълми зҳоби алълмоء .

و عن ابی الدّرداء قال قال رسول اللَّه (ص): خذوا العلم قبل ان یذهب، قلنا فکیف یذهب العلم و القرآن بین اظهرنا قد اثبته اللَّه فی قلوبنا و اثبتناه فی مصاحفنا نقرأه و نقرئه ابنائنا فغضب. ثمّ قال و هل ضلّت الیهود و النّصاری الا و التّوراة بین اظهرهم ذهاب العلم ذهاب العلماء.

Ва ани абди аллоҳи бен Амри бен алъоси қоли самъати расӯли аллоҳ ( с ) иқўли ани аллоҳи лои иқбзи алълми антзоъои интзъаҳи ман анносу локини иқбзи алълми бқбзи алълмоء ҳатто азои лами ибқи олами атхзўои анноси руасои ҷҳолои Фсӣлўои ФоФтўои бғири илми Фзлўоу азлўо .

و عن عبد اللَّه بن عمرو بن العاص قال سمعت رسول اللَّه (ص) یقول انّ اللَّه لا یقبض العلم انتزاعا ینتزعه من النّاس و لکن یقبض العلم بقبض العلماء حتّی اذا لم یبق عالم اتّخذوا النّاس رؤسا جهّالا فسئلوا فافتوا بغیر علم فضلوا و اضلّوا.

Ва ани абии алдрдоءи анаи қол ё аҳли ҳмси мо лӣ арӣ уламо кам изҳбўну ҷҳолкми лои итълмўну Ароками қади ақблтми алии мо такаффули лакаму зиътми мо вклтм ба аъмлўо қабл ани ирФъи алълми ?фони рафъи алълми бзҳоби алълмоء .

و عن ابی الدّرداء انّه قال یا اهل حمص ما لی اری علماء کم یذهبون و جهالکم لا یتعلّمون و اراکم قد اقبلتم علی ما تکفّل لکم و ضیّعتم ما وکّلتم به اعملوا قبل ان یرفع العلم فان رفع العلم بذهاب العلماء.

Ва қоли алӣ ( ъ ) : анмо мисли алълмоءи кмсли алокФи азои қатъати кафи лами тъд .

و قال علی (ع): انّما مثل العلماء کمثل الاکفّ اذا قطعت کفّ لم تعد.

Ва қоли ибни масъӯд : мӯати Алъолами слмаҳи фии алисломи лои исдҳои шайъи ءи мо ахтлФи аллилу алнҳор .

و قال ابن مسعود: موت العالم ثلمة فی الاسلام لا یسدها شی‌ء ما اختلف اللّیل و النّهار.

Ва сӣли Саиди бен ҷбири мо алломаи ҳалоки аннос ? қол : ҳалоки ълмоӣҳм . «у аллоҳи иҳкми лои мъқби лҳкмаҳ » алтъқиби ради алҳкми баъди фаслаи أии лои аҳади итбъи мо ҳукми Фиғираҳ ,у алмънии лои ноқизи лҳкмаҳу лои роди лқзоӣаҳу амрау лои мғири лородтаҳ , «у ҳўи сариъи алҳсоб » ҳисобаи лоъмолҳми асраъи ман лмҳи албсри лои ишғлаҳи муҳосибаи аҳдҳми ани муҳосибаи алохрини лои иҳтоҷи илои таъаммулу тафаккур ва ақд болид . Ва қил : « сариъи алҳсоб » сариъи алҷзоء .

و سئل سعید بن جبیر ما علامة هلاک النّاس؟ قال: هلاک علمائهم. «وَ اللَّهُ یَحْکُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُکْمِهِ» التّعقیب ردّ الحکم بعد فصله أی لا احد یتّبع ما حکم فیغیّره، و المعنی لا ناقض لحکمه و لا رادّ لقضائه و امره و لا مغیّر لارادته، «وَ هُوَ سَرِیعُ الْحِسابِ» حسابه لاعمالهم اسرع من لمح البصر لا یشغله محاسبة احدهم عن محاسبة الآخرین لا یحتاج الی تأمّل و تفکّر و عقد بالید. و قیل: «سَرِیعُ الْحِسابِ» سریع الجزاء.

«у қади макри аллазӣнаи ман қиблаам » яъне куффори аломми алҳолиаҳи кФрўоу мкрўои бонбёӣҳму аҳтолўои фии ибтоли дайни аллоҳ ,у алмкри иродаи алмкрўаҳи фӣ хФиаҳ мегуяд пеш аз мушрикони Макка кофарон буданд ки бо пайғомбарони хеш макр сохтанд ва дар ибтоли дайни ҳақи сози бад наоне бар даст гирифтанд , чунонк ин мушрикон бо ту сози бад май созанд , он гуҳ гуфт : « Фллаҳи алмкри ҷмиъо » эй алмкри алмؤсри макра , эй Муҳамади макр ки таъсир кунад макр худоӣаст ки асбоби макри ҳамаи беди худоӣ таъолӣаст , Фбидаҳи алхиру алшру алнФъу алзри Флои изри макри аҳади аҳдои алои ман ?ераади аллоҳи зраҳ . Ва фии алхбри ани ибни аббоси қоли кон алнабӣ ( с ) идъўи бҳзои алдъоء : « раби аънӣу лои тъни алӣу ансрнӣу лои тнсри алӣу амкри лӣу лои тмкри алӣ » .

«وَ قَدْ مَکَرَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ» یعنی کفّار الامم الحالیة کفروا و مکروا بانبیائهم و احتالوا فی ابطال دین اللَّه، و المکر ارادة المکروه فی خفیة میگوید پیش از مشرکان مکّه کافران بودند که با پیغامبران خویش مکر ساختند و در ابطال دین حق ساز بد نهانی بر دست گرفتند، چنانک این مشرکان با تو ساز بد می‌سازند، آن گه گفت: «فَلِلَّهِ الْمَکْرُ جَمِیعاً» ای المکر المؤثّر مکره، ای محمد مکر که تأثیر کند مکر خدای است که اسباب مکر همه بید خدای تعالی است، فبیده الخیر و الشر و النّفع و الضرّ فلا یضرّ مکر احد احدا الّا من اراد اللَّه ضرّه. و فی الخبر عن ابن عباس قال کان النّبی (ص) یدعو بهذا الدّعاء: «رب اعنی و لا تعن علی و انصرنی و لا تنصر علی و امکر لی و لا تمکر علی».

Ва қили алмкри ман аллоҳи субҳонаи алтдбири болҳқ , макр чун азоФт бо ҳақи ҷл ҷалола кунанд аз троҷъи пок буду макри махлуқ на , ҳамчунин таъаҷҷуби азоФт бо ҳақ кунанд ва аз астнкори пок буду таъаҷҷуби махлуқ на ,у сабри ҳақ аз аҷзи пок буду сабри махлуқ на ,у ғазаби ҳақ аз зҷри пок буду ғазаби махлуқ на , ҳам номӣ ҳаст аммо ҳам сифатӣ нест , ки чун ваии ҷли ҷалолаи ҳеҷ кас ва ҳичиз нест « лӣси кмслаҳи шайъи ء » , « иълми мо тксби кули нафас » лои ихФии алайҳи мкрҳми Фиҷозиҳми алайҳ , «у сиълми алкоФр » блФзи алвоҳади қрأаҳи ибни касӣру абӯи Амру ҳўи Иблиси иълми ҷавоби қавла : « أно хайр манеҳ »у қрأи албоқўни блФзи алҷмъ « сиълми алкФор » ва ҳам Қурайши ҳайни қолат « أии алФриқини хайри мқомоу أҳсни ндё » , « лмни уқбои ?илдор » ҳзаҳи алломи тдли алии алъоқбаҳи алмҳмўдаҳи комаи ани алии тдли алии алмзмўмаҳу ҳозои ваъиди алкФор эй сиълмўни азои қдмўои алии рбҳми лмни алъоқбаҳи алмҳмўдаҳ ?лаамам ллмслмин .

و قیل المکر من اللَّه سبحانه التّدبیر بالحق، مکر چون اضافت با حق جلّ جلاله کنند از تراجع پاک بود و مکر مخلوق نه، همچنین تعجب اضافت با حق کنند و از استنکار پاک بود و تعجب مخلوق نه، و صبر حق از عجز پاک بود و صبر مخلوق نه، و غضب حق از ضجر پاک بود و غضب مخلوق نه، هم نامی هست اما هم صفتی نیست، که چون وی جلّ جلاله هیچ کس و هیچیز نیست «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ»، «یَعْلَمُ ما تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ» لا یخفی علیه مکرهم فیجازیهم علیه، «و سیعلم الکافر» بلفظ الواحد قرأه ابن کثیر و ابو عمرو و هو ابلیس یعلم جواب قوله: «أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ» و قرأ الباقون بلفظ الجمع «سَیَعْلَمُ الْکُفَّارُ» و هم قریش حین قالت «أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقاماً وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا»، «لِمَنْ عُقْبَی الدَّارِ» هذه اللام تدلّ علی العاقبة المحمودة کما انّ علی تدلّ علی المذمومة و هذا وعید الکفّار ای سیعلمون اذا قدموا علی ربّهم لمن العاقبة المحمودة لهم ام للمسلمین.

«у иқўли аллазӣнаи кФрўои лсти мрсло » , ин каъб ашрафасту асҳоби ваии азин сарони ҷуҳудон ки набуввати Мустафоро мункир буданд ва мегуфтанд : « лсти мрсло »у ани ибни аббоси қоли қадами алии расӯли аллоҳ ( с ) усқуфи ман алимни Фқоли ?лаи расӯли аллоҳ ( с ) ҳилли тҷднии фии алонҷили рсўло ? қоли ло , Фонзли аллоҳи таъолӣ : « қул кафии биллоҳи шҳидои бинӣу бинкм » ании расӯлаи аликм ,у шҳидои мансӯби алии алтмииз ,у қили алии улҳол ,у қили алшҳиди фии ҳозои алмўзъи бмънии алҳкми сўғи злку иҷоза : ани алҳкўмоти лои тқўми алои болшҳодот , « ва ман ъндаҳи илми алкитоб » ҳўи абди аллоҳи бен салому салмон ва темем алдорӣ ва ман омни ман аҳли алкитобин алтўроаҳу алонҷил .

«وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا»، این کعب اشرف است و اصحاب وی ازین سران جهودان که نبوّت مصطفی را منکر بودند و می‌گفتند: «لَسْتَ مُرْسَلًا» و عن ابن عباس قال قدم علی رسول اللَّه (ص) اسقف من الیمن فقال له رسول اللَّه (ص) هل تجدنی فی الانجیل رسولا؟ قال لا، فانزل اللَّه تعالی: «قُلْ کَفی‌ بِاللَّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ» انّی رسوله الیکم، و شهیدا منصوب علی التمییز، و قیل علی الحال، و قیل الشهید فی هذا الموضع بمعنی الحکم سوغ ذلک و اجازه: انّ الحکومات لا تقوم الّا بالشهادات، «وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ» هو عبد اللَّه بن سلام و سلمان و تمیم الدّاری و من آمن من اهل الکتابین التّوراة و الانجیل.

Гуфтаанд ки аллоҳи таъолӣ дар қуръони чаҳор ҷои абди аллоҳи саломро сутӯдау каромат ва навохт бар ваии ниҳода , эмоми аҳли таврот буд дар шом чун хабари беъсати Мустафо ( с ) шунид бархесту қасд Мадина кард , ва дар тавроти наъту сифати Мустафо ( с ) неки шинохта буду дониста , биёмад то аз ваии масоили пурсаду хабар аён гардаду илми алиқини бнбўту рисолати вай ҳосил шавад , ва дар роҳ ки меомад корвонӣ дид аз мусулмонон ки сӯй шом мешуданд , яке аз ёрони расӯли ин оят мехонд : « ё أиҳои аллазӣнаи أўтўои алкитоби омнўои бмои нзлнои мсдқои лмои мъкми ман қабл أни нтмси вҷўҳо » он хондан дар вай асар кард ва ӯро дар сиҳҳати набуввати Мустафо ( с ) яқини афзуд ва даст биравӣ худ май барад ки мабодо ки рӯй ман масх кунанд имон буи наёварда , чун бмдинаҳ омад наздики расӯли худо , аз ваии масаъла ҳо пурсед , чунонк дар ахбор биоранд гӯйанд чиҳил масаъла пурсед ва гӯйанд ки ҳазор масаъла пурседу расӯли худо ( с ) ҳама аз ваҳй ҷавоб медод . Он гуҳ мусулмон шуд ва гуфт ё расӯли аллоҳи қавмӣ аз пай ман меоянд чун дар расанд эшонро босалом даъват кун то магари эшон низ мусулмон шаванд , чун он қавм биёмаданд расӯли худои абди аллоҳи саломро дар хона Эй бинишонад ва эшонро пурсед ки дар абди аллоҳ чаҳ гўӣид ? эшон бар вай саноҳо карданд ва никўӣиҳо гуфтанд ки : амомноу сидноу аълами ман бқии алии ваҷҳи аларзи болтўриаҳ , абди аллоҳ аз хона берун омад ва гуфт эй қавм бидонед ки онч дар таврот хондаему дониста аз наъту сифати пайғомбари охир алзмон , ҳамаи сифат ва наът Муҳамадасту бдрстӣу ростӣ ки пайғомбараст ва ман ки абд аллоҳам бнбўту рисолати вай гувоҳӣ медаҳум : ашҳади ани лои илоҳи алои аллоҳу ашҳади ани мҳмдои расӯли аллоҳ , эшон ҳамаи брмиднду сухан дар ҳақи вай боз гардониданд ва носазо гуфтанд ки : ҳўи сФиҳноу шрно , пас раби Алъоламин дар муқобили он ҷафоҳои эшон бар вай сано гуфт ва ӯро бстўд ва оятҳо дар қуръони бшأни вай фурӯ фиристод яке инаст ки : « ва ман ъндаҳи илми алкитоб » яъне абди аллоҳи бен салом . Ва қили ҳўи алии бен абии толиб ( ъ ) . Ва қили ҳўи аллоҳи ъзу ҷлу тақдираи кафии биллоҳи алзии ъндаҳи илми алкитоб , шҳидои бинӣу бинкм ,у далелаи қроءаҳи ман қрأ « ва ман ъндаҳи илми алкитоб »у бойени қроءт маънӣ онаст ки миёни ман ва шумо довару гувоҳи аллоҳ таъолӣаст , худовандӣ ки аз наздик ӯст илми дайну қуръон .

گفته‌اند که اللَّه تعالی در قرآن چهار جای عبد اللَّه سلام را ستوده و کرامت و نواخت بر وی نهاده، امام اهل تورات بود در شام چون خبر بعثت مصطفی (ص) شنید برخاست و قصد مدینه کرد، و در تورات نعت و صفت مصطفی (ص) نیک شناخته بود و دانسته، بیامد تا از وی مسائل پرسد و خبر عیان گردد و علم الیقین بنبوّت و رسالت وی حاصل شود، و در راه که می‌آمد کاروانی دید از مسلمانان که سوی شام می‌شدند، یکی از یاران رسول این آیت می‌خواند: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً» آن خواندن در وی اثر کرد و او را در صحّت نبوّت مصطفی (ص) یقین افزود و دست بروی خود می‌برد که مبادا که روی من مسخ کنند ایمان بوی نیاورده، چون بمدینه آمد نزدیک رسول خدا، از وی مسئله ها پرسید، چنانک در اخبار بیارند گویند چهل مسئله پرسید و گویند که هزار مسئله پرسید و رسول خدا (ص) همه از وحی جواب میداد. آن گه مسلمان شد و گفت یا رسول اللَّه قومی از پی من می‌آیند چون در رسند ایشان را باسلام دعوت کن تا مگر ایشان نیز مسلمان شوند، چون آن قوم بیامدند رسول خدا عبد اللَّه سلام را در خانه‌ای بنشاند و ایشان را پرسید که در عبد اللَّه چه گوئید؟ ایشان بر وی ثناها کردند و نیکوئیها گفتند که: امامنا و سیدنا و اعلم من بقی علی وجه الارض بالتّوریة، عبد اللَّه از خانه بیرون آمد و گفت ای قوم بدانید که آنچ در تورات خوانده‌ایم و دانسته از نعت و صفت پیغامبر آخر الزّمان، همه صفت و نعت محمّدست و بدرستی و راستی که پیغامبر است و من که عبد اللَّه ام بنبوّت و رسالت وی گواهی میدهم: اشهد انّ لا اله الّا اللَّه و اشهد انّ محمّدا رسول اللَّه، ایشان همه برمیدند و سخن در حق وی باز گردانیدند و ناسزا گفتند که: هو سفیهنا و شرّنا، پس ربّ العالمین در مقابل آن جفاهای ایشان بر وی ثنا گفت و او را بستود و آیتها در قرآن بشأن وی فرو فرستاد یکی اینست که: «وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ» یعنی عبد اللَّه بن سلام. و قیل هو علی بن ابی طالب (ع). و قیل هو اللَّه عزّ و جلّ و تقدیره کفی باللّه الّذی عنده علم الکتاب، شهیدا بینی و بینکم، و دلیله‌ قراءة من قرأ «وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ» و باین قراءت معنی آنست که میان من و شما داور و گواه اللَّه تعالی است، خداوندی که از نزدیک اوست علم دین و قرآن.