Бдонки ин сӯраи чиҳил ва се оятаст ва ҳаштсад ва панҷоҳ ва панҷ калима ва се ҳазор ва панҷсад ва шаш ҳарфаст , ҷумла бимика фурӯ омад бқўли ҷамоатии муфассирону бқўли ибни аббосу муҷоҳиди ҷумлаи бмдинаҳ фурӯ омаду қавл дуруст онаст ки бимика фурӯ омад магари ду оят : « ҳўи алзии ирикми албрқи хўФоу тмъо » ва инро қиссаи ист ки бон расем шарҳи диҳем , дигари оят «у иқўли аллазӣнаи кФрўои лсти мрсло » . Ва дар ин сӯраи ду оят мансӯхаст : яке маҷмаъи алии насхҳоу дигари мухталифи фии насхҳо . Аммо онки боҷимоъ мансӯхаст : «у إни мо нринки баъзи алзии нъдҳми أўи нтўФинки Фإнмои алейк алблоғ » боити сайф мансӯхаст , ояти дигар : «у إни рбки лзўи мғФраҳи ллноси алии злмҳм » бқўли баъзе муҳкамасту бқўли баъзе мансӯх ва носихҳо қавла : « إни аллоҳи лои иғФри أни ишрк ба » ва дар фазилати сӯраи абии каъб ривоят кунад аз Мустафо ( с ) қол : ман қрأи сӯраи алръди аътии ман алоҷри ъушри ҳасаноти бўзни кули саҳоби мзӣу кули саҳоби икўни илои явми алқёмаҳу кони явми алқёмаҳи ман алмўФини бъҳди аллоҳ .

بدانک این سوره چهل و سه آیت است و هشتصد و پنجاه و پنج کلمه و سه هزار و پانصد و شش حرفست، جمله بمکّه فرو آمد بقول جماعتی مفسران و بقول ابن عباس و مجاهد جمله بمدینه فرو آمد و قول درست آنست که بمکه فرو آمد مگر دو آیت: «هُوَ الَّذِی یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً» و این را قصّه ایست که بآن رسیم شرح دهیم، دیگر آیت «وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا». و در این سوره دو آیت منسوخ است: یکی مجمع علی نسخها و دیگر مختلف فی نسخها. امّا آنک باجماع منسوخ است: «وَ إِنْ ما نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ فَإِنَّما عَلَیْکَ الْبَلاغُ» بآیت سیف منسوخ است، آیت دیگر: «وَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلی‌ ظُلْمِهِمْ» بقول بعضی محکم است و بقول بعضی منسوخ و ناسخها قوله: «إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ» و در فضیلت سوره ابیّ کعب روایت کند از مصطفی (ص) قال: من قرأ سورة الرّعد اعطی من الاجر عشر حسنات بوزن کلّ سحاب مضی و کلّ سحاب یکون الی یوم القیامة و کان یوم القیامة من الموفین بعهد اللَّه.

« бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳими алмр » қоли ибни аббоси маъноаи анои аллоҳи аълам ва арӣ ,у алкломи фии таъвили алҳрўФи қади сабақ , « тлки оёти алкитоб » ӣнҷои сухан тамом шуду маъноаи тлки алохбори алтии қсстҳои алейк ман хабари Юсуфу ғайраи ҳаии оёти алкитоби алзии анзлтаҳи алии алонбёء қблк мегуяд эй Муҳамади он қиссаҳои пайғомбарон ки бар ту хондему ойини рафтагону саргузашти эшон ки туро дар қуръон баён кардем ҳам чунон дар тавроти Мӯсоу Инҷили исоу збўри Довӯд баён кардем ва бо эшон бигуфтем яъне ки ин китобҳои худованд , оёту суханони ваии ҳама мувофиқ якдигаранду Мусаддиқи якдигар , ва гуфтаанд ки китоби ӣнҷои лавҳ маҳфӯзаст яъне ки он ҳамаи оёту суханон моаст дар лавҳи маҳфӯзи набишта ва мусбат карда , он гуҳ гуфт : «у алзии أнзли إлик » яънеу алқуръони алзии анзли алик , « ман рбк алҳақ » Фоътсм бау аъмли бмои фӣа .

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ المر» قال ابن عباس معناه انا اللَّه اعلم و اری، و الکلام فی تأویل الحروف قد سبق، «تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ» اینجا سخن تمام شد و معناه تلک الاخبار الّتی قصصتها علیک من خبر یوسف و غیره هی آیات الکتاب الذی انزلته علی الانبیاء قبلک می‌گوید ای محمّد آن قصّه‌های پیغامبران که بر تو خواندیم و آئین رفتگان و سرگذشت ایشان که ترا در قرآن بیان کردیم هم چنان در تورات موسی و انجیل عیسی و زبور داود بیان کردیم و با ایشان بگفتیم یعنی که این کتابهای خداوند، آیات و سخنان وی همه موافق یکدیگراند و مصدّق یکدیگر، و گفته‌اند که کتاب اینجا لوح محفوظ است یعنی که آن همه آیات و سخنان ما است در لوح محفوظ نبشته و مثبت کرده، آن گه گفت: «وَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ» یعنی و القرآن الذی انزل الیک، «مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ» فاعتصم به و اعمل بما فیه.

Ибн аббос гуфт : оёт алкитоб қуръонаст , ҳар чаҳ пеши азин сӯра фурӯ омад аз аҳкому ахбору қасас , «у алзии أнзли إлик » яъне ҳзаҳ алсўраҳ мегуяд ончи пеши азин сӯра фурӯ омад аз қуръон ва ин сӯраи ҳама ҳақасту рост , каломи худованду сифати вай на чунонк куффор Макка мегӯйанд : ани мҳмдои тқўлаҳи ман тлқоء нафса , «у локини أксри аннос » ман мушрикии Макка , « лои иؤмнўн » лои исдқўни болқрони ана ман ъанд аллоҳ , қоли алзҷоҷ : лмои зикри анҳми лои иؤмнўни урфи алзии иўҷби алтсдиқи ман далоили алрбўбиаҳу шавоҳиди алқдра .

ابن عباس گفت: آیات الکتاب قرآنست، هر چه پیش ازین سوره فرو آمد از احکام و اخبار و قصص، «وَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ» یعنی هذه السّورة می‌گوید آنچ پیش ازین سوره فرو آمد از قرآن و این سوره همه حقّ است و راست، کلام خداوند و صفت وی نه چنانک کفّار مکّه می‌گویند: انّ محمّدا تقوله من تلقاء نفسه، «وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ» من مشرکی مکّة، «لا یُؤْمِنُونَ» لا یصدّقون بالقرآن انّه من عند اللَّه، قال الزّجاج: لمّا ذکر انّهم لا یؤمنون عرّف الذی یوجب التّصدیق من دلایل الرّبوبیّة و شواهد القدرة.

Фқоли ъзи ман қоил : « аллоҳи алзии рафъи алсмоўот » эй ман вазъҳо ман ҷониби алълў , « бғири амд » ҷамъи имоду қили ҷамъи амӯд , тқўли алъараби амӯди албиту имоди албит ва ҷамъҳо амди бФтҳтини кодму аҳбу иҷмъи алъмўди алии амди аизои крсўлу русул , « трўнҳо » алзмири иъўди илои алсмоўот эй трўнҳои кзлки Флои ҳоҷаи илои баён ,у қили иъўди илои алъмду фӣаи қавлони аҳдҳмои лҳои амди ғайри маръӣау ҳаии қадараи аллоҳи субҳона ,у қили ҳаии ҷабали қофу алсмоء мисли алқбаҳи атрофҳо алии злки алҷблу злки алҷбли муҳӣти болднё , махлуқи ман зибри ҷаддаи хзроءу ани Хизраи алсмоءи ман ҷабали қоф . Ин ояти ҷавоби саволи мшрконст ки аз расӯли худо ( с ) пурседанд ки он худованд ки маъбуд туаст феълу сунъ вай чист ? ва дар қуръон мисли ин ояти бҷўоби эшон сад ва ҳаштод оятаст ,у алмънии халқи аллоҳи алсмоўоти фии алҳўоءи ман ғайри асосу ғайри аъмдаҳу бноءи алхлқи лои исбти алои бососу аъмдаҳи лиътбрўоу иърФўои қадараи аллоҳи таъолӣ , « сами астўии алии алърш » алостўоءи фии Алъарабияи зиди алоъўҷоҷу алостиФозу қади сабақ беона , «у схри алшмсу алқмр » маънии алсхраҳи ани икўни мқҳўрои мдброи лои имлки лнФсаҳи мо ихлсаҳи ман алқҳр мегуяд офтобу моҳро равон ва фармонбардор кардем то ҳамеи раванд дар маҷории хеш ва ҳаме баранд дараҷоту манозил ном зад карда хеш ки бон дар нагузаранд то шумо бар рафт эшон солу моҳу рӯзгор ҳаме донеду ҳисоби муомилот ҳаме кунед , инаст маънӣ « кули иҷрии лأҷли мсмӣ » бики қавл ,у бқўли дигари кули иҷрии лоҷли мсмӣ , эй кули воҳиди мнҳмои иҷрии илои вақти маълуму ҳўи Фноءи алднёу қиёми алсоъаҳи алтии ъндҳои ткўри алшмсу ихсФи алқмру тнкдри алнҷўм , « идбри алأмр » иқзиаҳи вҳдаҳ ,у қили ибъси алмлоӣкаҳи болавҳӣу алрзқ , « иФсли алоёт » ибини алоёти алдолаҳи алии ваҳдонията ,у қили ибини оёти алқуръон , « лълкми блқоءи рбкми тўқнўн » кӣ ттФкрўо ё аҳли Маккаи ФтърФўои қудратаи алии албъсу алоъодаҳ .

فقال عزّ من قائل: «اللَّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّماواتِ» ای من وضعها من جانب العلوّ، «بِغَیْرِ عَمَدٍ» جمع عماد و قیل جمع عمود، تقول العرب عمود البیت و عماد البیت و جمعها عمد بفتحتین کادم و اهب و یجمع العمود علی عمد ایضا کرسول و رسل، «تَرَوْنَها» الضمیر یعود الی السّماوات ای ترونها کذلک فلا حاجة الی بیان، و قیل یعود الی العمد و فیه قولان احدهما لها عمد غیر مرئیّة و هی قدرة اللَّه سبحانه، و قیل هی جبل قاف و السّماء مثل القبّة اطرافها علی ذلک الجبل و ذلک الجبل محیط بالدّنیا، مخلوق من زبر جدة خضراء و انّ خضرة السّماء من جبل قاف. این آیت جواب سؤال مشرکانست که از رسول خدا (ص) پرسیدند که آن خداوند که معبود تو است فعل و صنع وی چیست؟ و در قرآن مثل این آیت بجواب ایشان صد و هشتاد آیت است، و المعنی خلق اللَّه السّماوات فی الهواء من غیر اساس و غیر اعمدة و بناء الخلق لا یثبت الّا باساس و اعمدة لیعتبروا و یعرفوا قدرة اللَّه تعالی، «ثُمَّ اسْتَوی‌ عَلَی الْعَرْشِ» الاستواء فی العربیة ضدّ الاعوجاج و الاستیفاز و قد سبق بیانه، «وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ» معنی السّخرة ان یکون مقهورا مدبّرا لا یملک لنفسه ما یخلّصه من القهر می‌گوید آفتاب و ماه را روان و فرمانبردار کردیم تا همی روند در مجاری خویش و همی برند درجات و منازل نام زد کرده خویش که بآن در نگذرند تا شما بر رفت ایشان سال و ماه و روزگار همی دانید و حساب معاملات همی کنید، اینست معنی «کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی» بیک قول، و بقول دیگر کلّ یجری لاجل مسمّی، ای کلّ واحد منهما یجری الی وقت معلوم و هو فناء الدّنیا و قیام السّاعة الّتی عندها تکوّر الشمس و یخسف القمر و تنکدر النجوم، «یُدَبِّرُ الْأَمْرَ» یقضیه وحده، و قیل یبعث الملائکة بالوحی و الرزق، «یُفَصِّلُ الْآیاتِ» یبیّن الآیات الدّالّة علی وحدانیّته، و قیل یبیّن آیات القرآن، «لَعَلَّکُمْ بِلِقاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ» کی تتفکروا یا اهل مکّة فتعرفوا قدرته علی البعث و الاعادة.

«у ҳўи алзии мади алأрз » эй бастҳо ман таҳти алкъбаҳи лисбти алайҳои иқдоми алхлқ , ин оят далеласт ки шакли замин баситаст на бар мисоли кара , раби алъзаҳ аз зери каъбаи паҳн боз кашид бар як табақа , он гуҳ шикофта кард онро ва ҳафт табақаи сохт Фзлки қавла : « контои ртқои ФФтқноҳмо » пас раби Алъоламин Фриштаҳ Эй фиристод аз зери арш то бзири ин табақаҳои замин дар шуд ва онро бар дӯш худ гирифт , як дасти он Фриштаҳи сӯии машриқи дигари дасти сӯии мағриб ва ҳар ду тарафи замини бадви дасти худ устувор бигрифта , Фриштаҳ дар нигараст қадам худ дид бар ҳавои муъаллақи истодау бҳич қароргоҳ нарасида то раби алъзаҳ аз фирдавс говӣ фиристод ки вайро чиҳил ҳазор сайр вааст ва чиҳил ҳазор қоимау барзаи он гови қароргоҳи қадами Фриштаҳи сохт , ва мегӯйанд сарвҳои гов аз ақтори замин дар гузаштааст ва ҳар ду бинии гов рӯй ббҳр дорад ,у ҳўи итнФси кул явм наФасо Фозои танаффуси мади албҳру азои мад нафса ҷзр , ва он гови қадам бар ҳеҷ қароргоҳ надошт чунонк Фриштаҳ надошт то раби алъзаҳи зери ваии сахрае офариди сабзи брнги ёқӯти чндонки ҳафт осмон ва ҳафт замин то қадами гов бар он сахра қарор гирифт ,у ҳаии алсхраҳи алтии қоли луқмони лобнаҳ « ё банӣ إнҳои إни так мисқоли ҳубаи ман хардали Фткни фии сахра » , ва он гуҳи сахра бар ҳаво буд онро мустақарӣ на то раби алъзаҳи моҳии бёФрид аз он сахраи бузургтару азимтар Фўзъи алсхраҳи алии зуҳрау соири ҷасадаи хол , ва гуфтаанд ки моҳӣ бар дарёсту дарё бар боду бод бар қудрати ҳақ .

«وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ» ای بسطها من تحت الکعبة لیثبت علیها اقدام الخلق، این آیت دلیلست که شکل زمین بسیط است نه بر مثال کره، ربّ العزّه از زیر کعبه پهن باز کشید بر یک طبقه، آن گه شکافته کرد آن را و هفت طبقه ساخت فذلک قوله: «کانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما» پس ربّ العالمین فریشته‌ای فرستاد از زیر عرش تا بزیر این طبقه‌های زمین در شد و آن را بر دوش خود گرفت، یک دست آن فریشته سوی مشرق دیگر دست سوی مغرب و هر دو طرف زمین بدو دست خود استوار بگرفته، فریشته در نگرست قدم خود دید بر هوا معلّق ایستاده و بهیچ قرارگاه نرسیده تا ربّ العزّه از فردوس گاوی فرستاد که وی را چهل هزار سیر و است و چهل هزار قائمه و برزه آن گاو قرارگاه قدم فریشته ساخت، و می‌گویند سروهای گاو از اقطار زمین در گذشته است و هر دو بینی گاو روی ببحر دارد، و هو یتنفّس کلّ یوم نفسا فاذا تنفّس مدّ البحر و اذا مدّ نفسه جزر، و آن گاو قدم بر هیچ قرارگاه نداشت چنانک فریشته نداشت تا ربّ العزّه زیر وی صخره‌ای آفرید سبز برنگ یاقوت چندانک هفت آسمان و هفت زمین تا قدم گاو بر آن صخره قرار گرفت، و هی الصّخرة التی قال لقمان لابنه «یا بُنَیَّ إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ»، و آن گه صخره بر هوا بود آن را مستقرّی نه تا ربّ العزّه ماهی بیافرید از آن صخره بزرگتر و عظیم‌تر فوضع الصّخرة علی ظهره و سائر جسده خال، و گفته‌اند که ماهی بر دریاست و دریا بر باد و باد بر قدرت حق.

Вҳб мнбаҳ гуфт : раби Алъоламин бодро бёФрид ва онро дар замини дувум маҳбӯс кард акнӯн бодҳои мухталиф аз онҷо берун меояд ва чунонк аллоҳ хоҳад дар олам мегирданд комаи қоли ъзу ҷл : «у тсриФи алрёҳ » , ва дар замини сеюм халқии офарӣда ки рӯйҳои эшон чун рӯй одамиёнаст аммо даҳанҳошон чун даҳанҳои сегон , дастҳошон чун дасти одамӣу пойҳошон чун пои гову гӯш чун гӯши гову мӯӣ чун пашми мяш , бар тани эшон ҳеҷ ҷома нау кори эшон ҷузи ибодати аллоҳи таъолӣ на : лои иъсўни аллоҳи турфаи айни лилнои нҳорҳму нҳорнои лилҳм ,у замини чаҳоруми маъдани санг кибрятаст аъдҳои аллоҳи таъолии лоҳли алнори тсхни баҳои ҷаҳаннам , қол алнабӣ ( с ) : «у алзии нафасии бедаи ани фӣҳо лоўдиаҳи ман кибряти луи арсли фӣҳо алҷболи алрўосии лмоът » .

وهب منبه گفت: ربّ العالمین باد را بیافرید و آن را در زمین دوّم محبوس کرد اکنون بادهای مختلف از آنجا بیرون می‌آید و چنانک اللَّه خواهد در عالم می گرداند کما قال عزّ و جل: «وَ تَصْرِیفِ الرِّیاحِ»، و در زمین سوم خلقی آفریده که رویهای ایشان چون روی آدمیانست امّا دهنهاشان چون دهنهای سگان، دستهاشان چون دست آدمی و پایهاشان چون پای گاو و گوش چون گوش گاو و موی چون پشم میش، بر تن ایشان هیچ جامه نه و کار ایشان جز عبادت اللَّه تعالی نه: لا یعصون اللَّه طرفة عین لیلنا نهارهم و نهارنا لیلهم، و زمین چهارم معدن سنگ کبریت است اعدّها اللَّه تعالی لاهل النّار تسخّن بها جهنم، قال النّبی (ص): «و الذی نفسی بیده ان فیها لاودیة من کبریت لو ارسل فیها الجبال الرواسی لماعت».

Ва дар замини панҷуми каждумону морони азими офарӣда чунонк кӯҳи кӯҳ ҳар якеро ҳаждаҳи ҳазор нешаст бар мисоли хурмои бенон зер ҳар неши ҳаждаҳи ҳазор қуллаи заҳри ноб ки агар як неш аз он бар кӯҳҳои замин занад онро паст гирданд , раби алъзаҳи онро офарӣда то фардои брстохизи кофаронро бидон азоб кунад . Ва замини шашум сҷинаст ҷои арвоҳи кофарону дўоўини аъмоли эшон чунонк раб алъзаҳ гуфт : « куллан إни китоби алФҷори лФии сҷин » . Ва замини ҳафтуми маскан Иблисасту ҷои лашкари вай , фии аҳади ҷонибӣаи сумуму фии алохри змҳриру аҳтўштаҳи ҷунудаи ман алмрдаҳу ътоаҳи алҷну минҳои ибси сроёҳу ҷунудаи Фоъзмҳми ъндаҳи манзалаи аъзмҳми фитна .

و در زمین پنجم کژدمان و ماران عظیم آفریده چنانک کوه کوه هر یکی را هژده هزار نیش است بر مثال خرما بنان زیر هر نیش هژده هزار قله زهر ناب که اگر یک نیش از آن بر کوه‌های زمین زند آن را پست گرداند، ربّ العزّه آن را آفریده تا فردا برستاخیز کافران را بدان عذاب کند. و زمین ششم سجّین است جای ارواح کافران و دواوین اعمال ایشان چنانک ربّ العزّه گفت: «کَلَّا إِنَّ کِتابَ الفُجَّارِ لَفِی سِجِّینٍ». و زمین هفتم مسکن ابلیس است و جای لشکر وی، فی احد جانبیه سموم و فی الآخر زمهریر و احتوشته جنوده من المردة و عتاة الجنّ و منها یبثّ سرایاه و جنوده فاعظمهم عنده منزلة اعظمهم فتنة.

Рӯй слмаҳи бен кҳили ани абии алзъроءи ани абди аллоҳи қол : алҷнаҳи алиўми фии алсмоءи алсобъаҳи Фозои кони ғдои ҷаълҳо аллоҳи ҳайси ишоء ,у ани алнори алиўми фии аларзи алсФлии Фозои кони ғдои ҷаълҳо аллоҳи ҳайси шоء . «у ҷаъли фӣҳо рўосӣ » ҷболои савобати ман расои алшии ءи азои сабту канти аларзи тзтрби Фхлқи аллоҳи алҷболи аўтодои Фостқрт . Қоли ибни аббос : кони абӯи қбиси аввали ҷабали вазъи алии аларз .

روی سلمة بن کهیل عن ابی الزعراء عن عبد اللَّه قال: الجنّة الیوم فی السّماء السّابعة فاذا کان غدا جعلها اللَّه حیث یشاء، و ان النّار الیوم فی الارض السّفلی فاذا کان غدا جعلها اللَّه حیث شاء. «وَ جَعَلَ فِیها رَواسِیَ» جبالا ثوابت من رسا الشی‌ء اذا ثبت و کانت الارض تضطرب فخلق اللَّه الجبال اوتادا فاستقرّت. قال ابن عباس: کان ابو قبیس اوّل جبل وضع علی الارض.

Рӯй инси бен молики қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : лмои халқи аллоҳи аларз ҷаълат темед Фхлқи алҷболи Фолқоҳои алайҳои Фостқомти Фтъҷбти алмлоӣкаҳи ман шудаи алҷболи Фқолт ё раби Фҳли ман хлқки шайъи ءашад ман алҷбол ? қоли нъм , алҳдид . Фқол ё раби ҳилли ман хлқки шайъи ءашад ман алҳдид ? қоли нъм , алнор . Қолат ё раби Фҳли ман хлқки шайъи ءашад ман алнор ? қоли нъм , алмоء , қолат ё раби Фҳли ман хлқки шайъи ءашад ман алмоء ? қоли нъм , алриҳ . Қолат ё раби Фҳли ман хлқки шайъи ءашад ман алриҳ ? қоли нъм , алонсони итсдқи биминаҳи ФихФиҳои ман шимола .

روی انس بن مالک قال قال رسول اللَّه (ص): لمّا خلق اللَّه الارض جعلت تمید فخلق الجبال فالقاها علیها فاستقامت فتعجّبت الملائکه من شدّة الجبال فقالت یا رب فهل من خلقک شی‌ء اشدّ من الجبال؟ قال نعم، الحدید. فقال یا ربّ هل من خلقک شی‌ء اشدّ من الحدید؟ قال نعم، النّار. قالت یا ربّ فهل من خلقک شی‌ء اشدّ من النار؟ قال نعم، الماء، قالت یا رب فهل من خلقک شی‌ء اشد من الماء؟ قال نعم، الرّیح. قالت یا ربّ فهل من خلقک شی‌ء اشدّ من الرّیح؟ قال نعم، الانسان یتصدّق بیمینه فیخفیها من شماله.

Қавла : «у أнҳоро » эйу ҷаъли фӣҳо анҳорои лмноФъи алхлқ , ҷамъи наҳру ҳўи сиблати алмоءи ман наҳрати алшии ء эй вусъата « ва ман кули алсмрот » эй ва ман аҷноси алсмрот , « ҷаъли фӣҳо завҷайни аснин » эй лавнин ва зарбин ҳалвоу ҳомзоу мароу ъзбоу ҳороу борадои ириди ихтилофи кули ҷинси ман алсмру алзўҷи воҳиду алзўҷи аснону лиҳозои қайди лиълми ани алмроди болзўҷҳо ҳнои алФрди лои алтсниаҳу хси аснини болзкру ани кони ман аҷноси алсмори мо язиди алии злки лонаи алоқли ази лои навъи инқси аснофаи ани аснин . Ва қил « завҷайни аснин » алшмсу алқмр ,у қили аллилу алнҳори алии ани алкломи теми алии қавла : « ва ман кули алсмрот » , « иғшии аллили алнҳор » эй иғшии зулмаи аллили зўءи алнҳору зўءи алнҳори зулмаи аллил , « إни фии злки лоёти лқўми итФкрўн » фӣҳо .

قوله: «وَ أَنْهاراً» ای و جعل فیها انهارا لمنافع الخلق، جمع نهر و هو سبیل الماء من نهرت الشّی‌ء ای وسعته «وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ» ای و من اجناس الثّمرات، «جَعَلَ فِیها زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ» ای لونین و ضربین حلوا و حامضا و مرّا و عذبا و حارّا و باردا یرید اختلاف کلّ جنس من الثّمر و الزوج واحد و الزوج اثنان و لهذا قیّد لیعلم انّ المراد بالزّوج ها هنا الفرد لا التّثنیة و خصّ اثنین بالذّکر و ان کان من اجناس الثّمار ما یزید علی ذلک لانّه الاقل اذ لا نوع ینقص اصنافه عن اثنین. و قیل «زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ» الشّمس و القمر، و قیل اللّیل و النّهار علی انّ الکلام تمّ علی قوله: «وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ»، «یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ» ای یغشی ظلمة اللّیل ضوء النّهار و ضوء النّهار ظلمة اللّیل، «إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ» فیها.

«у фии алأрзи қатъи мтҷоўрот » эй мутақориботи мтдолёти иқрби баъзҳо ман баъзи болҷўору ихтлФи болтФозли Фмнҳои ъзбаҳу минҳои молҳаҳу минҳои тайибаи тунбату минҳои сбхаҳи лои тунбат ва баъзҳо инбти шҷрои лои интбаҳ баъзҳо мегуяд дар замини бқътҳости муттасили якдигар , яке хуш ки набот медиҳад ва дарахт мерӯйанд , яке шўрстон ки наботи надиҳаду дарахти нрўёнду ангаи он замин ки рӯйанд дар яке ангур ва дар дигар на , дар яке нахл дар дигар на , дар яке зайтӯн дар дигар на , дар яке туранҷу норанҷ дар дигар на , дар яке норҷил дар дигар на , дар яке нил дар дигар на , дар яке каттон дар дигар на , «у ҷиноти ман أъноб » эйу бсотини ман самари алкрм , ва дар замини бустонҳост аз миваи ангури рангоранги лўнолўн , қариби дивист гӯнаи ангур адад кардаанд , «у заръ ва нахайл снўону ғайри снўон » ин ҳама рафъанд бар қроءти ибни касӣру абӯи Амр , атф бар ҷинот , ва бар қроءти боқӣ ҳама ҷиранд , атф бар аъноб . Ва алзръи илқоъи алҳби ллнботи фии аларз ,у алнхили ҷамъи нахла ,у алснўони ани икўни аласли воҳдои сами итФръ Фисир на?хело иҳмлну аслҳни воҳид . Ва ғайри снўони ҳаии алмтФрқаҳи воҳидаи воҳида . Ва алснўони ҷамъи снў мисли қнўони ҷамъи қнўу алснўи алмисл ,у тқўли алъараби ҳўи снўаҳ эй ахўаҳи лобӣау ИМА . Ва фии алхбр : ъам алрҷли снўи абӣа , « исқӣ » болёءи қроءаҳи шомӣу ъосму ёқӯб , эй злки каллаи исқӣу қрأи албоқўни бтоءи алтأнис эй ҳзаҳи алошёءи тсқӣ , « бмоءи воҳид » Фолмоءи фии аслаи муттаҳиди алвасфу ихтилофи алвони алмоءу тъўмаҳи болмҷоўраҳ , «у иФзл » болёءи қроءаҳи Ҳамзау алксоӣии радои алии қавлаи идбру иғшӣ ,у қрأи албоқўн : « нафазл » болнўни ахборои ани аллоҳи блФзи алҷмъи кқўлаҳ : « إнои нҳни нҳиӣу намят » . « баъзҳо алии баъзи фии алأкл » эй фии алсмру ҳўи хулосаи алшҷри тأтии мухталифау ани кони алҳўоءи воҳдои Фқди илми ани злки лӣси ман аҷали алҳўоءу лои алтбъу ани лҳои мдбро .

«وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ» ای متقاربات متدالیات یقرب بعضها من بعض بالجوار و یختلف بالتّفاضل فمنها عذبة و منها مالحة و منها طیّبة تنبت و منها سبخة لا تنبت و بعضها ینبت شجرا لا ینتبه بعضها می‌گوید در زمین بقعتهاست متصل یکدیگر، یکی خوش که نبات می‌دهد و درخت می‌رویاند، یکی شورستان که نبات ندهد و درخت نرویاند و انگه آن زمین که رویاند در یکی انگور و در دیگر نه، در یکی نخل در دیگر نه، در یکی زیتون در دیگر نه، در یکی ترنج و نارنج در دیگر نه، در یکی نارجیل در دیگر نه، در یکی نیل در دیگر نه، در یکی کتان در دیگر نه، «وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ» ای و بساتین من ثمر الکرم، و در زمین بستان هاست از میوه انگور رنگارنگ لونالون، قریب دویست گونه انگور عدد کرده‌اند، «وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوانٌ وَ غَیْرُ صِنْوانٍ» این همه رفع‌اند بر قراءت ابن کثیر و ابو عمرو، عطف بر جنّات، و بر قراءت باقی همه جرّاند، عطف بر اعناب. و الزّرع القاء الحبّ للنّبات فی الارض، و النّخیل جمع نخلة، و الصنوان ان یکون الاصل واحدا ثمّ یتفرّع فیصیر نخیلا یحملن و اصلهنّ واحد. و غیر صنوان هی المتفرّقة واحدة واحدة. و الصنوان جمع صنو مثل قنوان جمع قنو و الصنو المثل، و تقول العرب هو صنوه ای اخوه لابیه و امّه. و فی الخبر: عمّ الرّجل صنو ابیه، «یُسْقی‌» بالیاء قراءة شامی و عاصم و یعقوب، ای ذلک کلّه یسقی و قرأ الباقون بتاء التّأنیث ای هذه الاشیاء تسقی، «بِماءٍ واحِدٍ» فالماء فی اصله متّحد الوصف و اختلاف الوان الماء و طعومه بالمجاورة، «و یفضل» بالیاء قراءة حمزة و الکسائی ردّا علی قوله یدبّر و یغشی، و قرأ الباقون: «نُفَضِّلُ» بالنون اخبارا عن اللَّه بلفظ الجمع کقوله: «إِنَّا نَحْنُ نُحْیِی وَ نُمِیتُ». «بَعْضَها عَلی‌ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ» ای فی الثمر و هو خلاصة الشجر تأتی مختلفة و ان کان الهواء واحدا فقد علم انّ ذلک لیس من اجل الهواء و لا الطّبع و انّ لها مدبّرا.

Қоли ибни аббос : « ва нафазл баъзҳо алии баъзи фии алأкл » қоли алҳлўу алҳомзу алфорисӣу алдқл . Қоли муҷоҳиди ҳозо мисли лабании одами солҳҳму толҳҳм ва Абуҳам воҳид .

قال ابن عباس: «وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلی‌ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ» قال الحلو و الحامض و الفارسی و الدقل. قال مجاهد هذا مثل لبنی آدم صالحهم و طالحهم و ابوهم واحد.

Ва ани ҷобири қоли самъат алнабӣ ( с ) иқўли лаълӣ ( ъ ) : анноси ман шаҷари штӣу аноу анати ман шаҷараи воҳидаи сами қрأ алнабӣ ( с )у фии аларзи қатъи мтҷоўрот ҳатто блғи исқии бмоءи воҳид , « إни фии злк » эй фии алзии мзии зикраи лдлолот « лқўм » зўии уқул , қол алнабӣ ( с ) : « алъоқли ман ақли ани аллоҳи амра » .

و عن جابر قال سمعت النبی (ص) یقول لعلّی (ع): النّاس من شجر شتّی و انا و انت من شجرة واحدة ثم قرأ النبی (ص) و فی الارض قطع متجاورات حتّی بلغ یسقی بماء واحد، «إِنَّ فِی ذلِکَ» ای فی الذی مضی ذکره لدلالات «لِقَوْمٍ» ذوی عقول، قال النبی (ص): «العاقل من عقل عن اللَّه امره».

Ва қоли алўостии алъоқли мо ъқлки ани алмҷозӣ «у إни таъаҷҷуби Фъҷби қўлҳм » тақдири алоиаҳу ани таъаҷҷуби Фқўлҳм : « أи إзои кнои тробои أи إнои лФии халқи ҷадид » аҷаб , маънӣ онаст ки эй Муҳамад агар шигифти хоҳӣ ки бинӣу шинавии онки шигифт сухан эшонаст пас онк май бенанд ки ман дарахт тиҳӣ гаштау хушк шуда ҳар сол сабз мекунаму пари бор ,у замин тиҳӣ гашта хушк сабз мекунаму пар бар , мигўинди моро дар офариниш нав хоҳанд гирифт ,у қилу ани таъаҷҷуб ё Муҳамади ман ъбодтҳми мо лои инФъу лои изру ткзибки баъди албён Фоъҷб манеҳам ткзибҳми болбъсу қўлҳм , « أи إзои кнои тробо » баъди аламут , « أи إнои лФии халқи ҷадид » наод хлқои ҷдидои комаи кно қабл аламут . ?маккейу абӯи Амру ъосму Ҳамза « аи ӣзои кнои тробо , аи إно » ҳар ду клмт бостФҳом хонанд , нофеъу ксоиӣу ёқӯб « أи إзои кнои тробо » бостФҳом хонанд , « анои лФии халқи ҷадид » , ибни омири бзд эшон хонд : « азои кнои тробои аи إно »у ҳосил маънӣ онаст ки азои кно тробо набаъсу нҳиӣ , ва ин сухан бар сиблат инкор гуфтанд , пас раби Алъоламин хабар дод ки баъд аз ин баён ки кардему бурҳон ки намудем он кас ки баъс ва нашӯрро инкор кунад кофараст .

و قال الواسطی العاقل ما عقلک عن المجازی «وَ إِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ» تقدیر الآیة و ان تعجب فقولهم: «أَ إِذا کُنَّا تُراباً أَ إِنَّا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ» عجب، معنی آنست که ای محمّد اگر شگفت خواهی که بینی و شنوی آنک شگفت سخن ایشانست پس آنک می‌بینند که من درخت تهی گشته و خشک شده هر سال سبز میکنم و پر بار، و زمین تهی گشته خشک سبز میکنم و پر بر، میگویند ما را در آفرینش نو خواهند گرفت، و قیل و ان تعجب یا محمد من عبادتهم ما لا ینفع و لا یضرّ و تکذیبک بعد البیان فاعجب منهم تکذیبهم بالبعث و قولهم، «أَ إِذا کُنَّا تُراباً» بعد الموت، «أَ إِنَّا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ» نعاد خلقا جدیدا کما کنّا قبل الموت. مکی و ابو عمرو و عاصم و حمزه «ا ئذا کنا ترابا، ا إنا» هر دو کلمت باستفهام خوانند، نافع و کسایی و یعقوب «أَ إِذا کُنَّا تُراباً» باستفهام خوانند، «انا لفی خلق جدید»، ابن عامر بضدّ ایشان خواند: «اذا کنا ترابا ا إنا» و حاصل معنی آنست که اذا کنّا ترابا نبعث و نحیی، و این سخن بر سبیل انکار گفتند، پس ربّ العالمین خبر داد که بعد از این بیان که کردیم و برهان که نمودیم آن کس که بعث و نشور را انکار کند کافرست.

Фқоли ъзи ман қоил : « أўлӣки аллазӣнаи кФрўои брбҳм » лонаами анкрўои албъс , «у أўлӣки алأғлоли фии أъноқҳм » явми алқёмаҳу фии алнори алоғлоли ҷамъи алғлу ҳўи тавқи иқид ба ?илед илои алънқу қили алоғлоли алоъмоли аллозмаҳи ?лаами алмؤдиаҳи илои алъзоб , «у أўлӣки أсҳоби алнор » эй суккони алнор , « ҳам фӣҳо холдўн » моксўн абадан лои имўтўни фӣҳоу лои ихрҷўни минҳо .

فقال عزّ من قائل: «أُولئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ» لانّهم انکروا البعث، «وَ أُولئِکَ الْأَغْلالُ فِی أَعْناقِهِمْ» یوم القیامة و فی النّار الاغلال جمع الغلّ و هو طوق یقید به الید الی العنق و قیل الاغلال الاعمال اللازمة لهم المؤدیة الی العذاب، «وَ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ» ای سکّان النّار، «هُمْ فِیها خالِدُونَ» ماکثون ابدا لا یموتون فیها و لا یخرجون منها.

«у истъҷлўнк » алостъҷоли талаби алтъҷилу алтъҷили тақдими алшии ء қабл вақта , « болсиӣаҳ қабл алҳасана » эй болъқўбаҳ қабл алтсдиқу алтўбаҳ , ин дар шаъни мушрикон Маккааст ки аз расӯли худо азоб хостанд , бар сиблат астҳзоء гуфтанд : « Фأсқти ълинои ксФои ман алсмоء » , ҷой дигар гуфт : « إни кони ҳозои ҳў алҳақ ман ъндки Фأмтри ълинои ҳаҷҷораи ман алсмоء » , « қабл алҳасана » гуфтаанд ин қабл бмънӣ вақтаст яъне истъҷлўнки болъзоби вақти эҳсони аллоҳи илайҳами бтأхираҳи анҳуам илои явм алқёмаҳ мегуяд азобӣ ки бъоҷли эшонро нФрстодм ва то рӯзи қиёмат дар таъхири ниҳодам , эшон бтъҷил мехоҳанд .

«وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ» الاستعجال طلب التّعجیل و التّعجیل تقدیم الشی‌ء قبل وقته، «بِالسَّیِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ» ای بالعقوبة قبل التصدیق و التوبة، این در شأن مشرکان مکّه است که از رسول خدا عذاب خواستند، بر سبیل استهزاء گفتند: «فَأَسْقِطْ عَلَیْنا کِسَفاً مِنَ السَّماءِ»، جای دیگر گفت: «إِنْ کانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِکَ فَأَمْطِرْ عَلَیْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ»، «قَبْلَ الْحَسَنَةِ» گفته‌اند این قبل بمعنی وقت است یعنی یستعجلونک بالعذاب وقت احسان اللَّه الیهم بتأخیره عنهم الی یوم القیامة میگوید عذابی که بعاجل ایشان را نفرستادم و تا روز قیامت در تأخیر نهادم، ایشان بتعجیل میخواهند.

Ва яҳтамил « қабл алҳасана » эй дуни алҳасанаи комаи истъмли дуни бмънӣ қаблу злки фии қавла ( с ) : « ман қатли дуни молаи Фҳўи шаҳид »

و یحتمل «قَبْلَ الْحَسَنَةِ» ای دون الحسنة کما یستعمل دون بمعنی قبل و ذلک فی قوله (ص): «من قتل دون ماله فهو شهید»

Ва иқоли ахтари алҷўд қабл албхл эй дуна , «у қади хулати ман қиблаами алмислот » яъне мзти ман қиблаами алъқўботи фии аломми алмкзбаҳи Флми иътбрўои баҳо , алмислаи алъқўбаҳи алшдидаҳи алтии изрби баҳои алмисли лъзмҳоу алҷмъи алмислот , мисли садақаи алмрأаҳу сидқот , «у إни рбки лзўи мғФраҳи ллноси алии злмҳм » ириди таъхири алъзоби илои явми аддӣни лои ғуфрони алзнўб . Ва қили ҳўи кқўлаҳ « иғФри лмни ишоءу иъзби ман ишоء »у қавла « алии злмҳм » ҳоли ллноси мо лами икни шурако . Ва қили алии злмҳм болтўбаҳ манеҳ . Ва қили алии злмҳм яъне алии алсғоӣр , «у إни рбки лшдиди алъқоб » яъне алии алмшркин .

و یقال اختر الجود قبل البخل ای دونه، «وَ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ» یعنی مضت من قبلهم العقوبات فی الامم المکذّبة فلم یعتبروا بها، المثلة العقوبة الشدیدة التی یضرب بها المثل لعظمها و الجمع المثلات، مثل صدقة المرأة و صدقات، «وَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلی‌ ظُلْمِهِمْ» یرید تأخیر العذاب الی یوم الدّین لا غفران الذّنوب. و قیل هو کقوله «یَغْفِرُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ» و قوله «عَلی‌ ظُلْمِهِمْ» حال للنّاس ما لم یکن شرکاء. و قیل علی ظلمهم بالتّوبة منه. و قیل علی ظلمهم یعنی علی الصّغائر، «وَ إِنَّ رَبَّکَ لَشَدِیدُ الْعِقابِ» یعنی علی المشرکین.

Рӯй Саиди бен алмсиби қоли лмои нзлти ҳзаҳи алоиаҳ

روی سعید بن المسیّب قال لمّا نزلت هذه الآیة

Қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « луи лои афви аллоҳу раҳматау таҷовузаи лмои ҳнأи аҳдои айшу луи лои уқобау ваъидау азобаи лоткли кули аҳад » .

قال رسول اللَّه (ص): «لو لا عفو اللَّه و رحمته و تجاوزه لما هنأ احدا عیش و لو لا عقابه و وعیده و عذابه لاتکل کل احد».

«у иқўли аллазӣнаи кФрўои луи лои أнзл » эй ?ҳуллои анзли алайҳи أии алии Муҳамад , « ояи ман раба » эй алломау ҳаҷаи лнбўтаҳи лами иқнъўои бмои анзли алайҳи ман алоёти алўозҳаҳи ман иншиқоқи алқмру алқуръони алзии даъвои илои ани иأтўои бсўраҳ мислаиу алтмсўои ояи коиаҳи Мӯсоу исоу солеҳи Фқоли мҷибои ?лаам , « إнмои أнти мунзар » эй лӣси алейк алои иблоғи алрсолаҳу инзори алкФору табшири алмؤмнин , «у лкли қавмҳоад » иҳдии илои алтоъаҳ , фӣаи арбаъаи ақвол : аҳадҳо ани алҳодии ҳўи алмнзру ҳў алнабӣ ( с ) эй анати мунзар ваҳоад лкли қавм ,у ассонии ани алҳодии ҳўи аллоҳ эй анати мунзару аллоҳҳоад лкли қавм ,у алсолси анаи ом яънеу лкли ИМАи набии баъси илайҳами иҳдиҳми бмои иътиаҳи аллоҳи ман алоёти лои бмои итҳокмўни фӣау иқтрҳўни алайҳу ҳўи алзии ашори илайҳи ибни аббос «у лкли қавмҳоад » эй доъи ило алҳақ ,у алқўли алробъи анаи алӣ ( ъ ) . Қоли ибни аббоси лмои нзлти ҳзаҳи алоиаҳи вазъи расӯли аллоҳ ( с ) ядаи алии садраи Фқоли анои алмнзру аўмои бедаи илои мнкби алии Фқоли анати алҳодӣ ё алии бки иҳтдии алмҳтдўни ман баъдӣ ,у далели ҳозои алтأўили мо рӯй ҳзиФаҳи ан алнабӣ ( с ) қол : ани влитмўҳои абои бикри Фзоҳди фии алднёи роғиби фии алохраҳу ани влитми умри Фқўии амини лои тأхзаҳи фии аллоҳи лўмаҳи лоӣму ани влитми улёи Фҳоди Меҳдӣ .

«وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لا أُنْزِلَ» ای هلا انزل علیه أی علی محمّد، «آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ» ای علامة و حجّة لنبوّته لم یقنعوا بما انزل علیه من الآیات الواضحة من انشقاق القمر و القرآن الذی دعوا الی ان یأتوا بسورة مثله و التمسوا آیة کآیة موسی و عیسی و صالح فقال مجیبا لهم، «إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ» ای لیس علیک الّا ابلاغ الرّسالة و انذار الکفّار و تبشیر المؤمنین، «وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ» یهدی الی الطاعة، فیه اربعة اقوال: احدها انّ الهادی هو المنذر و هو النبی (ص) ای انت منذر و هاد لکلّ قوم، و الثّانی انّ الهادی هو اللَّه ای انت منذر و اللَّه هاد لکلّ قوم، و الثّالث انّه عام یعنی و لکلّ امة نبی بعث الیهم یهدیهم بما یعطیه اللَّه من الآیات لا بما یتحاکمون فیه و یقترحون علیه و هو الذی اشار الیه ابن عباس «وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ» ای داع الی الحقّ، و القول الرّابع انّه علیّ (ع). قال ابن عباس لمّا نزلت هذه الآیة وضع رسول اللَّه (ص) یده علی صدره فقال انا المنذر و اوما بیده الی منکب علیّ فقال انت الهادی یا علی بک یهتدی المهتدون من بعدی، و دلیل هذا التّأویل ما روی حذیفة ان النبی (ص) قال: ان ولیتموها ابا بکر فزاهد فی الدّنیا راغب فی الآخرة و ان ولیتم عمر فقویّ امین لا تأخذه فی اللَّه لومة لائم و ان ولیتم علیّا فهاد مهدیّ.