Қавлаи таъолӣ : « аллоҳи иълми мо таҳаммули кули أнсӣ » пас аз онки мункирон баъс гуфтанд : « أи إзои кнои тробои أи إнои лФии халқи ҷадид » хабар дод ҷли ҷалола аз камоли қудрату шавоҳиди фитрати хеш дар офариниши аввал дар раҳми модару изҳори сунъи худ дар тақаллуби аҳволи банда то бар эшон ҳуҷҷат бошад ки он худованд ки қодираст бар офаридани банда дар раҳми модар бар он сифат қодираст ки ӯро пас аз фанои бози офаринад ва бар вай душвор ноед . « аллоҳи иълми мо таҳаммули кули أнсӣ » ман алъдду аззикру алонсӣу алсўраҳу алшклу алсъодаҳу алшқоўаҳ , « ва мо тғизи алأрҳом » ғози ҳам лозимаст ва ҳам мутаъаддӣ , агар лозим наҳй ин моء масдараст яънеу ғизи алорҳом ва издиёдҳо , ва агар мутаъаддӣ буд тақдир онаст ки : ва мо тғизаҳи алорҳом эй тнқсаҳи ман алҷнину ҳўи ғайри алмхлқи Фтлдаҳи сқто ва мо тздоди алии алғизи Фтлдаҳи томо , ва гуфтаанд ки ин нуқсони муддат ҳамласт ки фарзанди бшш моҳ ояд , « ва мо тздод » онаст ки бунаи моҳ бар гузараду биафзояд то бадви соли бмзҳби бӯи Ҳанифа ва то бчҳори соли бмзҳби шофиӣ . Қоли ҳмоди бен слмаҳ : анмои саммии ҳирами бен ҳёни ҳрмои лонаи бқии фии батни ИМАи арбъи синӣн . Ва қили ани алзҳоки бқии фии батни ИМАи суннатин . Ва ани Муҳамади бен аҷҷалони бқии фии батни ИМАи сулси синӣни Фшқи анҳу батни ИМАу ахрҷу қади нбтти аснонаҳ , ва гуфтаанд « мо тғизи алأрҳом » ҳайзаст буқати ҳамл ки зани ҳомил чун ҳайз бинад нуқсон дар ғзоء фарзанд ояд ва дар муддати ҳамли биафзояд ки ҳар рӯзиро ки ҳайз бинад рӯзӣ дар тҳри биафзояд то на моҳ тҳр бинад бтмомӣ , агар дар муддати ҳамли панҷ рӯзи Маслан ҳайз бинад фарзанди бунаи моҳ ва панҷ рӯз ояд . Қоли муҷоҳид : азои ҳроқти алмрأаҳи алдму ҳаии ҳомили антқси алўлду азои лами тҳрқи алдми азми алўлду тем . Ва фии ҳзаҳи алоиаҳи далели алии ани алҳомли тҳизу илайҳи зҳби алшоФъӣ , «у кули шайъи ءи ъндаҳи бмқдор » эй тақдири ман ғизи алорҳом ва издиёдҳоу тӯли алҷнину арзау ҳаётау мўтаҳу ризқау аҷала . Ва қили илми кули шайъи ءи Фқдраҳи тқдиро .

قوله تعالی: «اللَّهُ یَعْلَمُ ما تَحْمِلُ کُلُّ أُنْثی‌» پس از آنک منکران بعث گفتند: «أَ إِذا کُنَّا تُراباً أَ إِنَّا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ» خبر داد جلّ جلاله از کمال قدرت و شواهد فطرت خویش در آفرینش اوّل در رحم مادر و اظهار صنع خود در تقلّب احوال بنده تا بر ایشان حجّت باشد که آن خداوند که قادر است بر آفریدن بنده در رحم مادر بر آن صفت قادر است که او را پس از فنا باز آفریند و بر وی دشوار ناید. «اللَّهُ یَعْلَمُ ما تَحْمِلُ کُلُّ أُنْثی‌» من العدد و الذکر و الانثی و الصورة و الشّکل و السّعادة و الشّقاوة، «وَ ما تَغِیضُ الْأَرْحامُ» غاض هم لازم است و هم متعدّی، اگر لازم نهی این ماء مصدر است یعنی و غیض الارحام و ازدیادها، و اگر متعدّی بود تقدیر آنست که: و ما تغیضه الارحام ای تنقصه من الجنین و هو غیر المخلّق فتلده سقطا و ما تزداد علی الغیض فتلده تامّا، و گفته‌اند که این نقصان مدّت حمل است که فرزند بشش ماه آید، «وَ ما تَزْدادُ» آنست که بنه ماه بر گذرد و بیفزاید تا بدو سال بمذهب بو حنیفه و تا بچهار سال بمذهب شافعی. قال حماد بن سلمه: انّما سمّی هرم بن حیّان هرما لانّه بقی فی بطن امّه اربع سنین. و قیل انّ الضحاک بقی فی بطن امّه سنتین. و انّ محمد بن عجلان بقی فی بطن امّه ثلث سنین فشقّ عنه بطن امه و اخرج و قد نبتت اسنانه، و گفته‌اند «ما تَغِیضُ الْأَرْحامُ» حیض است بوقت حمل که زن حامل چون حیض بیند نقصان در غذاء فرزند آید و در مدّت حمل بیفزاید که هر روزی را که حیض بیند روزی در طهر بیفزاید تا نه ماه طهر بیند بتمامی، اگر در مدت حمل پنج روز مثلا حیض بیند فرزند بنه ماه و پنج روز آید. قال مجاهد: اذا هراقت المرأة الدّم و هی حامل انتقص الولد و اذا لم تهرق الدّم عظم الولد و تمّ. و فی هذه الآیة دلیل علی انّ الحامل تحیض و الیه ذهب الشّافعی، «وَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ» ای تقدیر من غیض الارحام و ازدیادها و طول الجنین و عرضه و حیاته و موته و رزقه و اجله. و قیل علم کلّ شی‌ء فقدّره تقدیرا.

« олами алғибу алшҳодаҳ » эй иълми мо ғоби ани халқа ва мо лами иғбу иълми алмўҷўду алмъдўм , « алкбир » эй азими алшأн , « алмтъол » эй алъолии алии кули шайъи ء .

«عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ» ای یعلم ما غاب عن خلقه و ما لم یغب و یعلم الموجود و المعدوم، «الْکَبِیرُ» ای عظیم الشّأن، «الْمُتَعالِ» ای العالی علی کلّ شی‌ء.

« сўоءи мнкм » эй зўи сўоءи фии илми аллоҳи субҳона , « ман أсри алқўл ва ман ҷҳр ба » эй алмсри мнкму алҷоҳр , эй ҳозоу зоки сўоءу асрори алқўли ахФоؤаҳи фии алнФсу алҷҳр ба изҳора , « ва ман ҳўи мстхФи боллил » қоли муҷоҳид : эй масттар болмъосӣ . Ва қоли аҳли аллғаҳи алостхФоءи талаби алхФоءу ҳўи ани исири бҳиси лои ирӣ « 1 » , «у сорби болнҳор » эй зоҳири бориз яъне ҳўи Алъолами болзоҳри фии алтрқоту алмстхФии фии алзлмот . Ва алмънии сўоءи мнкми ман асри минтақа ӯ аълнаҳ ва асттар боллил ӯ зуҳри болнҳори Фкли злки фии илми аллоҳи ъзу ҷли сўоءи иқоли сурби исрби срўбои азои харҷ . Ва қили алсорби алдохли фии алсрб .

«سَواءٌ مِنْکُمْ» ای ذو سواء فی علم اللَّه سبحانه، «مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ» ای المسر منکم و الجاهر، ای هذا و ذاک سواء و اسرار القول اخفاؤه فی النّفس و الجهر به اظهاره، «وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّیْلِ» قال مجاهد: ای مستتر بالمعاصی. و قال اهل اللّغة الاستخفاء طلب الخفاء و هو ان یصیر بحیث لا یری «۱»، «وَ سارِبٌ بِالنَّهارِ» ای ظاهر بارز یعنی هو العالم بالظاهر فی الطرقات و المستخفی فی الظّلمات. و المعنی سواء منکم من اسرّ منطقه او اعلنه و استتر باللّیل او ظهر بالنّهار فکلّ ذلک فی علم اللَّه عزّ و جلّ سواء یقال سرب یسرب سروبا اذا خرج. و قیل السّارب الدّاخل فی السّرب.

« ?лаи мъқбот » алҳоءи иъўди илои ман ,у қили илои аллоҳи мъқбот яъне мъоқботи ақабу оқиби азои табаъи ақаби ман иқдмаҳу алмъқбу алмъоқб мисли қавлаи мӯъҷизину мъоҷзини иқоли мъқбу алҷмъи мъқбаҳу алмъқботи ҷамъи алҷмъ ва ҳам алҳифзаи алкроми албрраҳи алии кули инсони маликони боллилу маликони болнҳор . Ва қили ъушраи боллилу ъушраи болнҳори ттъоқби фии алнзўли илои аларзи бъзҳми боллилу бъзҳми болнҳор , « ман байни идиаҳ » алонсон , « ва ман халафаи иҳФзўнаҳи ман أмри аллоҳ » эй бомраҳи субҳонаи ммои лами иқдри Фозои ҷоءи алқдри хлўои байнау байна . Ҷоءи раҷули ман муроди илои алӣ ( ъ )у ҳўи ислии Фқоли аҳтрси ?фони насаи ман муроди иридўни қтлк , Фқоли ани маъаи кули раҷули маликин иҳФзонаҳи ммои лами иқдри Фозои ҷоءи алқдри хлёи байнау байна . Ва қоли каъб : луи лои ани аллоҳи ъзу ҷлу кули бкми малоикаи избўни ънкми фии мтъмкму мшрбкму ъўроткми изни итхтФкми алҷн . Ва қоли алҳсн : иҳФзўнаҳи ман амри аллоҳ эй ани амри аллоҳ , яъне ҳФзҳм Аёа ани амри аллоҳи ло ман ъанд анФсҳм эй злки ммои амрҳми аллоҳ ба лои анҳми иқдрўни ани идФъўои амри аллоҳ . Ва қоли ибни ҷриҳи ҳў мисли қавлаи ъзу ҷли ани алимину ани алшмоли қъид , Фолзии ани алимини иктби алҳсноту алзии ани алшмоли иктби алсиӣот , « иҳФзўнаҳ » эй иҳФзўни алайҳи каломау фаълаи бомари аллоҳ , ва рӯй ани алзҳоки ани ибни аббоси қол : ҳам алҳрсу алрҷоли итъқбўни алии аломроءу алслотини иҳФзўнҳми ман амри аллоҳи алии зъмҳми Фозои ҷоءи амри аллоҳи лами инФъўои шиӣо . Ва қили иҳФзўнаҳи ман алмхлўқоти колъқорбу алҳаёт ва кулҳо ман амри аллоҳ . Ва қили алҳоءи фии ?лаи иъўди ило алнабӣ ( с ) эй лмҳмди мъқботи ман аллоҳи таъолии иҳФзўнаҳи ани алоъдоءу злки ҳайни ҳам ба арбду омири ФкФои ҳумои аллоҳу иأтии зкрҳмо , « إни аллоҳи лои иғири мо бқўм ҳатто иғирўои мо бأнФсҳм » эй лои ислб қўмо наамма ҳатто иъмлўои бмъосиаҳ ва мислаи қавлаи злк : « бأни аллоҳи лами як мғиро наамма أнъмҳои алии қавм » алоиаҳ . . .

«لَهُ مُعَقِّباتٌ» الهاء یعود الی من، و قیل الی اللَّه معقّبات یعنی معاقبات عقّب و عاقب اذا تبع عقب من یقدمه و المعقّب و المعاقب مثل قوله معجزین و معاجزین یقال معقّب و الجمع معقّبة و المعقّبات جمع الجمع و هم الحفظة الکرام البررة علی کلّ انسان ملکان باللّیل و ملکان بالنّهار. و قیل عشرة باللّیل و عشرة بالنّهار تتعاقب فی النزول الی الارض بعضهم باللّیل و بعضهم بالنّهار، «مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ» الانسان، «وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ» ای بامره سبحانه ممّا لم یقدّر فاذا جاء القدر خلّوا بینه و بینه. جاء رجل من مراد الی علیّ (ع) و هو یصلّی فقال احترس فانّ ناسا من مراد یریدون قتلک، فقال انّ مع کلّ رجل ملکین یحفظانه ممّا لم یقدر فاذا جاء القدر خلّیا بینه و بینه. و قال کعب: لو لا انّ اللَّه عزّ و جلّ و کلّ بکم ملائکة یذبّون عنکم فی مطعمکم و مشربکم و عوراتکم اذن یتخطّفکم الجنّ. و قال الحسن: یحفظونه من امر اللَّه ای عن امر اللَّه، یعنی حفظهم ایّاه عن امر اللَّه لا من عند انفسهم ای ذلک ممّا امرهم اللَّه به لا انّهم یقدرون ان یدفعوا امر اللَّه. و قال ابن جریح هو مثل قوله عزّ و جلّ عن الیمین و عن الشّمال قعید، فالّذی عن الیمین یکتب الحسنات و الّذی عن الشّمال یکتب السیئات، «یَحْفَظُونَهُ» ای یحفظون علیه کلامه و فعله بامر اللَّه، و روی عن الضحّاک عن ابن عباس قال: هم الحرس و الرّجال یتعقبون علی الامراء و السّلاطین یحفظونهم من امر اللَّه علی زعمهم فاذا جاء امر اللَّه لم ینفعوا شیئا. و قیل یحفظونه من المخلوقات کالعقارب و الحیّات و کلّها من امر اللَّه. و قیل الهاء فی له یعود الی النّبی (ص) ای لمحمد معقّبات من اللَّه تعالی یحفظونه عن الاعداء و ذلک حین همّ به اربد و عامر فکفا هما اللَّه و یأتی ذکرهما، «إِنَّ اللَّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ» ای لا یسلب قوما نعمة حتّی یعملوا بمعاصیه و مثله قوله ذلک: «بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلی‌ قَوْمٍ» الآیة...

Рӯй абди аллоҳи бен умри ани расӯли аллоҳ ( с ) қол : ани ллаҳи ъзу ҷли ъбодои анъми алайҳими нъмои иқрҳои Фиҳми мо бзлўҳои Фозои бхлўои баҳо назъҳо манеҳам ва ҳавлҳо илои қавми ибзлўнҳо ,у фии маъноаи аншдўо :

روی عبد اللَّه بن عمر ان رسول اللَّه (ص) قال: انّ للَّه عزّ و جلّ عبادا انعم علیهم نعما یقرّها فیهم ما بذلوها فاذا بخلوا بها نزعها منهم و حوّلها الی قوم یبذلونها، و فی معناه انشدوا:

«у إзои أроди аллоҳи бқўми сўءои Флои марди ?ла » эй азои ?ераади аллоҳи бқўм сарф наамма анҳуам ҳамлаами фӣҳо алии албтру албхл ,у азои ?ераади баҳами ъзобои Флои марди лъзобаҳ , « ва мо ?лаами ман дуна » эй ман дуни аллоҳ , « ман вол » ялии амраи Финсраҳ ,у ҳўи исми алФоъли ман вале ялӣ , азои тўлии тадбири шайъи ءу алўлии бмъноаҳ .

«وَ إِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ» ای اذا اراد اللَّه بقوم صرف نعمة عنهم حملهم فیها علی البطر و البخل، و اذا اراد بهم عذابا فلا مردّ لعذابه، «وَ ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ» ای من دون اللَّه، «مِنْ والٍ» یلی امره فینصره، و هو اسم الفاعل من ولی یلی، اذا تولّی تدبیر شی‌ء و الولی بمعناه.

« ҳўи алзии ирикми албрқ »

«هُوَ الَّذِی یُرِیکُمُ الْبَرْقَ»

Ирўии ани алии бен абии толиб ( ъ )у ғайра : ани албрқи мхориқи ман алнор фӣедӣ алмлоӣкаҳи тзҷри баҳои алсҳоб , « хўФоу тмъо » хўФои ллмсоФру тмъои ллҳозри лони алмсоФри ихоФи ман алмтру итأзӣ ба . Қоли аллоҳи ъзу ҷл : « أзии ман мтр »у алҳозри итмъи фии алмтри азои рои албрқи лонаи интФъ ба .

یروی عن علی بن ابی طالب (ع) و غیره: انّ البرق مخاریق من النّار فی ایدی الملائکة تزجر بها السّحاب، «خَوْفاً وَ طَمَعاً» خوفا للمسافر و طمعا للحاضر لانّ المسافر یخاف من المطر و یتأذّی به. قال اللَّه عزّ و جلّ: «أَذیً مِنْ مَطَرٍ» و الحاضر یطمع فی المطر اذا رای البرق لانّه ینتفع به.

Ва қили хўФои ман алсўоъқи алтии ткўни маъаи албрқу тмъои фии алғис ,у нсбҳмои алии улҳол эй хоӣФини томъин , кқўлаҳ , « иأтинки съё » . Ва қили насби алии алмФъўли ?лае ллхўФу алтмъ , «у иншии алсҳоб » эйу ихлқи алсҳоби алмнсҳби фии алҳўоء , « алсқол » болмоء . Қили ҳўи бухори иртФъи ман албҳору аларзи Фисиби алҷболи Фистмску инолаҳи албрди Фисири моءу инзл .

و قیل خوفا من الصواعق التی تکون مع البرق و طمعا فی الغیث، و نصبهما علی الحال ای خائفین طامعین، کقوله، «یَأْتِینَکَ سَعْیاً». و قیل نصب علی المفعول له ای للخوف و الطمع، «وَ یُنْشِئُ السَّحابَ» ای و یخلق السّحاب المنسحب فی الهواء، «الثِّقالَ» بالماء. قیل هو بخار یرتفع من البحار و الارض فیصیب الجبال فیستمسک و یناله البرد فیصیر ماء و ینزل.

«у исбҳи алръди бҳмдаҳ » алръди малики исбҳ . Ва қили малики исўти болсҳоби колҳодии болобл , «у алмлоӣкаҳ » ва ҳам аъвони алръд , « ман хиФтаҳ » эй исбҳи алмлоӣкаҳи ман хшиаҳи аллоҳ ,у қили ман хиФаҳи алръд . Ва ани ибни аббоси анаи қоли ман самъи савти алръди Фқоли субҳони алзии исбҳи алръди бҳмдаҳу алмлоӣкаҳи ман хиФтаҳу ҳўи алии кули шайъи ءи қадир , ?фони исобатаи соъиқаи феълии дитаҳ . Ва ирўии анҳу аизои ани алръди малики исўқи алсҳобу ани бҳўри алмоءи лФии нуқраи ибҳомау анаи муваккили болсҳоби исрФаҳи илои ҳайси иؤмру анаи исбҳи аллоҳи Фозои сбҳи алръди лои ибқии малики фии алсмоءи алои рафъи савтаи болтсбиҳи Фъндҳои инзли алқтр . Ва кони расӯли аллоҳ ( с ) азои самъи алръду алсўоъқи қол : аллоҳами лои тқтлнои бғзбку лои тҳлкнои бъзобку ъоФно қабл злк , «у ирсли алсўоъқ » мардӣ буд аз Фроънаҳи араби азин кофари дилии нопоки мутамаррид , расӯли худо ( с ) мардиро фиристод то вайро бихонад , он мард гуфт ё расӯли аллоҳи анаи аътии ман злк , он душмани худоу расӯл аз он шӯхтараст ки фармони барад , расӯл ( с ) боз гуфт азҳби Фодъаҳи лӣ , рӯ ӯро бар ман хон , мард бирафт ва ӯро гуфт идъўки расӯли аллоҳи расӯли худо туро мехонд , он кофар гуфт ва мо аллоҳи амни зҳби ҳў ӯ ман Фзаҳ ӯ ман нҳос , мард боз омад гуфт ё расӯли аллоҳ ман мегуфтам ки он кофари нопоки фармони набард ӯ бмни чунин ва чунин гуфт , расӯл худо гуфт арҷъи илайҳи Фодъаҳ , як бори дигари бози шӯ ва ӯро бар хон , марди бози гашт ва ӯро хонду ҷавоб ҳамон шунид , марди бози гашт , расӯли худои сеюм бор фиристод , бори сеюм чун он кофари сухани беҳуда дар гирифт раби алъзаҳи соъиқае фурӯи кушод аз осмони оташ дар вай афтоду сӯхтаи гашт , дар он ҳол Ҷабраил омад ва ин оят оварад : «у ирсли алсўоъқи Фисиби баҳои ман ишоء ва ҳам иҷодлўни фии аллоҳ » .

«وَ یُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ» الرّعد ملک یسبّح. و قیل ملک یصوّت بالسّحاب کالحادی بالابل، «وَ الْمَلائِکَةُ» و هم اعوان الرّعد، «مِنْ خِیفَتِهِ» ای یسبح الملائکة من خشیة اللَّه، و قیل من خیفة الرّعد. و عن ابن عباس انّه قال من سمع صوت الرّعد فقال سبحان الّذی یسبّح الرّعد بحمده و الملائکة من خیفته و هو علی کلّ شی‌ء قدیر، فان اصابته صاعقة فعلیّ دیته. و یروی عنه ایضا انّ الرّعد ملک یسوق السّحاب و انّ بحور الماء لفی نقرة ابهامه و انّه موکّل بالسّحاب یصرفه الی حیث یؤمر و انّه یسبّح اللَّه فاذا سبّح الرّعد لا یبقی ملک فی السّماء الّا رفع صوته بالتسبیح فعندها ینزل القطر. و کان رسول اللَّه (ص) اذا سمع الرّعد و الصّواعق قال: اللّهم لا تقتلنا بغضبک و لا تهلکنا بعذابک و عافنا قبل ذلک، «وَ یُرْسِلُ الصَّواعِقَ» مردی بود از فراعنه عرب ازین کافر دلی ناپاک متمرد، رسول خدا (ص) مردی را فرستاد تا وی را بخواند، آن مرد گفت یا رسول اللَّه انّه اعتی من ذلک، آن دشمن خدا و رسول از آن شوختر است که فرمان برد، رسول (ص) باز گفت اذهب فادعه لی، رو او را بر من خوان، مرد برفت و او را گفت یدعوک رسول اللَّه رسول خدا ترا میخواند، آن کافر گفت و ما اللَّه امن ذهب هو او من فضّة او من نحاس، مرد باز آمد گفت یا رسول اللَّه من می‌گفتم که آن کافر ناپاک فرمان نبرد او بمن چنین و چنین گفت، رسول خدا گفت ارجع الیه فادعه، یک بار دیگر باز شو و او را بر خوان، مرد باز گشت و او را خواند و جواب همان شنید، مرد باز گشت، رسول خدا سوّم بار فرستاد، بار سوم چون آن کافر سخن بیهوده در گرفت ربّ العزّه صاعقه‌ای فرو گشاد از آسمان آتش در وی افتاد و سوخته گشت، در آن حال جبرئیل آمد و این آیت آورد: «وَ یُرْسِلُ الصَّواعِقَ فَیُصِیبُ بِها مَنْ یَشاءُ وَ هُمْ یُجادِلُونَ فِی اللَّهِ».

Ибн аббос гуфт ин ояту ояти пеш : « ?лаи мъқбот » ҳар ду дар шаъни ду мард фурӯ омад яке омири бен алтФили дигари арбди бен рабеъа ҳар ду дар ҳақи расӯли худоӣ ( с ) макр сохтанду раби алъзаҳи он макру сози бади эшон фарои сари эшон нишонд , ин омири пеши расӯл худо омад гуфт ё Муҳамади молии ани аслмт ? агар мусулмон шавам маро чаҳ буд ва дар кори ман чаҳ ҳукм кунӣ расӯл ( с ) гуфт : лаки мо ллмслмин ва алейк мо алайҳим ҳар чаҳ мусулмононро буд турои ҳамон буд ва ҳар ҳукм ки бар эшон ронанд бар ту ҳамон ронанд , омир гуфт : тҷъли лии аламри бъдк он хоҳам ки кори халқу вилояти пас аз ту бмн супоранд то Халифа ту бошаму биҷой ту нишинам , расӯли худо ( с ) гуфт ки ин на корӣаст ки дар дасти ман буд ки ин бФрмону ҳукми аллоҳи таъолӣ буд онро ки хоҳад диҳад , гуфт ё Муҳамади тҷълнии алии алўбру анати алии алмдр он хоҳам ки ту бар аҳли мдри кори ронӣу пеш рӯ бошӣ ва ман бар аҳли вбр , расӯл ( с ) гуфт ин чунин рост наёяду сухан кӯтоҳ кун , гуфт эй Муҳамади пас маро чаҳ хоҳӣ дод ? гуфт : аҷъли лаки аънаҳи алхили тғзўи алайҳо , турои лашкарии даҳум то сари хайл эшон бошӣ ва ғзо кунӣ , гуфт он худ маро ростаст , имрӯзи исломро чаҳ кунам ва аз баҳри ту чаро гардани нуҳум ?у пеш аз он бо арбд рост карда буд ки чун ман бо Муҳамади бсхн дар оем ту аз пас вай дар ой ва ӯро захм кун , он соъат бичишам ишорат карду арбди хост ки шамшер аз ниёам бар кашад чаҳор ангушт бар омад ва бар ҷой бимонад ҳар чанд ҷаҳд кард то бар кашад натавонист то расӯл ( с ) боз нигараст биҷой оварад ки эшон сози бад сохтаанд ва макр карда анд гуфт : « аллоҳами акФниҳмои бмои шӣт » Форсли аллоҳи алии арбди соъиқаи фии явми соӣФи соҳи Фоҳрқтаҳ ва вале омири ҳорбоу қол ё Муҳамади даъвати рбки Фқтли арбду аллоҳи ломлأнҳои алейк ?хелои ҷрдоу Фтёнои мрдо , Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) имнъки аллоҳи ман злку абнои қила , ириди алоўсу алхзрҷи Фнзли омири байти амрأаҳи селлулӣаи Флмои асбҳи зми алайҳи силаҳау харҷу ҳўи иқўлу аллоти лӣни асҳри Муҳамади илоу соҳиба яъне малики аламути лأнФзтҳмо бар мҳии Флмои раъии аллоҳ злк манеҳ арсли маликои Флтмаҳи бҷноҳаҳи Фози роҳи фии алтробу харҷати алии раъсаи ғуддаи фии алўқти азимаи Фъоди илои байти алслўлиаҳу ҳўи иқўли ғуддаи кғдаҳи албъиру мӯати фии байти алслўлиаҳи сами дуои бФрсаҳи Фркбаҳи сами иҷроа ҳатто моти алии зуҳраи Фоҷоби аллоҳи дъоءи расӯла ( с )у қатли ъомрои болтоъўну арбди болсоъқаҳ .

ابن عباس گفت این آیت و آیت پیش: «لَهُ مُعَقِّباتٌ» هر دو در شأن دو مرد فرو آمد یکی عامر بن الطفیل دیگر اربد بن ربیعه هر دو در حق رسول خدای (ص) مکر ساختند و ربّ العزّه آن مکر و ساز بد ایشان فرا سر ایشان نشاند، این عامر پیش رسول خدا آمد گفت یا محمد مالی ان اسلمت؟ اگر مسلمان شوم مرا چه بود و در کار من چه حکم کنی رسول (ص) گفت: لک ما للمسلمین و علیک ما علیهم هر چه مسلمانان را بود ترا همان بود و هر حکم که بر ایشان رانند بر تو همان رانند، عامر گفت: تجعل لی الامر بعدک آن خواهم که کار خلق و ولایت پس از تو بمن سپارند تا خلیفه تو باشم و بجای تو نشینم، رسول خدا (ص) گفت که این نه کاریست که در دست من بود که این بفرمان و حکم اللَّه تعالی بود آن را که خواهد دهد، گفت یا محمد تجعلنی علی الوبر و انت علی المدر آن خواهم که تو بر اهل مدر کار رانی و پیش رو باشی و من بر اهل وبر، رسول (ص) گفت این چنین راست نیاید و سخن کوتاه کن، گفت ای محمد پس مرا چه خواهی داد؟ گفت: اجعل لک اعنّة الخیل تغزو علیها، ترا لشکری دهم تا سر خیل ایشان باشی و غزا کنی، گفت آن خود مرا راستست، امروز اسلام را چه کنم و از بهر تو چرا گردن نهم؟ و پیش از آن با اربد راست کرده بود که چون من با محمد بسخن در آیم تو از پس وی در آی و او را زخم کن، آن ساعت بچشم اشارت کرد و اربد خواست که شمشیر از نیام بر کشد چهار انگشت بر آمد و بر جای بماند هر چند جهد کرد تا بر کشد نتوانست تا رسول (ص) باز نگرست بجای آورد که ایشان ساز بد ساخته‌اند و مکر کرده‌اند گفت: «اللهم اکفنیهما بما شئت» فارسل اللَّه علی اربد صاعقة فی یوم‌ صائف صاح فاحرقته و ولّی عامر هاربا و قال یا محمّد دعوت ربّک فقتل اربد و اللَّه لاملأنّها علیک خیلا جردا و فتیانا مردا، فقال رسول اللَّه (ص) یمنعک اللَّه من ذلک و ابنا قیلة، یرید الاوس و الخزرج فنزل عامر بیت امرأة سلولیّة فلما اصبح ضمّ علیه سلاحه و خرج و هو یقول و اللّات لئن اصحر محمد الیّ و صاحبه یعنی ملک الموت لأنفذتهما بر محی فلما رأی اللَّه ذلک منه ارسل ملکا فلطمه بجناحه فاذ راه فی التراب و خرجت علی رأسه غدة فی الوقت عظیمة فعاد الی بیت السلولیّة و هو یقول غدّة کغدّة البعیر و موت فی بیت السّلولیّة ثمّ دعا بفرسه فرکبه ثمّ اجراه حتّی مات علی ظهره فاجاب اللَّه دعاء رسوله (ص) و قتل عامرا بالطّاعون و اربد بالصّاعقة.

Фзлки қавлаи ъзу ҷл : «у ирсли алсўоъқ » ҷамъи соъиқау ҳаии нори тсқти ман шудаи албрқи тҳрқи мо исобата . Ва тстъмли аизои фии аламри алшдиди алмҳлк , « Фисиби баҳои ман ишоء »

فذلک قوله عزّ و جلّ: «وَ یُرْسِلُ الصَّواعِقَ» جمع صاعقه و هی نار تسقط من شدّة البرق تحرق ما اصابته. و تستعمل ایضا فی الامر الشّدید المهلک، «فَیُصِیبُ بِها مَنْ یَشاءُ»

Қоли абӯи ҷаъфари албоқр ( ъ ) исиби алмслму ғайри алмслму лои исиби зокро , « ва ҳам иҷодлўни фии аллоҳ » ҷдолҳми фии аллоҳи мҷодлтҳми лрсўлаҳи фии ъбодтҳми алоўсону алўоўи ислҳи ллҳолу ислҳи лътФи алҷмлаҳи алии алҷмлаҳ , «у ҳўи шадиди алмҳол » эйу аллоҳи шадиди алқўаҳу алғзб . Ва қили шадиди алохзу алонтқом . Ва қили шадиди алоҳлоки болмҳлу ҳўи алқҳт . Ва қили шадиди алмҳоли иўсли алмкрўаҳи илои ман истҳқаҳи ман ҳайси лои ишъру фии алмими қавлон : аҳдҳмои ани алмими аслии иқоли маҳал ба азои арзаи ллҳлоку кзлки мо ҳлтаҳи мҳолои азои қоўитаҳ ҳатто итбини аикмоашад ,у алқўли ассонии ани алмими зиёдау алклмаҳи ман алҳўлу олҳила . Фқоли ибни аббоси шадиди алҳўлу қоли қтодаҳи шадиди олҳила .

قال ابو جعفر الباقر (ع) یصیب المسلم و غیر المسلم و لا یصیب ذاکرا، «وَ هُمْ یُجادِلُونَ فِی اللَّهِ» جدالهم فی اللَّه مجادلتهم لرسوله فی عبادتهم الاوثان و الواو یصلح للحال و یصلح لعطف الجملة علی الجملة، «وَ هُوَ شَدِیدُ الْمِحالِ» ای و اللَّه شدید القوّة و الغضب. و قیل شدید الاخذ و الانتقام. و قیل شدید الاهلاک بالمحل و هو القحط. و قیل شدید المحال یوصل المکروه الی من یستحقه من حیث لا یشعر و فی المیم قولان: احدهما انّ المیم اصلی یقال محل به اذا عرّضه للهلاک و کذلک ما حلته محالا اذا قاویته حتّی یتبیّن ایّکما اشدّ، و القول الثّانی انّ المیم زیادة و الکلمة من الحول و الحیلة. فقال ابن عباس شدید الحول و قال قتادة شدید الحیلة.

Қавла : « ?лаи дъўаҳ алҳақ » эй калимаи алтўҳиди лои илоҳи алои аллоҳ , эй лои иҳқи аҳади ани идъии ?илҳо ало ҳў ӯст ки сазад ки ӯро худоӣ хонанду дайгариро насазаду маънии дигари ?лаи дъўаҳ алҳақ : ӯст сазои он ки халқро бо парастиш ӯ хонанд , маънии дигар : ӯст ки халқро фардо аз хок боз хонд то берун оянд ва тавонад . Ва қили ?лаи дъўаҳи алтлб алҳақ эй марҷуи алоҷобаҳу дъоءи ғайри аллоҳи лои иҷоб . Ва ҳўи қавла : «у аллазӣнаи идъўни ман дуна » яъне алосном , « лои истҷибўни ?лаами бшии ء » эй доъии алосноми колътшони имди ядаи илои албӣр , « либлғ » алмоء , « Фоаҳ » ман ғайри ҳаблу лои далв , « ва мо ҳўи бболғаҳ » эй ани алосноми лои тнФъаҳу лои тстҷибаҳи кмни ибсти кФиаҳи илои алмоءи ишири илайҳи бедау идъўаҳи блсонаҳи Фолмоءи лои истҷиби ?лау алостсноءи ман алостҷобаҳ эй лои истҷиби алснми алои костҷобаҳи алмоءи доъия . Қоли алзҳоки комаи ани алътшони азои басти кФиаҳи илои алмоءи лои инФъаҳи мо лами иқбзҳмоу иҷмъи алономлу лои иблғи алмоءи Фоаҳи мо доми бостои кФиаҳи кзлки алосноми лои тамаллуки ?лаами зроу лои нФъоу лои мўтоу лои ҳаёа ва ло нашӯро , « ва мо дъоءи алкоФрин » аллоҳ , « إлои фии залол » ?фони асўотҳми маҳҷӯбаи ани аллоҳи ъзу ҷл . Ва қил ва мо дъоءи алкоФрини алосноми алои фии залоли лои иҷдии шиӣо .

قوله: «لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ» ای کلمة التوحید لا اله الا اللَّه، ای لا یحقّ احد ان یدعی الها الّا هو اوست که سزد که او را خدای خوانند و دیگری را نسزد و معنی دیگر له دعوة الحقّ: اوست سزای آن که خلق را با پرستش او خوانند، معنی دیگر: اوست که خلق را فردا از خاک باز خواند تا بیرون آیند و تواند. و قیل له دعوة الطلب الحقّ ای مرجو الاجابة و دعاء غیر اللَّه لا یجاب. و هو قوله: «وَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ» یعنی الاصنام، «لا یَسْتَجِیبُونَ لَهُمْ بِشَیْ‌ءٍ» ای داعی الاصنام کالعطشان یمدّ یده الی البئر، «لِیَبْلُغَ» الماء، «فاهُ» من غیر حبل و لا دلو، «وَ ما هُوَ بِبالِغِهِ» ای انّ الاصنام لا تنفعه و لا تستجیبه کمن یبسط کفیه الی الماء یشیر الیه بیده و یدعوه بلسانه فالماء لا یستجیب له و الاستثناء من الاستجابة ای لا یستجیب الصنم الّا کاستجابة الماء داعیه. قال الضحّاک کما انّ العطشان اذا بسط کفیه الی الماء لا ینفعه ما لم یقبضهما و یجمع الانامل و لا یبلغ الماء فاه ما دام باسطا کفیه کذلک الاصنام لا تملک لهم ضرّا و لا نفعا و لا موتا و لا حیاة و لا نشورا، «وَ ما دُعاءُ الْکافِرِینَ» اللَّه، «إِلَّا فِی ضَلالٍ» فانّ اصواتهم محجوبة عن اللَّه عزّ و جلّ. و قیل و ما دعاء الکافرین الاصنام الّا فی ضلال لا یجدی شیئا.

«у ллаҳи исҷди ман фии алсмоўоту алأрз » суҷуди тааббуду инқиёд , « тўъо » яъне суҷуди алмлоӣкаҳу алмؤмнин , « ва карҳо » ман акраҳи алии алоямон яъне хавфи болсиФи факони аввали духулаи карҳо , ин тўоъиту кроҳит дар суҷуди аҳл заминаст ки осмонёни бтўъу табъ суҷуд мекунанд ва дар эшон ҳеҷ кроҳит нест . Аммо заминёни қавмии бтўъ суҷуд кунанд ки мусулмон зоданд ё бтўъ мусулмон шуданду қавмиро бокроаҳу шамшер мусулмон карданд , бдоити кори эшон кара буд пас тўъ шуд . Ва қавмӣ мунофиқонанд ки бзоҳр ислом доранду бикра суҷуд мекунанд . Ва раво бошад ки суҷуди бмънии хузўъу инқиёд буд ,у лӣси шайъи ءи алоу ҳўи ихзъи ллаҳи ъзу ҷлу инқоди ?ла . Ва гуфтаанд суҷуд бикра инаст ки тафсир кард гуфт : «у злолҳми болғдўу алосол » чунонк ҷой дигар гуфт : « итФиؤои зилолаи ани алимину алшмоӣли сҷдои ллаҳ ва ҳам дохрўн » эй соғрўни корҳўн .

«وَ لِلَّهِ یَسْجُدُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» سجود تعبّد و انقیاد، «طَوْعاً» یعنی سجود الملائکة و المؤمنین، «وَ کَرْهاً» من اکره علی الایمان یعنی خوف بالسّیف فکان اوّل دخوله کرها، این طواعیّت و کراهیّت در سجود اهل زمین است که آسمانیان بطوع و طبع سجود می‌کنند و در ایشان هیچ کراهیّت نیست. امّا زمینیان قومی بطوع سجود کنند که مسلمان زادند یا بطوع مسلمان شدند و قومی را باکراه و شمشیر مسلمان کردند، بدایت کار ایشان کره بود پس طوع شد. و قومی منافقان‌اند که بظاهر اسلام دارند و بکره سجود می‌کنند. و روا باشد که سجود بمعنی خضوع و انقیاد بود، و لیس شی‌ء الّا و هو یخضع للَّه عزّ و جلّ و ینقاد له. و گفته‌اند سجود بکره اینست که تفسیر کرد گفت: «وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ» چنانک جای دیگر گفت: «یَتَفَیَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْیَمِینِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَ هُمْ داخِرُونَ» ای صاغرون کارهون.

Қоли муҷоҳид : зилли алмؤмни исҷди тўъоу ҳўи тоиъу зилли алкоФри исҷди тўъоу ҳўи кора , алғдўи ҷамъи ғдоаҳи кқнии ҷамъи қноаҳу алосоли ҷамъи асил . Ва қили ҷамъи аслу асли ҷамъи аслу ҳўи мо байни алъсри илои алмғрб .

قال مجاهد: ظلّ المؤمن یسجد طوعا و هو طایع و ظلّ الکافر یسجد طوعا و هو کاره، الغدو جمع غداة کقنیّ جمع قناة و الآصال جمع اصیل. و قیل جمع اصل و اصل جمع اصل و هو ما بین العصر الی المغرب.

« қул » ё Муҳамади ллкФор , « ман раби алсмоўоту алأрз » истифҳоми тақриру истинтоқи Фонҳми иқўлўни аллоҳи Фозои қолўҳо « қул аллоҳ » эй ҳўи аллоҳи кома қиллатам мегуяд эй Муҳамад аз эшон пресс ки офаридагори осмонҳо ва замин кист эшон ҷавоб диҳанд ва гӯйанд аллоҳ ки ҷузи азин ҷавоб нест , чун эшон иқрор доданд , ту гӯй чунинаст ки шумо май гўӣид ки офаридагори аллоҳ таъолӣаст ва он гуҳи ин иқрор бар эшон ҳуҷҷат куну гӯй : « أи Фотхзтми ман дунаи أўлёء » истифҳоми инкори алии шркҳми баъди ақрорҳм , эшонро бигӯӣ чун иқрор медиҳед ки офаридагор ӯст , Флми атхзтми ман дунаи авлиёъ чаро ҷуз аз аллоҳи таъолӣ батонро бхдоиӣ гирифтеду рӯзи ҳоҷатроу дафъи мзори худро сохтаед , ва эшон онанд ки худро бакори нёинд , на оварад судӣ тавонанд на бози баради газандӣ , чун аз худ оҷизанд аз кори дигарон оҷизтар бошанд . Сами зарби Маслан ллзии иъбди алосному алзии иъбди аллоҳи Фқол : « қул ҳилли истўии алأъмӣу албсир » яъне алмшрку алмؤмн , « أми ҳилли тстўии алзлмоту алнўр » яъне алшрку алоямон эй лисои бсўоء . Қрأи ъосму Ҳамзау алксоӣӣ « истўии алзлмоту алнўр » болёءу қрأи албоқўни болтоء , ӣнҷои сухани мунқатиъи гашт , пас гуфт : « أми ҷълўои ллаҳ » бали аҷълўои ллаҳи шурако , « хлқўо » мисли мо халқи аллоҳи таъолӣ , « Фтшобаҳи алхлқи алайҳим » эй аштбаҳи махлуқи аллоҳи бмхлўқи алшркоءи ъндҳми Фмни аҷали злки ҷълўҳми шурако ,у ҳозои истифҳоми инкор эй лӣси аламр ҳоказо ҳатто иштбаҳи аламру иҷълўҳми шуракои бали аллоҳи субҳонаи ҳўи алмтФрди болхлқ ,у ҳўи қавла : « қул аллоҳи холиқи кули шайъи ء » дахли фӣаи алмхлўқўни бсФотҳму аФъолҳму алмхлўқоти бсФотҳо ва афъолҳоу алмхотби лои идхли фии улхитоб , «у ҳўи алвоҳад » алмтФрди болхлқу алоҳдос , « алқҳор » иқҳри кули шайъи ءи бқдртаҳ .

«قُلْ» یا محمد للکفّار، «مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» استفهام تقریر و استنطاق فانّهم یقولون اللَّه فاذا قالوها «قُلِ اللَّهُ» ای هو اللَّه کما قلتم می‌گوید ای محمد از ایشان پرس که آفریدگار آسمانها و زمین کیست ایشان جواب دهند و گویند اللَّه که جز ازین جواب نیست، چون ایشان اقرار دادند، تو گوی چنین است که شما می‌گوئید که آفریدگار اللَّه تعالی است و آن گه این اقرار بر ایشان حجّت کن و گوی: «أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ» استفهام انکار علی شرکهم بعد اقرارهم، ایشان را بگوی چون اقرار می‌دهید که آفریدگار اوست، فلم اتّخذتم من دونه اولیاء چرا جز از اللَّه تعالی بتان را بخدایی گرفتید و روز حاجت را و دفع مضار خود را ساخته‌اید، و ایشان آنند که خود را بکار نیایند، نه آورد سودی توانند نه باز برد گزندی، چون از خود عاجزاند از کار دیگران عاجزتر باشند. ثمّ ضرب مثلا للّذی یعبد الاصنام و الّذی یعبد اللَّه فقال: «قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمی‌ وَ الْبَصِیرُ» یعنی المشرک و المؤمن، «أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُماتُ وَ النُّورُ» یعنی الشّرک و الایمان ای لیسا بسواء. قرأ عاصم و حمزة و الکسائی «یستوی الظلمات و النور» بالیاء و قرأ الباقون بالتّاء، اینجا سخن منقطع گشت، پس گفت: «أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ» بل اجعلوا للَّه شرکاء، «خَلَقُوا» مثل ما خلق اللَّه تعالی، «فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَیْهِمْ» ای اشتبه مخلوق اللَّه بمخلوق الشّرکاء عندهم فمن اجل ذلک جعلوهم شرکاء، و هذا استفهام انکار ای لیس الامر هکذا حتّی یشتبه الامر و یجعلوهم شرکاء بل اللَّه سبحانه هو المتفرّد بالخلق، و هو قوله: «قُلِ اللَّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ» دخل فیه المخلوقون بصفاتهم و افعالهم و المخلوقات بصفاتها و افعالها و المخاطب لا یدخل فی الخطاب، «وَ هُوَ الْواحِدُ» المتفرّد بالخلق و الاحداث، «الْقَهَّارُ» یقهر کلّ شی‌ء بقدرته.

Қоли алазҳарии алвоҳади фии сафаи аллоҳи ъзу ҷли ?лаи маънӣон : аҳдҳмои анаи воҳиди лои назири ?лау лӣси кмслаҳи шайъи ء , тқўли алъараби фалони воҳиди қавмау воҳиди анноси азои лами икни ?лаи назир ,у алмънии ассонии анаи илоҳи воҳиду раби воҳиди лӣси ?лаи фии алҳитаҳу рубубиятаи шарики лони алмшркини ашркўои маъааи ?алаау кзбҳми аллоҳи таъолии Фқол : алҳкми илоҳи воҳиду ҳўи алвоҳади алқҳор .

قال الازهری الواحد فی صفة اللَّه عزّ و جلّ له معنیان: احدهما انّه واحد لا نظیر له و لیس کمثله شی‌ء، تقول العرب فلان واحد قومه و واحد النّاس اذا لم یکن له نظیر، و المعنی الثّانی انّه اله واحد و ربّ واحد لیس له فی الهیّته و ربوبیّته شریک لانّ المشرکین اشرکوا معه آلهة و کذّبهم اللَّه تعالی فقال: الهکم اله واحد و هو الواحد القهّار.