Қавлаи таъолӣ : « أнзли ман алсмоءи моء » ин боз мислӣ дигараст ки аллоҳ таъолӣ зад ҳақу ботилроу имону куфрро , мегуяд : мисли алҳақ фии саботау интифоъи соҳиба бау алботли фии зҳобаҳу қуллаи интифоъи соҳиба ба кмсли моءи мтри анзлаҳи аллоҳи ман алсҳоби ман ҷониби алсмоء , « Фсолти أўдиаҳ » алоўдиаҳи ҷамъи воаду ҳўи алмўзъи алзии исили фӣаи алмоءи бксраҳ , « бақадрҳо » яъне алкбир бақадр кбортаҳу алсғир бақадр сғраҳ . Ва қили бақадрҳо мо қадарҳо мо қадарҳо ман млӣҳо , « Фоҳтмли алсил » алзии ҳдси ман злки алмоء , « збдои робё » эй ъолёу алзбду зри алғлёну хбсаҳ , оби софӣ ки мардумро дар он нафъ буд мисли ҳақасту збд мисл ботиласт ки намояд ва напояд , маънӣ онаст ки ботил агар чаҳ бар зибр ҳақ шавад дар баъзе аҳвол бок нест ки он бинмоанд ва на поеду оқибати саранҷоми ҷузи ҳақроу аҳли онро набӯд . Он гуҳ мислии дигар зад пеш аз онки ин яке тамом шуд гуфт : «у ммои иўқдўни алайҳи фии алнор » қрأи Ҳамзау алксоӣии иўқдўни болёءи ази лои мухотабаҳо ҳно , эй илқўни алҳтби фии алнори таҳтау исбкўнаҳи ман алФлзоти колзҳбу алФзаҳу алрсосу алсФру алнҳос , « абтғоءи ҳиллӣа » эй лобтғоءи ҳиллӣаи ҳўи алзҳбу алФзаҳи итхзи мнҳмои ҳиллӣаи алсиФу алмркбу алдўоаҳу ҳиллӣаи алнсоء , « أўи матоъ » колрсосу алнҳосу алсФри минҳои итхзи алоўонӣ ва мо итмтъ ба фии алҳзру алсФр , « збд мислаи » эй лҳзаҳи алФлзоти азои ағлити збду хбс мисли збди алмоء . Қавла « збд мислаи » мбтдоءу ммои тўқдўни алайҳи хубра , эй ва мисли збди алмоءи збди мо иўқди алайҳ , « кзлки изрби аллоҳ алҳақу алботл » эй мисли алҳақу алботл , « Фأмои алзбд » яъне збди алмоءу хбси алҳдиду алсФру алнҳос , « Физҳби ҷФоء » эй ботиллои ман ҷФأти алқдру аҷФоти азои ғулату ълои збдҳои Фозои скнти лам ибқ манеҳ шайъи ءу бноءи фаъоли ммои ирмӣу итрҳ . Ва қили ҷафои алўодӣу аҷФои азои ншФ , «у أмои мо инФъи аннос » алмоءу алҳлӣу алоўонӣ , « Фимкси фии алأрз » ишрб манеҳ алҳиўону изръ ба Фикўн манеҳ маоши алхлқу интифоъи анноси болҳлӣу аломтъаҳи зоҳир , « кзлки изрби аллоҳи алأмсол » Фмсли алмؤмну эътиқодау нафъи алоямони кмсли ҳозои алмоءи алмнтФъ ба фии наботу ҳаёаи кули шайъи ءу кмсли нафъи алзҳбу алФзаҳу соири алолоти алтии зкрноҳои лонҳои кулҳо тбқии мнтФъои баҳо ва мисли алкоФру куфраи кмсли ҳозои алзбди алзии изҳбу кмсли хбси алҳдид ва мо тхрҷаҳи алнори ман всхи алФзаҳу алзҳби алзии лои интФъ ба . « кзлки изрби аллоҳи алأмсол » эй комаи байни ҳозои бзрби алмисли кзлки ибини аллоҳи соири алмшклот , ӣнҷои сухан тамом шуду мунқатиъи гашт : пас гуфт : « ллзини астҷобўои лрбҳм » яъне вҳдўаҳу сдқўои русула , ҳамонаст ки гуфт : « астҷибўои лрбкм » ҷой дигар гуфт : « ман баъди мо астҷиби ?лаи أҷибўои доъии аллоҳ » . « алҳснӣ » яъне ?лаами алҳёҳу алрзқу тзоъФи алҳсноти фии алднёу алҷнаҳу алрؤиаҳи фии алъқбӣ , «у аллазӣнаи лами истҷибўои ?ла » яъне алмшркин , « луи أни ?лаами мо фии алأрзи ҷмиъо ва мислаи маъаа » эй млкўои амволи алднёу млкўои маъаҳо мислҳо , « лоФтдўо ба » лбзлўаҳи лидФъўои ани анФсҳми азоби аллоҳу тақдираи луи ани ?лаами мо фии аларзи ҷмиъо ва мислаи маъаа . Ва қили алФдоءи лоФтдўо ба , ҷои дигари азин кушода тар гуфт : « лиФтдўо ба ман азоби явми алқёмаҳи мо тақаббул манеҳам » , « أўлӣки ?лаами сӯъи алҳсоб » яъне алмноқшаҳ ва ман нўқши алҳсоби ҳлк . Ва қили сӯъи алҳсоби алзии маъааи алтўбиху алтқриъ . Қоли фарқад : қоли лии иброҳӣм ё фарқади أи тдрии мо сӯъи алҳсоб ? қиллати ло , қоли ани иҳосби алъбди бзнбаҳи каллаи лои иғФр ?ла манеҳ шайъи ء , «у мأўоҳми ҷаҳаннам » эй мрҷъҳми илои алнор , «у бӣси алмҳод » алмстқри ҷаҳаннам .
قوله تعالی: «أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً» این باز مثلی دیگرست که اللَّه تعالی زد حق و باطل را و ایمان و کفر را، میگوید: مثل الحقّ فی ثباته و انتفاع صاحبه به و الباطل فی ذهابه و قلّة انتفاع صاحبه به کمثل ماء مطر انزله اللَّه من السّحاب من جانب السّماء، «فَسالَتْ أَوْدِیَةٌ» الاودیة جمع واد و هو الموضع الّذی یسیل فیه الماء بکثرة، «بِقَدَرِها» یعنی الکبیر بقدر کبارته و الصّغیر بقدر صغره. و قیل بقدرها ما قدّرها ما قدّرها من ملئها، «فَاحْتَمَلَ السَّیْلُ» الّذی حدث من ذلک الماء، «زَبَداً رابِیاً» ای عالیا و الزّبد و ضر الغلیان و خبثه، آب صافی که مردم را در آن نفع بود مثل حق است و زبد مثل باطلست که نماید و نپاید، معنی آنست که باطل اگر چه بر زبر حق شود در بعضی احوال باک نیست که آن بنماند و نه پاید و عاقبت سرانجام جز حق را و اهل آن را نبود. آن گه مثلی دیگر زد پیش از آنک این یکی تمام شد گفت: «وَ مِمَّا یُوقِدُونَ عَلَیْهِ فِی النَّارِ» قرأ حمزة و الکسائی یوقدون بالیاء اذ لا مخاطبة ها هنا، ای یلقون الحطب فی النّار تحته و یسبکونه من الفلزّات کالذّهب و الفضّة و الرّصاص و الصّفر و النّحاس، «ابْتِغاءَ حِلْیَةٍ» ای لابتغاء حلیة هو الذّهب و الفضّة یتّخذ منهما حلیة السّیف و المرکب و الدّواة و حلیة النّساء، «أَوْ مَتاعٍ» کالرّصاص و النّحاس و الصّفر منها یتّخذ الاوانی و ما یتمتّع به فی الحضر و السّفر، «زَبَدٌ مِثْلُهُ» ای لهذه الفلزّات اذا اغلیت زبد و خبث مثل زبد الماء. قوله «زَبَدٌ مِثْلُهُ» مبتداء و ممّا توقدون علیه خبره، ای و مثل زبد الماء زبد ما یوقد علیه، «کَذلِکَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَ الْباطِلَ» ای مثل الحقّ و الباطل، «فَأَمَّا الزَّبَدُ» یعنی زبد الماء و خبث الحدید و الصّفر و النحاس، «فَیَذْهَبُ جُفاءً» ای باطلا من جفأت القدر و اجفات اذا غلت و علا زبدها فاذا سکنت لم یبق منه شیء و بناء فعال ممّا یرمی و یطرح. و قیل جفا الوادی و اجفا اذا نشف، «وَ أَمَّا ما یَنْفَعُ النَّاسَ» الماء و الحلی و الاوانی، «فَیَمْکُثُ فِی الْأَرْضِ» یشرب منه الحیوان و یزرع به فیکون منه معاش الخلق و انتفاع النّاس بالحلیّ و الامتعة ظاهر، «کَذلِکَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ» فمثل المؤمن و اعتقاده و نفع الایمان کمثل هذا الماء المنتفع به فی نبات و حیاة کلّ شیء و کمثل نفع الذّهب و الفضّة و سائر الآلات التی ذکرناها لانّها کلّها تبقی منتفعا بها و مثل الکافر و کفره کمثل هذا الزّبد الذی یذهب و کمثل خبث الحدید و ما تخرجه النّار من وسخ الفضّة و الذّهب الذی لا ینتفع به. «کَذلِکَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ» ای کما بین هذا بضرب المثل کذلک یبیّن اللَّه سایر المشکلات، اینجا سخن تمام شد و منقطع گشت: پس گفت: «لِلَّذِینَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ» یعنی وحدوه و صدّقوا رسله، همانست که گفت: «اسْتَجِیبُوا لِرَبِّکُمْ» جای دیگر گفت: «مِنْ بَعْدِ ما اسْتُجِیبَ لَهُ أَجِیبُوا داعِیَ اللَّهِ». «الْحُسْنی» یعنی لهم الحیاة و الرّزق و تضاعف الحسنات فی الدّنیا و الجنّة و الرّؤیة فی العقبی، «وَ الَّذِینَ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَهُ» یعنی المشرکین، «لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ» ای ملکوا اموال الدنیا و ملکوا معها مثلها، «لَافْتَدَوْا بِهِ» لبذلوه لیدفعوا عن انفسهم عذاب اللَّه و تقدیره لو انّ لهم ما فی الارض جمیعا و مثله معه. و قیل الفداء لافتدوا به، جای دیگر ازین گشادهتر گفت: «لِیَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ یَوْمِ الْقِیامَةِ ما تُقُبِّلَ مِنْهُمْ»، «أُولئِکَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسابِ» یعنی المناقشة و من نوقش الحساب هلک. و قیل سوء الحساب الذی معه التوبیخ و التقریع. قال فرقد: قال لی ابراهیم یا فرقد أ تدری ما سوء الحساب؟ قلت لا، قال ان یحاسب العبد بذنبه کلّه لا یغفر له منه شیء، «وَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ» ای مرجعهم الی النّار، «وَ بِئْسَ الْمِهادُ» المستقرّ جهنّم.
Қавла : « أи Фмни иълми أнмои أнзли إлик » ин оят дар шаъни Ҳамза фурӯ омаду бӯи ҷаҳл ,у Ҳамзаи мардӣ буд маҳиб бо ҳишмат ва бо қӯту Қурайш ӯро азим ҳурмат доштандӣ ва аз бтшу бأси ваии ҳросидндӣ ва то дар ҷоҳилият будӣ пайвастаи ҳимояту риояти расӯли худо ( с ) кардӣ ва ӯро дӯст доштӣ ва аз бими ваии касро Зуҳра набӯдӣ ки расӯлро рнҷонидӣ , вақте бсиди рафта буд , бӯи ҷаҳл фурсат ёфт бо ҷамъии куффори Маккаи қасди расӯл худоӣ карданд ва ӯро брнҷониднд , Ҳамзаи он соъат дар он саҳро аз паии оҳӯе ҳаме ронад , оҳӯ рӯй бо вай кард бзбонӣ фасеҳ гуфт эй Ҳамзаи туро шуғлӣ ҳаст аз сайди ман муҳимтару аввалитар Ҳамза чун он сухан бишунид ӯро аҷаб омад Аннан боз гирифт рӯй бимика ниҳод , ҳануз дар Макка нарафта буд ки тақозои дидори ҷамоли Муҳамади арабӣ ногоҳ аз даруни дили ваии сари барзад , оташи меҳри вай забона зад , бо худ ҳаме гуфт кошки Муҳамад ( с )ро бдидмӣ , набояд ки душманӣ бар вай зафар ёфта бошад ?
قوله: «أَ فَمَنْ یَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَیْکَ» این آیت در شأن حمزه فرو آمد و بو جهل، و حمزه مردی بود مهیب با حشمت و با قوّت و قریش او را عظیم حرمت داشتندی و از بطش و بأس وی هراسیدندی و تا در جاهلیّت بودی پیوسته حمایت و رعایت رسول خدا (ص) کردی و او را دوست داشتی و از بیم وی کس را زهره نبودی که رسول را رنجانیدی، وقتی بصید رفته بود، بو جهل فرصت یافت با جمعی کفّار مکه قصد رسول خدای کردند و او را برنجانیدند، حمزه آن ساعت در آن صحرا از پی آهویی همی راند، آهو روی با وی کرد بزبانی فصیح گفت ای حمزه ترا شغلی هست از صید من مهمتر و اولیتر حمزه چون آن سخن بشنید او را عجب آمد عنان باز گرفت روی بمکّه نهاد، هنوز در مکه نرفته بود که تقاضای دیدار جمال محمد عربی ناگاه از درون دل وی سر برزد، آتش مهر وی زبانه زد، با خود همی گفت کاشک محمد (ص) را بدیدمی، نباید که دشمنی بر وی ظفر یافته باشد؟
Дарин андеша буд ки канизаки вай пеш омад гуфт ё Сайидии хабари надорӣ ки бӯи ҷаҳли лъин бо Муҳамад ( с ) чаҳ кард ? ! чун донист ки ту бсиди беруни рафтае аз бтшу қаҳри ту эмин гашта рафту Муҳамадро брнҷонид ва захм кард ва носазо гуфт , Ҳамза гуфту маро низ кории аҷиб пеш омад оҳӯе бо ман сухан чунин гуфту маро дар кори Муҳамад ( с ) басиратии тамоми ҳосили гашт ! ! ҳам чунон хашм олуд баргашту бӯи ҷаҳлро талаб кард , ӯро дид бо ҷамоатии Қурайши гирди омада , чун Ҳамзаро аз давр бидиданд он ҷамъ аз бими вай мутафарриқ шуданд ва ҳар яке гурехтанро гӯша Эй гирифт , бӯи ҷаҳл танҳо бимонад , Ҳамза гуфт эй номарди ҳеҷ кас , туро бо Муҳамад ( с ) чаҳ кораст ва бо вай чаҳ ҳисоби дорӣ ки ӯро ранҷонеу турои худ чаҳ Зуҳраи он буд ки бгўшаҳи чашми бадви бознигарӣ , ин ҳаме гуяду камон бар сари вай ҳаме занад то ҷароҳатҳо дар вай падед кард , пас Ҳамза аз ваии бози гашту бахона хадиҷа омад .
درین اندیشه بود که کنیزک وی پیش آمد گفت یا سیدی خبر نداری که بو جهل لعین با محمد (ص) چه کرد؟! چون دانست که تو بصید بیرون رفتهای از بطش و قهر تو ایمن گشته رفت و محمد را برنجانید و زخم کرد و ناسزا گفت، حمزه گفت و مرا نیز کاری عجیب پیش آمد آهویی با من سخن چنین گفت و مرا در کار محمد (ص) بصیرتی تمام حاصل گشت!! هم چنان خشم آلود برگشت و بو جهل را طلب کرد، او را دید با جماعتی قریش گرد آمده، چون حمزه را از دور بدیدند آن جمع از بیم وی متفرق شدند و هر یکی گریختن را گوشهای گرفت، بو جهل تنها بماند، حمزه گفت ای نامرد هیچ کس، ترا با محمد (ص) چه کارست و با وی چه حساب داری که او را رنجانی و ترا خود چه زهره آن بود که بگوشه چشم بدو بازنگری، این همی گوید و کمان بر سر وی همی زند تا جراحتها در وی پدید کرد، پس حمزه از وی باز گشت و بخانه خدیجه آمد.
Расӯли худоӣ ( с ) чун вайро бидон сифат дид донист ки Ҳамза на худ омад ки ӯро овардаанд ва аз ҷоми ҳидоят ӯро шарбатӣ додаанд , гуфт ё ъам чаҳ ғами хурӣ аз онки бӯи ҷаҳли марои бузад , ман аз он андӯҳгин нааму бонки бӯи ҷаҳли маро мукофот кардӣ шод наам шодии ман бчизии дигар буд , Ҳамза гуфт ё Муҳамади шодии ту дар чаҳ бошад то ман ҳамон кунам , расӯли худо ( с ) гуфт шодии ман дар он буд ки ту гӯйӣ : « лои илоҳи алои аллоҳи Муҳамади расӯли аллоҳ » Ҳамза дар соъати калима шаҳодат бигуфт ва мусулмон шуд , дилҳои мусулмонони босаломи Ҳамзаи қавии гашт .
رسول خدای (ص) چون وی را بدان صفت دید دانست که حمزه نه خود آمد که او را آوردهاند و از جام هدایت او را شربتی دادهاند، گفت یا عم چه غم خوری از آنک بو جهل مرا بزد، من از آن اندوهگین نهام و بآنک بو جهل مرا مکافات کردی شاد نهام شادی من بچیزی دیگر بود، حمزه گفت یا محمد شادی تو در چه باشد تا من همان کنم، رسول خدا (ص) گفت شادی من در آن بود که تو گویی: «لا اله الا اللَّه محمد رسول اللَّه» حمزه در ساعت کلمه شهادت بگفت و مسلمان شد، دلهای مسلمانان باسلام حمزه قوی گشت.
Раби Алъоламин дар шаъни эшон оят фиристод ки « أи Фмни иълми أнмои أнзли إлики ман рбк алҳақ » ин Ҳамзааст , « кмни ҳўи أъмӣ » ин бӯ ҷаҳласт , мегуяд касе ки донад ки онч бтў доданд аз номау пайғом ростасту дуруст , чун баробар буд бо касе ки нобӣнои дил буд ҳеҷ фаро ҳақ набинаду дрнёбд , он гуҳ гуфт : « إнмои итзкри أўлўои алأлбоб » панд касе пазирад ки хирад дорад , ҳақ касе бинад ки басират дорад .
ربّ العالمین در شأن ایشان آیت فرستاد که «أَ فَمَنْ یَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ» این حمزه است، «کَمَنْ هُوَ أَعْمی» این بو جهل است، میگوید کسی که داند که آنچ بتو دادند از نامه و پیغام راست است و درست، چون برابر بود با کسی که نابینا دل بود هیچ فرا حق نبیند و درنیابد، آن گه گفت: «إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ» پند کسی پذیرد که خرد دارد، حق کسی بیند که بصیرت دارد.
« аллазӣнаи иўФўни бъҳди аллоҳу лои инқзўни алмисоқ » ин тафсир « аўлўои алолбоб »аст , мегуяд аҳдӣ ки карданду паймонӣ ки бастанд , рӯзи мисоқи бўФоءи он аҳд боз омаданд ва ҳеҷ нақз накарданд . Ва гуфтаанд вФоء аҳд онаст ки амр ва наҳй ки эшонро илзом карданд дар китоби худоу суннати Мустафо биҷой овараданд ва ҳеҷ хилоф накарданд .
«الَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ لا یَنْقُضُونَ الْمِیثاقَ» این تفسیر «اولوا الالباب» است، میگوید عهدی که کردند و پیمانی که بستند، روز میثاق بوفاء آن عهد باز آمدند و هیچ نقض نکردند. و گفتهاند وفاء عهد آنست که امر و نهی که ایشان را الزام کردند در کتاب خدا و سنّت مصطفی بجای آوردند و هیچ خلاف نکردند.
Ва қили ӯҳдаи ани итоъи Флои иъсӣу ани изкри Флои инсӣу ани ишкри Флои икФру ироҷъи болтўбаҳ ва алмъзраҳ ъанд алмъсиаҳ . Қтодаҳ гуфт раби алъзаҳ дар ҳеҷ гуноҳи он маболиғати нанамуда ки дар нақз аҳд намӯда ки дар қуръони бист ваанд ҷойгаҳ онаст ки бўФоء аҳд мефармоед ва аз нақзи он бим медиҳад .
و قیل عهده ان یطاع فلا یعصی و ان یذکر فلا ینسی و ان یشکر فلا یکفر و یراجع بالتوبة و المعذرة عند المعصیة. قتاده گفت ربّ العزّه در هیچ گناه آن مبالغت ننموده که در نقض عهد نموده که در قرآن بیست و اند جایگه آنست که بوفاء عهد میفرماید و از نقض آن بیم میدهد.
«у аллазӣнаи ислўни мо أмри аллоҳ ба أни иўсл » қили ҳўи насраи алмؤмнин . Ва қили салаи Муҳамад ( с )у қили алоямони бҷмиъи алонбёءи ман ғайри тафреқи бинҳми фии алнбўаҳ . Ва қили ани иўсли алзкоаҳи болслоаҳу алслоаҳи болсёму алсёми болҳҷу алъамали болқўл ,у аксари алмФсрини алии анаи алрҳми амри аллоҳи бслтҳо ва наҳй ани қтиътҳо
«وَ الَّذِینَ یَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ» قیل هو نصرة المؤمنین. و قیل صلة محمد (ص) و قیل الایمان بجمیع الانبیاء من غیر تفریق بینهم فی النبوة. و قیل ان یوصل الزّکاة بالصّلاة و الصّلاة بالصّیام و الصیام بالحجّ و العمل بالقول، و اکثر المفسّرین علی انّه الرّحم امر اللَّه بصلتها و نهی عن قطیعتها
Қол алнабӣ ( с ) : « аъҷли алхири сўобои салаи алрҳму асраъи алшри ъқобои албғӣу ямини алсбри тдъи алдёри блоқъ » .
قال النبی (ص): «اعجل الخیر ثوابا صلة الرّحم و اسرع الشرّ عقابا البغی و یمین الصبر تدع الدیار بلاقع».
Ва ани абди аллоҳи бен Амри қол : ман атқии рабау васл раҳма насӣ ءи ?лаи фии умрау асарии молау аҳбаҳи аҳла . Ва фии алтўриаҳ ё бен одами атқи рбк ва бар волдику сл рҳмкамад лаки фии ъмрку аисри лаки исрку асрФи ънки ъсрк , «у ихшўни рбҳм » иъзмўнаҳу ихоФўни азоба , «у ихоФўни сӯъи алҳсоб » эй ихоФўни ани лои тғФри сиӣотҳму лои тақаббули ҳснотҳм . Ва қил « сӯъи алҳсоб » шудаи алъзобу алҳсоби алҷзоءу аътоءи алостҳқоқ .
و عن عبد اللَّه بن عمرو قال: من اتّقی ربّه و وصل رحمه نسیء له فی عمره و اثری ماله و احبّه اهله. و فی التوریة یا بن آدم اتّق ربّک و برّ والدیک و صل رحمک امدّ لک فی عمرک و ایسر لک یسرک و اصرف عنک عسرک، «وَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ» یعظمونه و یخافون عذابه، «وَ یَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ» ای یخافون ان لا تغفر سیّئاتهم و لا تقبل حسناتهم. و قیل «سُوءُ الْحِسابِ» شدة العذاب و الحساب الجزاء و اعطاء الاستحقاق.
«у аллазӣнаи сбрўо » яъне алии тоъаҳи аллоҳ . Ва қили алии алмрозӣу алмсоӣбу алҳўодс , « абтғоءи ваҷҳи рбҳм » эй талаби рзоءи аллоҳу таъзима , «у أқомўои алслоаҳ » алмФрўзаҳ , «у أнФқўои ммои рзқноҳми сароу ълониаҳ » яъне алзкоаҳ , «у идрؤни болҳснаҳи алсиӣаҳ » эй идФъўни болтўбаҳи алмъсиаҳу болслаҳи алҷФўаҳу болсФҳи алсФаҳу болсдқаҳи алъзоб ,у фии алхбр : атбъи алсиӣаҳи алҳасанаи тмҳҳо .
«وَ الَّذِینَ صَبَرُوا» یعنی علی طاعة اللَّه. و قیل علی المرازی و المصائب و الحوادث، «ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ» ای طلب رضاء اللَّه و تعظیمه، «وَ أَقامُوا الصَّلاةَ» المفروضة، «وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِیَةً» یعنی الزّکاة، «وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ» ای یدفعون بالتوبة المعصیة و بالصلة الجفوة و بالصفح السّفه و بالصدقة العذاب، و فی الخبر: اتّبع السّیئة الحسنة تمحها.
Ва қоли маози бен ҷабал ё расӯли аллоҳи аўснӣ , қол : « азои амалати сиӣаҳи Фоъмли биҷунбҳо ҳасанаи тмҳҳои алсри болсру алълониаҳи болълониаҳ » .
و قال معاذ بن جبل یا رسول اللَّه اوصنی، قال: «اذا عملت سیئة فاعمل بجنبها حسنة تمحها السر بالسر و العلانیة بالعلانیة».
Қоли абди аллоҳи бен алмборки ҳзаҳи смонии хилоли масираи илои смониаҳи абвоби алҷнаҳ . Ва қоли абӯи бикри алўроқи ҳзаҳи смониаҳи ҷасури Фмни ?ераади алқрбаҳи ман аллоҳу алотсол ба ъбрҳо , « أўлӣки ?лаами уқбои ?илдор » яъне алъоқбаҳи алҳасана , эй аъқбҳми аллоҳи алҷнаҳи ман аъмолҳми алсолҳаҳи фии алднё , эй оқибаи дунёи ҳам ?лаами лои алайҳиму уқбои алшии ءи мунтаҳоа . Ва қили канти ?лаами баъди дори алднё .
قال عبد اللَّه بن المبارک هذه ثمانی خلال مسیرة الی ثمانیة ابواب الجنة. و قال ابو بکر الوراق هذه ثمانیة جسور فمن اراد القربة من اللَّه و الاتصال به عبرها، «أُولئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ» یعنی العاقبة الحسنة، ای اعقبهم اللَّه الجنّة من اعمالهم الصّالحة فی الدّنیا، ای عاقبة دنیا هم لهم لا علیهم و عقبی الشّیء منتهاه. و قیل کانت لهم بعد دار الدّنیا.
« ҷиноти адан » Фҳии бадали ман уқбои ?илдор , « ҷиноти адан » эй дори иқома , « идхлўнҳо » қрأи ибни касӣру абӯи Амри идхлўнҳои бзми алёءу фатҳ алхоء мегуяд дар оранди эшонро дар он биҳиштҳо ҳамеша , « ва ман сулҳ » эй ҳам ва ман сулҳ , « ман обоӣҳму أзўоҷҳм » ҷамъи завҷу алмрод ба алзўҷаҳ , «у зрётҳм » аўлодҳму авлоди аўлодҳми ман кон солҳо манеҳам всФҳми болслоҳи лиълми ани муҷарради алсбби лои иғнӣ .
«جَنَّاتُ عَدْنٍ» فهی بدل من عقبی الدّار، «جنات عدن» ای دار اقامة، «یَدْخُلُونَها» قرأ ابن کثیر و ابو عمرو یدخلونها بضمّ الیاء و فتح الخاء می گوید در آرند ایشان را در آن بهشتها همیشه، «وَ مَنْ صَلَحَ» ای هم و من صلح، «مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ» جمع زوج و المراد به الزّوجة، «وَ ذُرِّیَّاتِهِمْ» اولادهم و اولاد اولادهم من کان صالحا منهم وصفهم بالصلاح لیعلم انّ مجرّد السبب لا یغنی.
Ва қили алслоҳҳо ҳнои алоямон , «у алмлоӣкаҳи идхлўни алайҳими ман кули боб » болтҳиаҳу ассаломи ткрмаҳи ман аллоҳи ?лаам .
و قیل الصّلاح ها هنا الایمان، «وَ الْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ» بالتّحیّة و السّلام تکرمة من اللَّه لهم.
« саломи алайкум » эй иқўлўни саломи алайкум « бмои сбртм » яъне бадали сбркми фии алднёу мқосоаҳи алблоءи Фолднёи блоءи кулҳо , « Фнъми уқбои ?илдор » ин уқбо ҳамонаст ки онҷо гуфт : «у алъоқбаҳи ллмтқин » эй нъми оқибаи алъамали фии дори алднёи алҷнаҳи қоли мақотили идхлўни алайҳими фии миқдори явму лайлаи ман айёми алднёи сулси кароти мъҳми алҳдоёу алтҳФи иқўлўни саломи алайкуми бмои сбртм . Рӯй ани инси бен молики анаи телаи ҳзаҳи алоиаҳ : ҷиноти адани илои қавлаи Фнъми уқбои ?илдор , сами қоли анаи хаймаи ман дар мҷўФи тӯлҳо фии алҳўоء сутун мело , лӣси фӣҳо сдъу васли фии кули зовияи минҳои аҳлу лҳои арбаъаи олоФи мисроъи ман зҳб , иқўми алии кули боби сбъўни алФои ман алмлоӣкаҳи ман кул малик манеҳам ҳадяи ман арраҳмони лӣси маъаи соҳибаи мислҳо , лои идхлўни алои бознаҳи бинҳму байнаи ҳиҷобу ани абди аллоҳи бен Амри қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : ҳилли тдрўни аввали ман идхли алҷнаҳи ман халқи аллоҳ ? қолўои аллоҳу расӯлаи аълам , қоли алмҳоҷрўни аллазӣнаи исди баҳами алсғўру итқии баҳами алмкораҳи имўти аҳдҳму ҳоҷатаи фӣ нафса лои исттиъи лҳои қзоءи Фиқўли аллоҳи лмни ишоءи ман млоӣктаҳи аӣтўҳми Фҳиўҳми Фтأтиҳми алмлоӣкаҳи Фидхлўни алайҳими ман кули боби саломи алайкуми бмои сбртми Фнъми уқбои ?илдор .
«سَلامٌ عَلَیْکُمْ» ای یقولون سلام علیکم «بِما صَبَرْتُمْ» یعنی بدل صبرکم فی الدّنیا و مقاساة البلاء فالدّنیا بلاء کلها، «فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ» این عقبی همانست که آنجا گفت: «وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ» ای نعم عاقبة العمل فی دار الدّنیا الجنّة قال مقاتل یدخلون علیهم فی مقدار یوم و لیلة من ایّام الدّنیا ثلث کرات معهم الهدایا و التّحف یقولون سلام علیکم بما صبرتم. روی عن انس بن مالک انّه تلا هذه الآیة: جنّات عدن الی قوله فنعم عقبی الدّار، ثمّ قال انّه خیمة من درّ مجوّف طولها فی الهواء ستون میلا، لیس فیها صدع و وصل فی کلّ زاویة منها اهل و لها اربعة آلاف مصراع من ذهب، یقوم علی کلّ باب سبعون الفا من الملائکة من کلّ ملک منهم هدیة من الرّحمن لیس مع صاحبه مثلها، لا یدخلون الّا باذنه بینهم و بینه حجاب و عن عبد اللَّه بن عمرو قال قال رسول اللَّه (ص): هل تدرون اوّل من یدخل الجنّة من خلق اللَّه؟ قالوا اللَّه و رسوله اعلم، قال المهاجرون الذین یسدّ بهم الثغور و یتقی بهم المکاره یموت احدهم و حاجته فی نفسه لا یستطیع لها قضاء فیقول اللَّه لمن یشاء من ملائکته ائتوهم فحیّوهم فتأتیهم الملائکة فیدخلون علیهم من کلّ باب سلام علیکم بما صبرتم فنعم عقبی الدّار.
Ва кон алнабӣ ( с ) иأтии қубӯри алшҳдоءи алии раъси кули ҳавли Фиқўли ассаломи алайкуми бмои сбртми Фнъми уқбои ?илдор ,у абӯи бикру Амри Усмони разии аллоҳи анҳуам «у аллазӣнаи инқзўни аҳди аллоҳ » эй ихолФўни амри аллоҳ , « ман баъди мисоқа » эй ман баъди мо всқўои алии анФсҳми ллаҳи ани иъмлўои бмои аҳди илайҳаму алмисоқи мФъоли ман алўсоқаҳу ҳўи кули ақди акди бимин , «у иқтъўни мо أмри аллоҳ ба أни иўсл » муроди бойени слт раҳмаст ки банӣ Исроил банӣ аъмом Мустафо буданд ки эшон валад исҳоқ буданду Мустафо ( с ) аз авлоди Исмоил буду буи имон наёварданд ва раҳм буриданд .
و کان النبی (ص) یأتی قبور الشهداء علی رأس کلّ حول فیقول السلام علیکم بما صبرتم فنعم عقبی الدّار، و ابو بکر و عمرو عثمان رضی اللَّه عنهم «وَ الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ» ای یخالفون امر اللَّه، «مِنْ بَعْدِ مِیثاقِهِ» ای من بعد ما وثقوا علی انفسهم للَّه ان یعملوا بما عهد الیهم و المیثاق مفعال من الوثاقة و هو کلّ عقد اکّد بیمین، «وَ یَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ» مراد باین صلت رحم است که بنی اسرائیل بنی اعمام مصطفی بودند که ایشان ولد اسحاق بودند و مصطفی (ص) از اولاد اسماعیل بود و بوی ایمان نیاوردند و رحم بریدند.
Қол алнабӣ ( с ) : « азои лами темаши илои зии рҳмки брҷлку лами тътаҳи ман молики Фқди қтътаҳ » , «у иФсдўни фии алأрз » болкФру алзлм , « أўлӣки ?лаами аллънаҳ » эй албъди ман алрҳмаҳ , «у ?лаами сӯъи ?илдор » азоби алохраҳ .
قال النبی (ص): «اذا لم تمش الی ذی رحمک برجلک و لم تعطه من مالک فقد قطعته»، «وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ» بالکفر و الظلم، «أُولئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ» ای البعد من الرّحمة، «وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ» عذاب الآخرة.
« аллоҳи ибсти алрзқ » эй иўсъ , « лмни ишоءу иқдр » эйу изиқи алии ман ишоءи ҳўи Алъолами болослҳи лхлқаҳ .
«اللَّهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ» ای یوسع، «لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ» ای و یضیّق علی من یشاء هو العالم بالاصلح لخلقه.
Лобни лнкк :
لابن لنکک:
Қади вақфи алъқли фии ҳқиқаҳи зо
قد وقف العقل فی حقیقة ذا
ё Флкои дори болнзолу болҷаҳ
یا فلکا دار بالنذال و بالجه
ли ило кам тдўр ё хрФ
ل الی کم تدور یا خرف
Фъоқли мо ибли анмлаҳ
فعاقل ما یبل انملة
Ва ҷоҳили болидин иғтрФ
و جاهل بالیدین یغترف
Фмои алии зимни амраи нқФ
فما علی ضمن امره نقف
«у Фрҳўои болҳёҳи алднё » рзўои баҳоу зҳдўои фии алохраҳ , « ва мо алҳёҳи алднёи фии алохраҳи إлои матоъ » мтъаҳу блғаҳи лои тдўм .
«وَ فَرِحُوا بِالْحَیاةِ الدُّنْیا» رضوا بها و زهدوا فی الآخرة، «وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا فِی الْآخِرَةِ إِلَّا مَتاعٌ» متعة و بلغة لا تدوم.
«у иқўли аллазӣнаи кФрўои луи лои أнзли алайҳи ояи ман раба » ҳзаҳи алоиаҳи ткўни вҳёи комаи сأлаҳи аҳли алкитоби ани инзли алайҳими ктобои ман алсмоءу ткўни муъҷизаи комаи сأлтаҳи Қурайши ани иأтии болмлоӣкаҳи қбило ӯ икўни лаки байти ман зхрФ ӯ ҳнаҳ ӯ канз ӯ иأтиҳми болмўтии аҳёء , « қул إни аллоҳи изли ман ишоء » боқтроҳи алоёти баъди зуҳӯри алмъҷзот , «у иҳдии إлиаҳи ман أноб » эй ман омну тобу рҷъи илайҳи бқлбаҳ ,у алмънии қул ё Муҳамади ллзини тлбўои алоиаҳи лиؤмнўои лӣси ҳдоиаҳи ман аҳтдии бнзўли алоиаҳу лозлоли ман зли бтрки инзолҳо локини злки илои машйаи аллоҳи Фмни шоءи азлаҳи Флои инФъаҳи алоёт ва ман шоءи вифқаи ллоимони Фоҳтдӣу ҳзаҳи алоиаҳи ҳаҷаи алии алмътзлаҳу алқдриаҳи возеҳа .
«وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ» هذه الآیة تکون وحیا کما سأله اهل الکتاب ان ینزّل علیهم کتابا من السّماء و تکون معجزة کما سألته قریش ان یأتی بالملائکة قبیلا او یکون لک بیت من زخرف او حنّة او کنز او یأتیهم بالموتی احیاء، «قُلْ إِنَّ اللَّهَ یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ» باقتراح الآیات بعد ظهور المعجزات، «وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ أَنابَ» ای من آمن و تاب و رجع الیه بقلبه، و المعنی قل یا محمد للّذین طلبوا الآیة لیؤمنوا لیس هدایة من اهتدی بنزول الآیة و لاضلال من ضلّ بترک انزالها لکن ذلک الی مشیّة اللَّه فمن شاء اضلّه فلا ینفعه الآیات و من شاء وفقه للایمان فاهتدی و هذه الآیة حجّة علی المعتزلة و القدریّة واضحة.