Қавлаи таъолӣ : «у إзи қоли إброҳим » эйу азкри ази қоли иброҳӣм , « раби аҷъли ҳозои алблд » сири Макка , « омно » зоти амни лмни скнҳо . Ва қили омнои лои исоди тайрау лои иқтъи шаҷара , «у аҷнбнӣ ва банӣ » эй ҷнбнӣу валадии ибодаи алосном , иқоли ҷанбаи аллоҳи алсўء ,у аҷнбаҳу ҷанбаи бмънии воҳиду аҷнбнӣ эй сбтнии алии иҷтиноби ибодатҳо комаи қол : «у аҷълнои мусалламин лак » эй сбтнои алии алислом .

قوله تعالی: «وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ» ای و اذکر اذ قال ابراهیم، «رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ» صیّر مکّة، «آمِناً» ذات امن لمن سکنها. و قیل آمنا لا یصاد طیره و لا یقطع شجره، «وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ» ای جنّبنی و ولدی عبادة الاصنام، یقال جنّبه اللَّه السّوء، و اجنبه و جنّبه بمعنی واحد و اجنبنی ای ثبّتنی علی اجتناب عبادتها کما قال: «وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَیْنِ لَکَ» ای ثبّتنا علی الاسلام.

« раби إнҳни أзллни ксиро » эй зли бсбби алосноми касӣри ман аннос . Қили ҳўи мо исмъи ман алсўти тхрҷи ман афвоҳҳо бдхўли алшитон фӣҳо гуфтаанд ки азлол асном онаст ки шайтон дар даҳанҳои эшон шавад ва овоз диҳаду кофарони бон гумроҳ шаванд , чунонк ривоят кунанд аз ҳаҷари бен абии ҳаҷари алтмимии гуфто : бӯ ҷаҳл нишаста буд дар анҷумани Қурайшу бути хеши пеши ниҳода , расӯли худоӣ ( с ) бар гузашт , бӯи ҷаҳл рӯй қаробат кард гуфт ё Сайидии аҳҷи мҳмдои Муҳамадро ( с ) ҳаҷв кун , яъне ки ӯро бшъри носазои гӯй , бут ӯро ҳаҷв кард ва носазо гуфт чунонк аз даҳани вай овоз меомад ва мешуниданд , пас расӯли худоӣ ( с ) дар масҷид нишаста буд ки ҳотифӣ овоз дод ки ассаломи алейк ё расӯли аллоҳ , расӯли худоӣ ( с ) ҷавоб дод ва гуфт ман анати ирҳмки аллоҳ ?

«رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیراً» ای ضلّ بسبب الاصنام کثیر من النّاس. قیل هو ما یسمع من الصّوت تخرج من افواهها بدخول الشّیطان فیها گفته‌اند که اضلال اصنام آنست که شیطان در دهنهای ایشان شود و آواز دهد و کافران بآن گمراه شوند، چنانک روایت کنند از حجر بن ابی حجر التمیمی گفتا: بو جهل نشسته بود در انجمن قریش و بت خویش پیش نهاده، رسول خدای (ص) بر گذشت، بو جهل روی قرابت کرد گفت یا سیّدی اهج محمّدا محمد را (ص) هجو کن، یعنی که او را بشعر ناسزا گوی، بت او را هجو کرد و ناسزا گفت چنانک از دهن وی آواز می‌آمد و می‌شنیدند، پس رسول خدای (ص) در مسجد نشسته بود که هاتفی آواز داد که السّلام علیک یا رسول اللَّه، رسول خدای (ص) جواب داد و گفت‌ من انت یرحمک اللَّه؟

Он ҳотифи сухан дар гирифт ва гуфт :

آن هاتف سخن در گرفت و گفت:

Ин мсъри шайтонӣ буд ки бар даҳанҳои батон сухан гуфтӣу абди аллоҳи бен алҳиърои яке буд аз муъминони ҷин ки брсўл ( с ) имон оварда буд , расӯли худоиро хабар дод бойени шеър ки ман он мсърро киштам , он гуҳ гуфт ё расӯли аллоҳи фардо ба бӯи ҷаҳл ва он бут бар гузар то он шинавӣ ки чашмат равшан бошад , расӯли худо ( с ) дигари рӯз ба бӯи ҷаҳли бргзшту бӯи ҷаҳли ҳам чунон бути пеши ниҳода ва ӯро суҷуд мекунад ва мегуяд ё Сайидии аҳҷи мҳмдо , аз даҳани бути ин шеър шуниданд : ании абди аллоҳу ибни алҳиъро . . . То охир ки мадҳи расӯл тамом шуд , бӯи ҷаҳли он бутро бар замин зад ва бишикаст ва гуфт тбои лаки ман илоҳи боломси тҳҷўаҳу алиўми тмдҳаҳ .

این مسعر شیطانی بود که بر دهنهای بتان سخن گفتی و عبد اللَّه بن الهیعرا یکی بود از مؤمنان جنّ که برسول (ص) ایمان آورده بود، رسول خدای را خبر داد باین شعر که من آن مسعر را کشتم، آن گه گفت یا رسول اللَّه فردا به بو جهل و آن بت بر گذر تا آن شنوی که چشمت روشن باشد، رسول خدا (ص) دیگر روز به بو جهل برگذشت و بو جهل هم چنان بت پیش نهاده و او را سجود می‌کند و می‌گوید یا سیّدی اهج محمّدا، از دهن بت این شعر شنیدند: انّی عبد اللَّه و ابن الهیعرا... تا آخر که مدح رسول تمام شد، بو جهل آن بت را بر زمین زد و بشکست و گفت تبّا لک من اله بالامس تهجوه و الیوم تمدحه.

. . . « Фмни тбънии Фإнаҳи манӣ » эй ман атоънии фии динии ?фонаи велеу насирӣ , « ва ман ъсонии Фإнки ғафур » ?ла , « раҳим » ба ани тобу омн .

... «فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی» ای من اطاعنی فی دینی فانّه ولیّی و نصیری، «وَ مَنْ عَصانِی فَإِنَّکَ غَفُورٌ» له، «رَحِیمٌ» به ان تاب و آمن.

« рбнои إнии أскнти ман зритӣ » таърихён гуфтанд : миёни тӯфони Нӯҳу муваллиди иброҳӣм ( ъ ) ҳазор ва дивист ва шаст ва се сол буду иброҳӣмро дар аҳди намруди бен канъон зоданд ва пас аз онки раби алъзаҳ ӯро аз оташи намруд халос дод аз ногрўидгону душманони дайн эъроз карду лут бо вай буд васора зани вайу ҷамъии муъминони боълоءи калима ҳақ кӯшиданд ва аз куфру кофарон безорӣ гирифтанд , чунонк раби алъзаҳ аз эшон ҳикоят кард ки эшон гуфтанд : « إнои броؤои мнкму ммои тъбдўни ман дуни аллоҳи кФрнои бкм » рафтанд то ба ҳурони рӯзӣ чанд онҷо мақом карданд , он гуҳ бмср шуданд ва дар Мисри ҷабборӣ буд аз ҷбобраҳи рӯзгори азин кофари дилии кофари кеши гарданкаш , бо вай гуфтанд мардии расида ва бо вай занӣаст сахт бо ҷамоли бғоити хӯбӣу некуӣ , он ҷаббор тамаъ кард дар вай , кас фиристоду иброҳӣмро бихонад ва гуфт ин зан аз ту ки бошад ? иброҳӣм гуфт : ҳаии ахтӣ ӯ хоҳар манаст , аз бими онк агар гуяд зан манаст ӯро ҳалок кунад ва аз вай бастанд , гуфт агар хоҳараст ӯро ороста бар ман фирист то дар вай нагарм , иброҳӣм боз омад васораро хабар дод ки ин ҷаббори туро аз ман бхўост ва ман гуфтаам ки ту хоҳари манӣ ва рост гуфтаам ки дар дайну ислому китоби ту хоҳари манӣ нигар то марои дурӯғ зан накунӣ ва агар ӯ пурсади ҳамин ҷавоби диҳӣ , сора биёмад , чун бар он ҷаббор дар шуд ва ӯро бидид , хост ки даст буи кашад , дасташи хушки гашт , бидонаст ки кори ваии азимтар аз онаст ки вай андеша карда пушаймон гашт гуфт : силии إлҳки ани итлқи ании Фўи аллоҳи лои озитк , Фқолтсора аллоҳами ани кони содқои Фотлқи ?лаи яда , Фотлқи аллоҳи таъолии ?лаи яда .

«رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی» تاریخیان گفتند: میان طوفان نوح و مولد ابراهیم (ع) هزار و دویست و شصت و سه سال بود و ابراهیم را در عهد نمرود بن کنعان زادند و پس از آنک ربّ العزّه او را از آتش نمرود خلاص داد از ناگرویدگان و دشمنان دین اعراض کرد و لوط با وی بود و ساره زن وی و جمعی مؤمنان باعلاء کلمه حق کوشیدند و از کفر و کافران بیزاری گرفتند، چنانک ربّ العزّه از ایشان حکایت کرد که ایشان گفتند: «إِنَّا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ کَفَرْنا بِکُمْ» رفتند تا به حرّان روزی چند آنجا مقام کردند، آن گه بمصر شدند و در مصر جبّاری بود از جبابره روزگار ازین کافر دلی کافر کیش گردنکش، با وی گفتند مردی رسیده و با وی زنی است سخت با جمال بغایت خوبی و نیکویی، آن جبّار طمع کرد در وی، کس فرستاد و ابراهیم را بخواند و گفت این زن از تو که باشد؟ ابراهیم گفت: هی اختی او خواهر منست، از بیم آنک اگر گوید زن منست او را هلاک کند و از وی بستاند، گفت اگر خواهرست او را آراسته بر من فرست تا در وی نگرم، ابراهیم باز آمد و ساره را خبر داد که این جبّار ترا از من بخواست و من گفته‌ام که تو خواهر منی و راست گفته‌ام که در دین و اسلام و کتاب تو خواهر منی نگر تا مرا دروغ زن نکنی و اگر او پرسد همین جواب دهی، ساره بیامد، چون بر آن جبّار در شد و او را بدید، خواست که دست بوی کشد، دستش خشک گشت، بدانست که کار وی عظیم تر از آنست که وی اندیشه کرده پشیمان گشت گفت: سلی إلهک ان یطلق عنّی فو اللَّه لا آذیتک، فقالت سارة اللّهم ان کان صادقا فاطلق له یده، فاطلق اللَّه تعالی له یده.

Ва дар хабараст ки раби алъзаҳи ҳиҷоби бардошти миёни иброҳӣм васора , чун аз наздик вай бирафт каромати иброҳӣмроу сукӯни дили вайро то иброҳӣми ҳам чунон буи менагирист то бози гашт , чунсора бозгашти иброҳӣмро гуфт : кафӣ аллоҳ кед алФоҷру ахдмнии ҳоҷар , он ҷаббор чунсораро боз гардонид канизакии некӯ рӯй буи дод ном ӯ ҳоҷар ,сора он канизакро боброҳим дод гуфт маро аз ту фарзанд намеояд ин канизакро бтў додам магари туро аз вай фарзанд ояд ва моро қурраи алъайн буд , пас бойени ҳиммати некӯии ваии раби алъзаҳсораро низ аз иброҳӣм фарзанд дод баъд аз онки навад сол аз умри ваии гузашта буду иброҳӣмро сад ва бист соли гузашта .

و در خبرست که ربّ العزّه حجاب برداشت میان ابراهیم و ساره، چون از نزدیک وی برفت کرامت ابراهیم را و سکون دل وی را تا ابراهیم هم چنان بوی می‌نگریست تا باز گشت، چون ساره بازگشت ابراهیم را گفت: کفی اللَّه کید الفاجر و اخدمنی هاجر، آن جبّار چون ساره را باز گردانید کنیزکی نیکو روی بوی داد نام او هاجر، ساره آن کنیزک را بابراهیم داد گفت مرا از تو فرزند نمی‌آید این کنیزک را بتو دادم مگر ترا از وی فرزند آید و ما را قرّة العین بود، پس باین همت نیکوی وی ربّ العزّه ساره را نیز از ابراهیم فرزند داد بعد از آنک نود سال از عمر وی گذشته بود و ابراهیم را صد و بیست سال گذشته.

Садӣ гуфту Муҳамади бен ясор ки ҳоҷар ба Исмоил бор гирифт васора ба исҳоқ ва ҳар ду бики вақти бор фурӯ ниҳоданд ва ҳар ду фарзанди баҳам бузург шуданд .

سدّی گفت و محمد بن یسار که هاجر به اسماعیل بار گرفت و ساره به اسحاق و هر دو بیک وقت بار فرو نهادند و هر دو فرزند بهم بزرگ شدند.

Рӯзии иброҳӣм , Исмоилро бар домани нишонд ва ӯро навохтӣ кард зиёдат аз навохт исҳоқ ,сора он бидид ва хашм гирифт , гуфт : фарзандӣ ки аз канизак омад ӯро ба май навозӣ аз фарзанди ман : Фўи аллоҳи лоқтъни бзъаҳи минҳоу лоғирни халқҳо , он ғайрат ки дар занон гирад дарав гирифт ва аз сари он ғайрату хашми савганд ёд кард ки аз андоми ҳоҷари порае бабраму халқи ваии бгрдонм , пас аз он гуфт хеши пушаймони гашту узри хост , иброҳӣми таҳқиқи гуфтору тасдиқи савганди вайро гуфт : асқбии азниҳо ҳар ду гӯши вай сӯрох кун , он худ суннатии гашти некӯи писандида дар занон .

روزی ابراهیم، اسماعیل را بر دامن نشاند و او را نواختی کرد زیادت از نواخت اسحاق، ساره آن بدید و خشم گرفت، گفت: فرزندی که از کنیزک‌ آمد او را به می‌نوازی از فرزند من: فو اللَّه لاقطّعنّ بضعة منها و لاغیّرن خلقها، آن غیرت که در زنان گیرد درو گرفت و از سر آن غیرت و خشم سوگند یاد کرد که از اندام هاجر پاره‌ای ببرم و خلق وی بگردانم، پس از آن گفت خویش پشیمان گشت و عذر خواست، ابراهیم تحقیق گفتار و تصدیق سوگند وی را گفت: اثقبی اذنیها هر دو گوش وی سوراخ کن، آن خود سنّتی گشت نیکو پسندیده در زنان.

Пас чун Исмоилу исҳоқ ҳар ду фаро рафтан омаданд рӯзӣ чунонк кӯдакони баҳам бар овезанд эшон баҳам бар овехтанд ,сора дигари бора хашм гирифт бар ҳоҷар ва аз ғайрат гуфт : лои тсокнинии фии балад дар як шаҳри баҳам на нишинем ,у иброҳӣмро гуфт : ҳоҷарроу Исмоилро бшҳрии дигар бар ки ман бо эшон нанишинам . Иброҳӣми дарин андеша буд ки эшонро куҷои барад , раби алъзаҳ ваҳй фиристод буи ки эшонро базмин Макка бар , иброҳӣми эшонро бар гирифт ва бимика овараду онҷо ки чоҳ замзамаст эшонро бинишонад , чун азишон бозгашт , онҷо ки эшон аз чашми вай ғоиб шуданд гуфт : « рбнои إнии أскнти ман зритӣ » эй исканати баъзи зритӣ ва ман нобути мноби албъз , « бўоди ғайри зии заръ » эй водии Макка яъне алأбтҳу ҳўи ҳаҷару ҷабали лои инбти зръо , « ъанд битки алмҳрм »у ҳўи байти аллоҳи лами имлкаҳи аҳади сӯии аллоҳу маънии алмҳрм эй ҳарами фӣаи мо аҳли фии ғайра . Ва қили ҳарами астҳлоли ҳарамоти аллоҳи фӣау алостхФоФи баҳақа .

پس چون اسماعیل و اسحاق هر دو فرا رفتن آمدند روزی چنانک کودکان بهم بر آویزند ایشان بهم بر آویختند، ساره دیگر باره خشم گرفت بر هاجر و از غیرت گفت: لا تساکنینی فی بلد در یک شهر بهم نه نشینیم، و ابراهیم را گفت: هاجر را و اسماعیل را بشهری دیگر بر که من با ایشان ننشینم. ابراهیم درین اندیشه بود که ایشان را کجا برد، ربّ العزّه وحی فرستاد بوی که ایشان را بزمین مکّه بر، ابراهیم ایشان را بر گرفت و بمکّه آورد و آنجا که چاه زمزم است ایشان را بنشاند، چون ازیشان بازگشت، آنجا که ایشان از چشم وی غایب شدند گفت: «رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی» ای اسکنت بعض ذریتی و من نابت مناب البعض، «بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ» ای وادی مکّة یعنی الأبطح و هو حجر و جبل لا ینبت زرعا، «عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ» و هو بیت اللَّه لم یملکه احد سوی اللَّه و معنی المحرّم ای حرّم فیه ما احل فی غیره. و قیل حرّم استحلال حرمات اللَّه فیه و الاستخفاف بحقّه.

Ва қили алмҳрм эй алъзими алҳрмаҳу ашори бқўлаҳ : « битк » илои мо банноаи одами алайҳи ассаломи ФрФъи змни алтўФон . Ва қили битки алзии қзити фии собиқи ълмки ани ибнӣ .

و قیل المحرّم ای العظیم الحرمة و اشار بقوله: «بَیْتِکَ» الی ما بناه آدم علیه السّلام فرفع زمن الطوفان. و قیل بیتک الّذی قضیت فی سابق علمک ان یبنی.

Қавмӣ гуфтанд : Исмоили болиғ буд он гуҳ ки иброҳӣм ӯро дар водӣ бинишонаду далели барин қавл онаст ки падарро ёрӣ медод дар бноءи хона . Қавмӣ гуфтанд аз тифлӣ бар гузашта буду бҳди булӯғи норасида . Ва қавл дуруст онаст ки Тифл буду бештарини муфассирони барин қавланд .

قومی گفتند: اسماعیل بالغ بود آن گه که ابراهیم او را در وادی بنشاند و دلیل برین قول آنست که پدر را یاری می‌داد در بناء خانه. قومی گفتند از طفلی بر گذشته بود و بحدّ بلوغ نارسیده. و قول درست آنست که طفل بود و بیشترین مفسّران برین قول‌اند.

Ва гуфтаанд ки чун иброҳӣм азишон бозгашти ҳоҷар аз паии вай фаро рафт гуфт : илои ман тклно ? моро бкаҳи боз майгузорӣ ? иброҳӣм ҷавоб намедод то ҳам он зан гуфт : аллоҳи амрки бҳзо ? аллоҳи туро бад-ӣн фармуд ки кардӣ ? иброҳӣм гуфт ореи марои аллоҳ чунин фармуд , ҳоҷар гуфт : азои лои изиънои пас ӯ моро зойеъ нагузорад .

و گفته‌اند که چون ابراهیم ازیشان بازگشت هاجر از پی وی فرا رفت‌ گفت: الی من تکلنا؟ ما را بکه باز می‌گذاری؟ ابراهیم جواب نمی‌داد تا هم آن زن گفت: اللَّه امرک بهذا؟ اللَّه ترا بدین فرمود که کردی؟ ابراهیم گفت آری مرا اللَّه چنین فرمود، هاجر گفت: اذا لا یضیّعنا پس او ما را ضایع نگذارد.

Ва гуфтаанд ки пас аз он ки иброҳӣм бирафт Ҷабраили алайҳ ассалом омад ва гуфт : ман анат ? ту кистӣ ? гуфт : ман сиррӣаи иброҳӣм , мароу писарамро раҳо кард ва худ бирафт , Ҷабраил гуфт : илои ману клкмо ? қолати вклнои илои аллоҳи таъолӣ , қоли лақади вклкмои илои коф . Пас раби алъзаҳи каромати эшонро чашмаи замзам падед кард , қабӣлае аз қбоӣли араб ки эшонро ҷрҳм гӯйанд мегузаштанд бқсди шоми мурғонро диданд бар он кӯҳ нишаста , биҷой овараданд ки онҷо чашма обаст бар он далел биёмаданд , ҳоҷарроу Исмоилро диданди наздики он чашма , гуфтанд агар хоҳед ва писандид мо ӣнҷо манзил созем ва шуморо мӯнис бошем , мо аз чашмаи шумо об хӯрем ва шумо аз гӯсфандони мо манфиат гиред , бад-ӣн ризо доданду ҷрҳми онҷо нузул карданду сокинони замини Маккаи аввал эшон буданд ,у Исмоил азишон зани хосту забон эшон гирифт .

و گفته‌اند که پس از آن که ابراهیم برفت جبرئیل علیه السّلام آمد و گفت: من انت؟ تو کیستی؟ گفت: من سریة ابراهیم، مرا و پسرم را رها کرد و خود برفت، جبرئیل گفت: الی من و کلکما؟ قالت وکّلنا الی اللَّه تعالی، قال لقد وکّلکما الی کاف. پس ربّ العزه کرامت ایشان را چشمه زمزم پدید کرد، قبیله‌ای از قبائل عرب که ایشان را جرهم گویند می‌گذشتند بقصد شام مرغان را دیدند بر آن کوه نشسته، بجای آوردند که آنجا چشمه آبست بر آن دلیل بیامدند، هاجر را و اسماعیل را دیدند نزدیک آن چشمه، گفتند اگر خواهید و پسندید ما اینجا منزل سازیم و شما را مونس باشیم، ما از چشمه شما آب خوریم و شما از گوسفندان ما منفعت گیرید، بدین رضا دادند و جرهم آنجا نزول کردند و ساکنان زمین مکّه اوّل ایشان بودند، و اسماعیل ازیشان زن خواست و زبان ایشان گرفت.

. . . . « рбнои лиқимўои алслоаҳ » ҳзаҳи лоам кӣу ҳаии муттасилаи бқўлаҳи исканат . Ва қили муттасилаи бқўлаҳ : «у арзқҳми ман алсмрот » лиқимўои алслоаҳу қили ҳаии лоами аламри конаи дуои ?лаами боқомаҳи алслоаҳ , « Фоҷъли أФӣдаҳи ман анноси тҳўии إлиҳм » тсръи илайҳами болмўдаҳу алмҳбаҳи Финзлўни баҳоу иҳҷўни илоҳо ъомои Фъомои Фмои мусаллами алоу иҳби алҳҷу луи қоли аФӣдаҳи анноси тҳўии илайҳами лҳҷти алиҳўду алнсорӣу алмҷўсу локинаи қоли ман анноси фаҳми алмслмўн .

.... «رَبَّنا لِیُقِیمُوا الصَّلاةَ» هذه لام کی و هی متّصلة بقوله اسکنت. و قیل متّصلة بقوله: «وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ» لیقیموا الصّلاة و قیل هی لام الامر کانّه دعا لهم باقامة الصّلاة، «فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ» تسرع الیهم بالمودة و المحبّة فینزلون بها و یحجّون الیها عاما فعاما فما مسلم الّا و یحبّ الحجّ و لو قال افئدة النّاس تهوی الیهم لحجّت الیهود و النّصاری و المجوس و لکنّه قال من النّاس فهم المسلمون.

Қоли ибни аббоси луи лами иқли ман анноси лзоҳмткми Форсу алрўму Форси иўмӣзи арзи алмҷўсу млўкҳм . Ва қили маъноаи аФрзи ҳаҷи албити алии анносу ҳбби илайҳами злки лисръўои илайҳ , «у арзқҳми ман алсмрот » лзлки иҷбии илайҳи самароти кули шайъи ءи ман мшорқҳоу мғорбҳои Флотарӣ хиёри алсмроти шарқӣҳо ва ғарбӣҳо , рутабҳоу ёбсҳои борзи ғайри Маккаи лдъўаҳи иброҳӣми алайҳи ассалом , « лълҳми ишкрўн » кӣ иўҳдўку иъзмўк .

قال ابن عباس لو لم یقل من النّاس لزاحمتکم فارس و الرّوم و فارس یومئذ ارض المجوس و ملوکهم. و قیل معناه افرض حجّ البیت علی النّاس و حبّب الیهم ذلک لیسرعوا الیه، «وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ» لذلک یجبی الیه ثمرات کلّ شی‌ء من مشارقها و مغاربها فلا تری خیار الثّمرات شرقیها و غربیها، رطبها و یابسها بارض غیر مکّة لدعوة ابراهیم علیه السّلام، «لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ» کی یوحّدوک و یعظّموک.

« рбнои إнки тааллуми мо нхФӣ » ман алохлос , « ва мо нълн » ман алтоъаҳ , мо нхФии ман алтрҳми алии алўлд , ва мо нълни ман исконаи бўоди ғайри зии заръ , « ва мо ихФии алии аллоҳи ман шайъи ءи фии алأрзу лои фии алсмоء » хоҳии ин аз сухани иброҳӣми гиру хоҳии мстأнФ .

«رَبَّنا إِنَّکَ تَعْلَمُ ما نُخْفِی» من الاخلاص، «وَ ما نُعْلِنُ» من الطّاعة، ما نخفی من التّرحّم علی الولد، و ما نعلن من اسکانه بواد غیر ذی زرع، «وَ ما یَخْفی‌ عَلَی اللَّهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ» خواهی این از سخن ابراهیم گیر و خواهی مستأنف.

« алҳмди ллаҳи алзии вҳби лии алии алкбри إсмоъилу إсҳоқ » қоли ибни аббоси валади Исмоили лإброҳиму ҳўи ибни тсъу тсъини санау валади ?лаи исҳоқу ҳўи ибни моӣаҳу аснтии ъушраи сана . Ва қили ибни моӣаҳ ва ъушрин сана . Ва қили влдои мъо , « إни рабии лсмиъи алдъоء » қили фии Исмоили лонаи кони мсӣўлоу исҳоқи кони нофила .

«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ» قال ابن عباس ولد اسماعیل لإبراهیم و هو ابن تسع و تسعین سنة و ولد له اسحاق و هو ابن مائة و اثنتی عشرة سنة. و قیل ابن مائة و عشرین سنة. و قیل ولدا معا، «إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعاءِ» قیل فی اسماعیل لانه کان مسئولا و اسحاق کان نافلة.

« раби аҷълнии муқӣми алслоаҳ » мؤдёи фарзи алслоаҳ « ва ман зритӣ » эйу аҷъли зритии аизои ман иқимҳо , қили ҳўи Муҳамад ( с )у қоли ибни аббоси лои изоли ман валади иброҳӣми носи алии алФтраҳи илои ани тқўми алсоъаҳ , « рбноу тақаббули дъоء » эй ӣмонӣу амалӣу ибодатӣ .

«رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاةِ» مؤدّیا فرض الصّلاة «وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی» ای و اجعل ذریّتی ایضا من یقیمها، قیل هو محمّد (ص) و قال ابن عباس لا یزال من ولد ابراهیم ناس علی الفطرة الی ان تقوم السّاعة، «رَبَّنا وَ تَقَبَّلْ دُعاءِ» ای ایمانی و عملی و عبادتی.

« рбнои ағФри лӣу лўолдӣ » анмои дуои бҳзои авлои Флмои табин ?лаи анаи адуи ллаҳ тбрأ манеҳ . Ва қил яъне бўолдиаҳи одаму ҳўоء «у ллмؤмнин » каллаам . Ва қили ман ИМАи Муҳамад ( с ) , « явми иқўми алҳсоб » эй явми алқёмаҳу ҳўи явми алсўобу алъқоб .

«رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوالِدَیَّ» انّما دعا بهذا اوّلا فلمّا تبیّن له انّه عدوّ للَّه تبرّأ منه. و قیل یعنی بوالدیه آدم و حوّاء «وَ لِلْمُؤْمِنِینَ» کلّهم. و قیل من امّة محمد (ص)، «یَوْمَ یَقُومُ الْحِسابُ» ای یوم القیامة و هو یوم الثّواب و العقاب.

Қавла : «у лои тҳсбни аллоҳи ғоФлои ъмои иъмли алзолмўн » дарин ояти сухан бар ду зарбаст : яке баёну иди золим , дигари баёни савоби мазлӯм . Ва мо дарин навбату иди золим баён кунем ва дар навбати охири савоби мазлӯми гўӣиму сухани дарин боби ду тараф дорад : яке дар нафаси золимони сухани гуфтан ,у дигари эшонро ки бар зулм ёрӣ диҳанд ва зулм писанданд . Ва дар ҷумлаи бдонки зулми дрхтист ки зулмат бар диҳад ҳам дар дили ҳам дар гӯри ҳам дар қиёмат , Мустафо ( с ) гуфт : « аёкму алзлми ?фони алзлми зулмоти явми алқёмаҳу аёкму алФҳши ?фони аллоҳи лои иҳби алФҳшу алтФҳшу аёкму алшҳи ?фони алшҳи аҳлки ман кони қблкми амрҳми болқтиъаҳи Фқтъўоу амрҳми болФҷўри ФФҷрўоу амрҳми болзлми Фзлмўо » .

قوله: «وَ لا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا یَعْمَلُ الظَّالِمُونَ» درین آیت سخن بر دو ضربست: یکی بیان و عید ظالم، دیگر بیان ثواب مظلوم. و ما درین نوبت و عید ظالم بیان کنیم و در نوبت آخر ثواب مظلوم گوئیم و سخن درین باب دو طرف دارد: یکی در نفس ظالمان سخن گفتن، و دیگر ایشان را که بر ظلم یاری دهند و ظلم پسندند. و در جمله بدانک ظلم درختیست که ظلمت بر دهد هم در دل هم در گور هم در قیامت، مصطفی (ص) گفت: «ایّاکم و الظّلم فانّ الظّلم ظلمات یوم القیامة و ایّاکم و الفحش فانّ اللَّه لا یحبّ الفحش و التفحّش و ایّاکم و الشحّ فانّ الشحّ اهلک من کان قبلکم امرهم بالقطیعة فقطعوا و امرهم بالفجور ففجروا و امرهم بالظّلم فظلموا».

Қоли Фқоми раҷули Фқол ё расӯли аллоҳ эй алмؤмнини афзал ? қоли ман силами алмслмўни ман ядау лисона .

قال فقام رجل فقال یا رسول اللَّه ایّ المؤمنین افضل؟ قال من سلم المسلمون من یده و لسانه.

Зулми дайни мард табоҳ кунаду дили вай торик гирданду хона хароб кунад , на дар дунё ӯро бар хўрдории неъмат буд , на дар гӯри равшаноӣу роҳат , на дар қиёмати растгорӣ аз оташ . Мустафо ( с ) гуфт : « тзФри ҷаҳаннами явми алқёмаҳи зФраҳи Фтншқи минҳои қулӯби алзолмини сами тзФри зФраҳи Фикбкбўни алии рؤсҳми фии алнор » .

ظلم دین مرد تباه کند و دل وی تاریک گرداند و خانه خراب کند، نه در دنیا او را بر خورداری نعمت بود، نه در گور روشنایی و راحت، نه در قیامت رستگاری از آتش. مصطفی (ص) گفت: «تزفر جهنّم یوم القیامة زفرة فتنشقّ منها قلوب الظالمین ثمّ تزفر زفرة فیکبکبون علی رؤسهم فی النّار».

Ва ани каъби қол : ваҷдати фии алтўроаҳи алои ани алзолми малъун , алои ани алзолми ихрби байта . Гуфто дар таврот хондаам ки золим малъунаст , аз раҳмати худои давру бсхти аллоҳи наздик , золими хонаи хеш хароб мекунаду дайни хеш табоҳ мекунаду назири ин дар қуръонаст : « أлои лаънаи аллоҳи алии алзолмини Фтлки биўтҳми хоўиаҳи бмои злмўо » .

و عن کعب قال: وجدت فی التّوراة الا انّ الظّالم ملعون، الا انّ الظّالم یخرّب بیته. گفتا در تورات خوانده‌ام که ظالم ملعونست، از رحمت خدا دور و بسخط اللَّه نزدیک، ظالم خانه خویش خراب می‌کند و دین خویش تباه می‌کند و نظیر این در قرآنست: «أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ فَتِلْکَ بُیُوتُهُمْ خاوِیَةً بِما ظَلَمُوا».

Ва Довӯд ( ъ ) аз дасти фосиқону ранҷ золимон бинолед ваҳй омад ки : ё Довӯд беФоФрҳу бзкрии Фтнъми Фъмои қалили аФрғи ?илдори ман алФосқин ,у анзли лаънатии алии алзолмин эй Довӯди баноми ман шод бош , бзкри ман хуш бошу фараҷи гӯши дор ки на баси рӯзгории ин сарой аз фосиқони вои пардозам , эшонро бурдораму лаънати худ бар золимони фурӯи боРом , ё Довӯди анаи алзолмини ани зикрӣу ани алқъўди фии масоҷидии фонии оляти алии нафасии ани ман зкрнии зкртаҳу ани алзолми азои зкрнии лаънатае Довӯди золимонро гӯй то ном мо набаранд ва моро нахонанд ва дар масҷидҳои мо нанишинанду ошноӣ бо мо наҷӯянд ки мо бҷлоли иззати худ бо худ савганд ёд кардаем ки ҳар ки моро ёд кунад мо ӯро ёд кунему золимонро блънт ёд кунем . Инаст уқубати золимону ситамкорон ва ҳар кас ки боишон пушти боз наад ва эшонро бар зулм ёрӣ диҳад фардо дар оташи уқубат бо эшонаст ки раб Алъоламин гуфт : «у лои тркнўои إлии аллазӣнаи злмўои Фтмскми алнор » .

و داود (ع) از دست فاسقان و رنج ظالمان بنالید وحی آمد که: یا داود بی فافرح و بذکری فتنعّم فعمّا قلیل افرغ الدّار من الفاسقین، و انزل لعنتی علی الظّالمین ای داود بنام من شاد باش، بذکر من خوش باش و فرج گوش دار که نه بس روزگاری این سرای از فاسقان وا پردازم، ایشان را بردارم و لعنت خود بر ظالمان فرو بارم، یا داود انه الظّالمین عن ذکری و عن القعود فی مساجدی فانّی آلیت علی نفسی ان من ذکرنی ذکرته و انّ الظّالم اذا ذکرنی لعنته ای داود ظالمان را گوی تا نام ما نبرند و ما را نخوانند و در مسجدهای ما ننشینند و آشنایی با ما نجویند که ما بجلال عزت خود با خود سوگند یاد کرده‌ایم که هر که ما را یاد کند ما او را یاد کنیم و ظالمان را بلعنت یاد کنیم. اینست عقوبت ظالمان و ستمکاران و هر کس که بایشان پشت باز نهد و ایشان را بر ظلم یاری دهد فردا در آتش عقوبت با ایشانست که ربّ العالمین گفت: «وَ لا تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ».

Ва қоли таъолӣ : « аҳшрўои аллазӣнаи злмўоу أзўоҷҳм » эй атбоъҳми аллазӣнаи конўои иъоўнўҳми алии алшри фии дори алднёи Флои ибқии аҳади ммни кони шойиъаи алои қоми маъаа ҳатто ман кони сби фии дўотҳм ӯ қрأи ?лаами ктобо ӯ ахзи ?лаами ркобо ӯ силами алайҳим ӯ ҳўии ҳавои ҳам Фиҳшрўни ҷмиъои илои алнор , абди аллоҳи бен кисон дар тафсири ин оят гуфт ки фардо дар ърсоти қиёмати мунодӣ Нидо кунад : куҷоанд золимону ситамкорон ки дар дунё бар халқ зулм карданд , ҳақ аз мустаҳаққ боз гирифтанду афзӯнии ҷустанд ва ногирифтанӣ гирифтанд , золимон ҳама бархезанд , он гуҳи мунодӣ Нидо кунад : ин азўоҷҳм ? куҷоанд онон ки эшонро пас рӯй карданд ва бар зулм ёрӣ доданд , пас бо эшон бар хезад ҳар кас ки рӯзии об дар дуот эшон кард ё аз баҳри эшон нома хонд ё рикоб эшон гирифт ё бар эшон салом кард ё бар ҳавоу хост эшон бирафт , он гуҳи бФрмони аллоҳи ҳамаро бдўзх ронанд . Ва бар вифқи ин Мустафо ( с ) гуфт : « ман аъони золмои Фқд вале алисломи вроءи зуҳра , ман аъони золмои султаи аллоҳи алайҳ , ман машии маъаи золими лиъинаҳу ҳўи иълми анаи золими Фқди харҷи ман алислом » .

و قال تعالی: «احْشُرُوا الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ أَزْواجَهُمْ» ای اتباعهم الّذین کانوا یعاونوهم علی الشرّ فی دار الدّنیا فلا یبقی احد ممّن کان شایعه الا قام معه حتّی من کان صبّ فی دواتهم او قرأ لهم کتابا او اخذ لهم رکابا او سلم علیهم او هوی هوا هم فیحشرون جمیعا الی النّار، عبد اللَّه بن کیسان در تفسیر این آیت گفت که فردا در عرصات قیامت منادی ندا کند: کجااند ظالمان و ستمکاران که در دنیا بر خلق ظلم کردند، حق از مستحق باز گرفتند و افزونی جستند و ناگرفتنی گرفتند،ظالمان همه برخیزند، آن گه منادی ندا کند: این ازواجهم؟ کجااند آنان که ایشان را پس روی کردند و بر ظلم یاری دادند، پس با ایشان بر خیزد هر کس که روزی آب در دوات ایشان کرد یا از بهر ایشان نامه خواند یا رکاب ایشان گرفت یا بر ایشان سلام کرد یا بر هوا و خواست ایشان برفت، آن گه بفرمان اللَّه همه را بدوزخ رانند. و بر وفق این مصطفی (ص) گفت: «من اعان ظالما فقد ولی الاسلام وراء ظهره، من اعان ظالما سلّطه اللَّه علیه، من مشی مع ظالم لیعینه و هو یعلم انّه ظالم فقد خرج من الاسلام».

Ва қоли алҳсн : ман аъони золмо ӯ амомои ҷоӣрои лами истқри қудамоаи байни ядии арраҳмон ҳатто иؤмр ба илои алнор ва ман ҷбии ?лаи дрҳмои ҳабси фии зҳзоҳи ман нор .

و قال الحسن: من اعان ظالما او اماما جائرا لم یستقرّ قدماه بین یدی الرّحمن حتی یؤمر به الی النّار و من جبی له درهما حبس فی ضحضاح من نار.

Ва ани маози бен ҷабали қол : инодии мноди явми алқёмаҳи Фиқўли ин алзлмаҳу аъвони алзлмаҳи Фиқўмўни мсўдаҳи вҷўҳҳми мзрқаҳи аъинҳм ҳатто ман лоқи ?лаами давоа ӯ барии ?лаами қлмо .

و عن معاذ بن جبل قال: ینادی مناد یوم القیامة فیقول این الظلمة و اعوان الظلمة فیقومون مسودّة وجوههم مزرقة اعینهم حتّی من لاق لهم دواة او بری لهم قلما.

Ва дар хабар меояд аз расӯли худо ( с ) ки гуфт : дар банӣ Исроили мардӣ буд обид , ҳаргиз маъсият накарда буд ва дар рӯзгори ваии подшоҳии золим буд , ин обид бархест бо асҳоби хеш ва дар пеши он золим шуданд то дар вай тақарруб кунанд , ин обиди дасти он золим гирифт ва дар рӯй вай хандид , даст аз вай боз нагирифта буд ҳануз ки раби алъзаҳи сӯрати ваии бгрдонид ва ӯро ммсўх кард .

و در خبر می‌آید از رسول خدا (ص) که گفت: در بنی اسرائیل مردی بود عابد، هرگز معصیت نکرده بود و در روزگار وی پادشاهی ظالم بود، این عابد برخاست با اصحاب خویش و در پیش آن ظالم شدند تا در وی تقرّب کنند، این عابد دست آن ظالم گرفت و در روی وی خندید، دست از وی باز نگرفته بود هنوز که ربّ العزّه صورت وی بگردانید و او را ممسوخ کرد.

Ва ани ҷобири бен абди аллоҳ : қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) лкъби бен ъҷраҳ ё каъби тъўзи биллоҳи ман аммораи алсФҳоءи анаи сикўни أмроءи ман дахли алайҳими Фсдқҳми бкзбҳму аъонаами алии злмҳми Флиси манӣ ва лст манеҳ ва ман лами идхли алайҳиму лами исдқҳми бкзбҳму лами иънҳми алии злмҳми Фҳўи манӣ ва ано манеҳу силқонии фии алдрҷоти алълӣ .

و عن جابر بن عبد اللَّه: قال قال رسول اللَّه (ص) لکعب بن عجرة یا کعب تعوذ باللَّه من امارة السّفهاء انّه سیکون أمراء من دخل علیهم فصدّقهم بکذبهم و اعانهم علی ظلمهم فلیس منّی و لست منه و من لم یدخل علیهم و لم یصدّقهم بکذبهم و لم یعنهم علی ظلمهم فهو منّی و انا منه و سیلقانی فی الدّرجات العلی.

«у лои тҳсбни аллоҳи ғоФлои ъмои иъмли алзолмўн » хитоб бо Мустафоаст ( с )у муроди ваъиди золмонст , « إнмои иؤхрҳм » оммаи қроء биё хонанд магари аббос аз абӯи Амр ки вай « нؤхрҳм » бнўн хонд ва дар ҳар ду қроءти фоили таъхир аллоҳаст ҷлу ълоу тФхим дар навен бештар буд алои онк « иؤхрҳм » биё ки қроءт оммааст феъл дар он маснадаст бо замири исми аллоҳ ки аз пеш гуфт : «у лои тҳсбни аллоҳи ғоФло »у тақдири чунон буд ки « анмои иؤхрҳми аллоҳ »у ҳозои аввалии лмўоФқаҳи мо қибла ,у қавла : « иؤхрҳм » эй иؤхри ъзобҳму имҳлҳм , « лиўм » эй лмҷии ءи явм , « ташаххуси фӣаи алأбсор » эй тзҳби фӣаи абсори алхлоӣқи илои алҳўоءи ҳираҳу диҳиша . Ва қили шхўсҳои ани ттҳири Флои тғтмзи ман ҳавли мотарӣ фии злки алиўм . намегуяд аз ҳайрату даҳшату ҳавли қиёмати чашмҳошон дар ҳавои нигарон , мутаҳайир бимонада ки аз ҳавлу бим мево нанигаранд , ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : « Фإзои ҳаии шохисаи أбсори аллазӣнаи кФрўо » .

«وَ لا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا یَعْمَلُ الظَّالِمُونَ» خطاب با مصطفی است (ص) و مراد وعید ظالمانست، «إِنَّما یُؤَخِّرُهُمْ» عامّة قرّاء بیا خوانند مگر عباس از ابو عمرو که وی «نؤخرهم» بنون خواند و در هر دو قراءت فاعل تأخیر اللَّه است جلّ و علا و تفخیم در نون بیشتر بود الا آنک «یؤخرهم» بیا که قراءت عامّه است فعل در آن مسند است با ضمیر اسم اللَّه که از پیش گفت: «وَ لا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا» و تقدیر چنان بود که «انما یؤخرهم اللَّه» و هذا اولی لموافقة ما قبله، و قوله: «یؤخرهم» ای یؤخر عذابهم و یمهلهم، «لِیَوْمٍ» ای لمجی‌ء یوم، «تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصارُ» ای تذهب فیه ابصار الخلائق الی الهواء حیرة و دهشة. و قیل شخوصها ان تتحیر فلا تغتمض من هول ما تری فی ذلک الیوم. می‌گوید از حیرت و دهشت و هول قیامت چشمهاشان در هوا نگران، متحیر بمانده که از هول و بیم می‌وا ننگرند، همانست که جای دیگر گفت: «فَإِذا هِیَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِینَ کَفَرُوا».

« мҳтъин » эй мсръини илои алдоъӣу алоҳтоъи алосроъи маъаи идомаи алнзр ,у қили алмҳтъи алФотҳи айнаи лои ттрФ , « Муқаннаъии рؤсҳм » муфассири бўҷҳин , аҳдҳмо : рофеъии рؤсҳму ҳўи қавли ибни аббос . Ва ассонӣ : нокасе рؤсҳми блғаҳи Қурайш . Ва алаввали аксари ирўии анҳми лои изолўни ирФъўни рؤсҳми инзрўни илои мо иأтӣ ман ъанд аллоҳи ъзу ҷл , « лои иртди إлиҳми турфаам » эй бақиятаи ъиўнҳми шохисаи ман алхўФи Флои ттрФ . Қоли алҳсн : вуҷӯҳи анноси явми алқёмаҳи илои алсмоءи лои инзри аҳади илои аҳад , «у أФӣдтҳми ҳўоء » эй холӣаи ман кули шайъи ءи лои таъаққули шиӣои ман шудаи алхўФ . Ва қили қлўбҳми холӣаи ани алъқўли ммои зҳлўои ман алФзъ «у أнзри аннос » эй анзр ё Муҳамади куффори Макка ва ғайриҳам , « явми иأтиҳми алъзоб » яъне явми алқёмаҳ . Ва қили явми аламуту ҳўи мафъӯл ба , эй хўФҳми болиўми алзии иأтиҳми фӣаи алъзоб , « Фиқўли аллазӣнаи злмўо » эй асрўои алии алкФр , « рбнои أхрно » эй ахри алъзоби ъноу рднои илои алднё ва ман ҳамли алиўми алии явми аламути қоли исӣлўни ани иؤхрҳми Флои имитҳми фии алўқту ибқиҳм , « إлии أҷл » иؤмнўни фӣау маънӣ « қариб » миқдори мо наҷиби дъўтку ҳўи алислом , « ва натабаъ алрсл » алии динҳми Фзлки замон қалил мегуяд кофарони рӯзи марг замон хоҳанд , гӯйанд бори худоёи моро замони даҳу марги мо бо пас дори чндонки даъвати пайғомбаронро иҷобат кунем ва мусулмон шавем бойени замони андаку ҳангоми қариб , яъне онч мо мехоҳем аз умр андакӣаст . Ва агар гўӣим « явми иأтиҳми алъзоб » рӯз қиёматаст маънӣ онаст ки кофарони рӯзи қиёмат чун азоб бенанд гӯйанд бори худоёи моро бо дунё фирист ҳангомии наздик яъне ки умр дунёанд каст ва аз дунёи берун омадани наздик , то иҷобат даъват кунем ва бар пай расӯлон рӯем , эшонро ҷавоб диҳанд ва гӯйанд : « أу лами ткўнўои أқсмтми ман қабл мо лаками ман завол » на шумо дар дунё савгандон хӯрдед ки шуморо аз маргии бзндгонӣ гаштан нест ? ва ин онаст ки аллоҳ гуфт : «у أқсмўои биллоҳи ҷаҳди أимонҳми лои ибъси аллоҳи ман имўт » .

«مُهْطِعِینَ» ای مسرعین الی الدّاعی و الاهطاع الاسراع مع ادامه النظر، و قیل المهطع الفاتح عینه لا تطرف، «مُقْنِعِی رُؤُسِهِمْ» مفسر بوجهین، احدهما: رافعی رؤسهم و هو قول ابن عباس. و الثّانی: ناکسی رؤسهم بلغة قریش. و الاوّل اکثر یروی انّهم لا یزالون یرفعون رؤسهم ینظرون الی ما یأتی من عند اللَّه عزّ و جلّ، «لا یَرْتَدُّ إِلَیْهِمْ طَرْفُهُمْ» ای بقیت عیونهم شاخصة من الخوف فلا تطرف. قال الحسن: وجوه النّاس یوم القیامة الی السّماء لا ینظر احد الی احد، «وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ» ای خالیة من کلّ شی‌ء لا تعقل شیئا من شدة الخوف. و قیل قلوبهم خالیة عن العقول ممّا ذهلوا من الفزع «وَ أَنْذِرِ النَّاسَ» ای انذر یا محمد کفّار مکّة و غیرهم، «یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذابُ» یعنی یوم القیامة. و قیل یوم الموت و هو مفعول به، ای خوفهم بالیوم الذی یأتیهم فیه العذاب، «فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا» ای اصرّوا علی الکفر، «رَبَّنا أَخِّرْنا» ای اخر العذاب عنّا و ردّنا الی الدّنیا و من حمل الیوم علی یوم الموت قال یسئلون ان یؤخرهم فلا یمیتهم فی الوقت و یبقیهم، «إِلی‌ أَجَلٍ» یؤمنون فیه و معنی «قَرِیبٍ» مقدار ما نجیب دعوتک و هو الاسلام، «وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ» علی دینهم فذلک زمان قلیل می‌گوید کافران روز مرگ زمان خواهند، گویند بار خدایا ما را زمان ده و مرگ ما با پس دار چندانک دعوت پیغامبران را اجابت کنیم و مسلمان شویم باین زمان اندک و هنگام قریب، یعنی آنچ ما میخواهیم از عمر اندکی است. و اگر گوئیم «یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذابُ» روز قیامتست معنی آنست که کافران روز قیامت چون عذاب بینند گویند بار خدایا ما را با دنیا فرست هنگامی نزدیک یعنی که عمر دنیااند کست و از دنیا بیرون آمدن نزدیک، تا اجابت دعوت کنیم و بر پی رسولان رویم، ایشان را جواب دهند و گویند: «أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ ما لَکُمْ مِنْ زَوالٍ» نه شما در دنیا سوگندان خوردید که شما را از مرگی بزندگانی گشتن نیست؟ و این آنست که اللَّه گفت: «وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَیْمانِهِمْ لا یَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ یَمُوتُ».

Қоли алмбрди тем алклом ъанд қавла : « أу лами ткўнўои أқсмтми ман қабл » яъне қавла : «у أқсмўои биллоҳи ҷаҳди أимонҳми лои ибъси аллоҳи ман имўт » сами астأнФи Фқол : « мо лаками ман завол » эй лои тзўлўни ъмои антми алайҳу лои тҷобўни илои мо тридўн .

قال المبرّد تمّ الکلام عند قوله: «أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ» یعنی قوله: «وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَیْمانِهِمْ لا یَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ یَمُوتُ» ثمّ استأنف فقال: «ما لَکُمْ مِنْ زَوالٍ» ای لا تزولون عمّا انتم علیه و لا تجابون الی ما تریدون.

«у скнтми фии мсокни аллазӣнаи злмўои أнФсҳм » болкФру алмъосӣ , эй нзлтми фии алднёи манозили алкФори қавми Нӯҳу оду самуд ва ғайриҳам , « ва табин лакам » эй зуҳри лакам , « Киеви Фълнои баҳам » Флми тнзҷрўо , «у зрбнои лаками алأмсол » фии алқуръони Флми тътбрўо . Ва қили шоҳдтми фии мнозлҳми осор мо назул баҳами ?фонҳо боқӣа , «у зрбнои лаками алأмсол » ани ман феъли фаълаами Фҳкмаҳи фии ҳулӯли алъзоби ҳкмҳм .

«وَ سَکَنْتُمْ فِی مَساکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ» بالکفر و المعاصی، ای نزلتم فی الدّنیا منازل الکفّار قوم نوح و عاد و ثمود و غیرهم، «وَ تَبَیَّنَ لَکُمْ» ای ظهر لکم، «کَیْفَ فَعَلْنا بِهِمْ » فلم تنزجروا، «وَ ضَرَبْنا لَکُمُ الْأَمْثالَ» فی القرآن فلم تعتبروا. و قیل شاهدتم فی منازلهم آثار ما نزل بهم فانّها باقیة، «وَ ضَرَبْنا لَکُمُ الْأَمْثالَ» انّ من فعل فعلهم فحکمه فی حلول العذاب حکمهم.

«у қади мкрўои мкрҳм » эй дбри аломми алхолиаҳи тдбирҳми комаи дбри қўмку кФрўои брслҳми комаи кФрўои бку ҷҳдўои ллхлўд ҷҳдҳм мегуяд : умматҳои пешин ки гузаштанду ҷаҳони дорон ки буданд ба пайғомбарону расӯлони хеш кофар шуданд ва созҳои бад сохтанд дар кори пайғомбарону аизоءи эшон ҳам чунон ки мушрикони Маккаи бтў кофар мешаванд ва дар қатлу нафии ту созҳои бад май созанд , « ва ъанд аллоҳи мкрҳм » эй ҳўи собити ъндаҳи лиўми алҷзоءи ғайри хоФи алайҳ , ва он созу макру куфри эшон бнздики худоӣ таъолӣ собитаст бар ваии пӯшида на медонад ва мебинад то рӯзи ҷазо ки эшонро ҷзоء он диҳад , «у إни кони мкрҳм лтзўл манеҳ алҷбол » эй ва мо кони мкрҳми лизўл ба амр алнабӣ ( с )у амри дайни алислому субутаи ксбўти алҷболи алросиаҳи лони аллоҳи ъзу ҷли въди набӣаи алайҳи алслоаҳу ассаломи изҳори дайнаи алии кули алодёни Фқоли ҷли зикра : « лизҳраҳи алии аддӣни калла » маънӣ онаст ки макри эшон агар чанд кӯшанду созанди кӯҳро аз ҷои набард ва на ҷанбанд , яъне кори дайни ислому набуввати Мустафо ҳамчун кӯҳаст росиху собит , макри эшону созу тадбиру ҳияли эшон дар он асар накунад ки раби алъзаҳ ваъда дод ки ин дайни ислом бар ҳамаи дайнҳо ғолиб буду Мустафороу мؤмнонро бар душмани зафару нусрат буду далели барин қавл онаст ки бар ақаб гуфт : « Флои тҳсбни аллоҳи мхлФи ваъдаи русула » .

«وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ» ای دبر الامم الخالیة تدبیرهم کما دبّر قومک و کفروا برسلهم کما کفروا بک و جهدوا للخلود جهدهم میگوید: امّتهای پیشین که گذشتند و جهان‌داران که بودند به پیغامبران و رسولان خویش کافر شدند و سازهای بد ساختند در کار پیغامبران و ایذاء ایشان هم چنان که مشرکان مکه بتو کافر می‌شوند و در قتل و نفی تو سازهای بد می‌سازند، «وَ عِنْدَ اللَّهِ مَکْرُهُمْ» ای هو ثابت عنده لیوم الجزاء غیر خاف علیه، و آن ساز و مکر و کفر ایشان بنزدیک خدای تعالی ثابتست بر وی پوشیده نه می‌داند و می‌بیند تا روز جزا که ایشان را جزاء آن دهد، «وَ إِنْ کانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ» ای و ما کان مکرهم لیزول به امر النبی (ص) و امر دین الاسلام و ثبوته کثبوت الجبال الرّاسیة لانّ اللَّه عزّ و جلّ‌ وعد نبیّه علیه الصلاة و السّلام اظهار دینه علی کلّ الادیان فقال جلّ ذکره: «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ» معنی آنست که مکر ایشان اگر چند کوشند و سازند کوه را از جای نبرد و نه جنباند، یعنی کار دین اسلام و نبوّت مصطفی همچون کوهست راسخ و ثابت، مکر ایشان و ساز و تدبیر و حیل ایشان در آن اثر نکند که ربّ العزّه وعده داد که این دین اسلام بر همه دینها غالب بود و مصطفی را و مؤمنانرا بر دشمن ظفر و نصرت بود و دلیل برین قول آنست که بر عقب گفت: «فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ».

Қрأи алксоӣии лтзўли бФтҳи алломи алаввалӣу зми ассонӣау алмънӣ :у ани кони мкрҳми иблғи фии аллакайади илои азолаҳи алҷболи ?фони аллоҳи ъзу ҷли инсри дайнау мкрҳми ъндаҳи лои ихФӣ алайҳ мегуяд агар кеду макри эшон аз азимӣ ки буд баҷое расад ки кӯҳ аз ҷои бабради эшон дар он суд накунанд ва бакор наёяд эшонро , қавмӣ гуфтанд : ин макр намрудаст ки кӯҳ аз он макр вай биҷунбед .

قرأ الکسائی لتزول بفتح اللام الاولی و ضمّ الثانیة و المعنی: و ان کان مکرهم یبلغ فی الکید الی ازالة الجبال فانّ اللَّه عزّ و جلّ ینصر دینه و مکرهم عنده لا یخفی علیه می‌گوید اگر کید و مکر ایشان از عظیمی که بود بجایی رسد که کوه از جای ببرد ایشان در آن سود نکنند و بکار نیاید ایشان را، قومی گفتند: این مکر نمرود است که کوه از آن مکر وی بجنبید.

Ва баёни ин қисса онаст ки алии бен абии толиб ( ъ ) ва ҷамоатӣ гуфтанд ки намруд ҷаббор гуфт агар онч иброҳӣм мегуяд ҳақасту рости пас ман нанишинам то он гуҳ ки бидонам ки дар осмон кист ва чист ? ! бифармуд то чаҳор бачаи каркасро бгўшти бпрўрднд то бузург шуданд , он гуҳи тобутии сохт ва худ бо дайгарӣ дар он нишасту тобут дар пойҳои насур басту болои тобути ъсоӣӣ фурӯ зад бар сари он порае гӯшти овехтаи он гуҳи эшонро фаро гузошт то бар париданд бтмъи он гӯшт , ва он тобутро ду дар сохта буд яке сӯии боло ва яке сӯии зер , чун нек бар ҳаво парвоз карда буданд намруди соҳиби хешро гуфт : аФтҳи албоби алоълӣу анзри илои алсмоءи ҳилли қрбнои минҳои ин дар ки сӯй болост бигушоӣ то худ куҷо раседем ? дар бикшод осмонро бҳиӣаҳ худ дид чунонк буд , он гуҳ гуфт : аФтҳи албоби алосФли Фонзри илои аларзи Киеви туроҳо он дар ки сӯй замин аст бигушоӣ то худ чунаст ? бикшод ва гуфт заминро ҳамчун миёни дарё май байнаму кӯҳҳо чун духон , дарҳо фурӯ афканданд то аз он бартар париданд , бози дигар бора бифармуд то дар бикшод бингараст , осмони ҳам чунон бҳиӣаҳ худ дид ва дар зер нигараст гуфт аз замини сиёҳӣ май байнами ҳеҷ осору атлоли пайдо на , ва он гуҳ аз боло Нидо омад : аиҳо алтоғиаҳ анӣ таред эй гумроҳ беҳосил чаҳ мехоҳӣу куҷо май рӯй ? ъкрмаҳ гуяд он ғулом ки бо вай буд тир ва камон дошт як тири сӯии ҳавои андохти моҳе аз он дарё ки бар ҳавост тани хеш фидо кард , дархост то он тири бхўни вай олӯда кунанд , он тири олӯдаи бхўни он моҳии бтобўт боз омад , намруд гуфт : кафяти шуғли илоҳи алсмоء , пас фармуд он ғуломи хешро то он Асо аз сӯии ҳаво бо сӯй зерин гардонид то он мурғони бтмъи гӯшти қасд зер карданду тобути базмин боз овараданд , ин буд тадбиру макри намруду кӯҳҳои замин аз паридан он мурғону бурдан ва овардан он тобут пиндоштанд ки фазаъи қиёмат ва растохезаст аз ҷои худ бҷнбиднд , инаст ки раб Алъоламин гуфт : «у إни кони мкрҳм лтзўл манеҳ алҷбол » . Он макр ва кеду тадбири мушрикон агар чанд бтдбиру макр намруд расад ки аз он кӯҳ ҳо биҷунбад , эшонро суд надорад ва бакор наёяд .

و بیان این قصّه آنست که علی بن ابی طالب (ع) و جماعتی گفتند که نمرود جبّار گفت اگر آنچ ابراهیم می‌گوید حقست و راست پس من ننشینم تا آن گه که بدانم که در آسمان کیست و چیست؟! بفرمود تا چهار بچه کرکس را بگوشت بپروردند تا بزرگ شدند، آن گه تابوتی ساخت و خود با دیگری در آن نشست و تابوت در پایهای نسور بست و بالای تابوت عصائی فرو زد بر سر آن پاره‌ای گوشت آویخته آن گه ایشان را فرا گذاشت تا بر پریدند بطمع آن گوشت، و آن تابوت را دو در ساخته بود یکی سوی بالا و یکی سوی زیر، چون نیک بر هوا پرواز کرده بودند نمرود صاحب خویش را گفت: افتح الباب الاعلی و انظر الی السّماء هل قربنا منها این در که سوی بالاست بگشای تا خود کجا رسیدیم؟ در بگشاد آسمان را بهیئة خود دید چنانک بود، آن گه گفت: افتح الباب الاسفل فانظر الی الارض کیف تراها آن در که سوی زمین است بگشای تا خود چونست؟ بگشاد و گفت زمین را همچون میان دریا می‌بینم و کوه‌ها چون دخان، درها فرو افکندند تا از آن برتر پریدند، باز دیگر باره بفرمود تا در بگشاد بنگرست، آسمان هم چنان بهیئة خود دید و در زیر نگرست گفت از زمین سیاهی می‌بینم هیچ آثار و اطلال پیدا نه، و آن گه از بالا ندا آمد: ایّها الطاغیة انّی ترید ای گمراه بی حاصل چه میخواهی و کجا می‌روی؟ عکرمه گوید آن غلام که با وی بود تیر و کمان داشت یک تیر سوی هوا انداخت ماهیی از آن دریا که بر هواست تن خویش فدا کرد، درخواست تا آن تیر بخون وی آلوده کنند، آن تیر آلوده بخون آن ماهی بتابوت باز آمد، نمرود گفت: کفیت شغل اله السّماء، پس فرمود آن غلام خویش را تا آن عصا از سوی هوا با سوی زیرین گردانید تا آن مرغان بطمع گوشت قصد زیر کردند و تابوت بزمین باز آوردند، این بود تدبیر و مکر نمرود و کوه‌های زمین از پریدن آن مرغان و بردن و آوردن آن تابوت پنداشتند که فزع قیامت و رستاخیزست از جای خود بجنبیدند، اینست که ربّ العالمین گفت: «وَ إِنْ کانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ». آن مکر و کید و تدبیر مشرکان اگر چند بتدبیر و مکر نمرود رسد که از آن کوه‌ها بجنبد، ایشان را سود ندارد و بکار نیاید.

« Флои тҳсбни аллоҳ » ё Муҳамад , « мхлФи ваъдаи русула » мо ваъдаами ман алнсру алФтҳи лоўлёӣаҳу алҳлоки лоъдоӣаҳ , « إни аллоҳи азиз » мниъ , « зўи интиқом » ман алкФори иҷозиҳми бмои кони сиотҳм .

«فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ» یا محمّد، «مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ» ما وعدهم من النّصر و الفتح لاولیائه و الهلاک لاعدائه، «إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ» منیع، «ذُو انتِقامٍ» من الکفّار یجازیهم بما کان سیّآتهم.

« явми тбдли алأрз » алъомли фии явм , қавла : « зўи интиқом » эй ҳўи зўи интиқоми фии злки алиўм , « тбдли алأрзи ғайри алأрз » муфассирони ӣнҷои ду қавл гуфтаанд : яке онаст ки ин табдил тағйир сӯратаст на табдили айни ҷавҳар , замину дأби замин ҳамонаст , аммо сӯрату сифати ваии бигардад ки ин нишебу фарозу кӯҳу дарёу анҳору ашҷор ҳама бурдоранд то заминӣ шавад млсоء , ҳомӯнии як ранг : « қоъои сФсФои лотарӣ фӣҳо ъўҷоу лои أмто » ва ҳамчунин ҷавҳари осмон бар ҷой буд аммо сифати ваии бигардад ки ситорагон фурӯ резанду офтобу моҳро равшанои бибаранд , гуҳӣ чун дардии зят буд чунонк гуфт : « явми ткўни алсмоءи колмҳл » . Гуҳии гулгуну сурхи ранги шикофта чунонк гуфт : « Фإзои аншқти алсмоءи Фконти вирдаи колдҳон » . Қавл дигар онаст ки ин табдил айнаст на табдили сӯрат , ин замину осмон ки ҳаст айн он бурдоранду заминӣу осмонии дигари биҷой он ниҳанд .

«یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ» العامل فی یوم، قوله: «ذُو انتِقامٍ» ای هو ذو انتقام فی ذلک الیوم، «تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ» مفسران اینجا دو قول گفته‌اند: یکی آنست که این تبدیل تغییر صورتست نه تبدیل عین جوهر، زمین و دأب زمین همان است، امّا صورت و صفت وی بگردد که این نشیب و فراز و کوه و دریا و انهار و اشجار همه بردارند تا زمینی شود ملساء، هامونی یک رنگ: «قاعاً صَفْصَفاً لا تَری‌ فِیها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً» و همچنین جوهر آسمان بر جای بود امّا صفت وی بگردد که ستارگان فرو ریزند و آفتاب و ماه را روشنایی ببرند، گهی چون دردی زیت بود چنانک گفت: «یَوْمَ تَکُونُ السَّماءُ کَالْمُهْلِ». گهی گلگون و سرخ رنگ شکافته چنانک گفت: «فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ فَکانَتْ وَرْدَةً کَالدِّهانِ». قول دیگر آنست که این تبدیل عین است نه تبدیل صورت، این زمین و آسمان که هست عین آن بردارند و زمینی و آسمانی دیگر بجای آن نهند.

Ибн масъӯд гуфту ҷамоатии муфассирон : тбдли ирзои бизоءи конҳо Фзаҳи лами исФки фӣҳо даму лами тъмли алайҳои хтиӣаҳ . Саид ҷбир гуфту Муҳамади бен каъб : ҳаии арзи ман хбз яъне тбдли хбзаҳи бизоءи иأкли минҳои алмؤмнўни ман таҳти ақдомҳм ,у фии злки мо рӯй абӯи Саиди алхдрии ан алнабӣ ( с ) қол : ткўни аларзи явми алқёмаҳи хбзаҳи воҳидаи икФоҳои алҷбори бедаи комаи икФоаҳи аҳдкми хбзтаҳи фии алсФраҳи нзлои лоҳли алҷнаҳ .

ابن مسعود گفت و جماعتی مفسران: تبدل ارضا بیضاء کانّها فضّة لم یسفک فیها دم و لم تعمل علیها خطیئة. سعید جبیر گفت و محمد بن کعب: هی ارض من خبز یعنی تبدل خبزة بیضاء یأکل منها المؤمنون من تحت اقدامهم، و فی ذلک ما روی ابو سعید الخدری عن النبی (ص) قال: تکون الارض یوم القیامة خبزة واحدة یکفاها الجبّار بیده کما یکفاه احدکم خبزته فی السّفرة نزلا لاهل الجنّة.

Ва қили тбдли аларз норо Фтсири аларзи кулҳо нороу алҷнаҳи ман вроءҳои ирии кўоъбҳоу акўобҳо ,у қоли каъби тсири алсмоўоти ҷноноу исири макони албҳри алнор . Ва қили табдили алсмоўоти тайҳо ман қавла : « явми нтўии алсмоء »у қили тбдли аларзи ҷаҳаннаму алсмоўоти ҷноно . Ва ани ъоӣшаҳи қолати сأлти расӯли аллоҳ ( с ) ин икўни анноси ҳайни тбдли аларз ? Фқоли алии алсрот ,у ирўии алии ҷсри ҷаҳаннам ,у ирўии азёФи аллоҳ , «у брзўо » эй хрҷўои ман қбўрҳм , « ллаҳи алвоҳади алқҳор » лмҳосбтаҳи аёҳму муҷозотаи алии аъмолҳм .

و قیل تبدل الارض نارا فتصیر الارض کلّها نارا و الجنّة من وراءها یری کواعبها و اکوابها، و قال کعب تصیر السّماوات جنانا و یصیر مکان البحر النّار. و قیل تبدیل السّماوات طیّها من قوله: «یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ» و قیل تبدل الارض جهنّم و السماوات جنانا. و عن عائشة قالت سألت رسول اللَّه (ص) این یکون النّاس حین تبدّل الارض؟ فقال علی الصراط، و یروی علی جسر جهنّم، و یروی اضیاف اللَّه،«وَ بَرَزُوا» ای خرجوا من قبورهم، «لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ» لمحاسبته ایّاهم و مجازاته علی اعمالهم.

Рӯй инси бен молик : қол назул Ҷабраили алии Муҳамад ( с )у ҳўи итлўои ҳзаҳи алоиаҳ : « явми тбдли алأрзи ғайри алأрзу алсмоўот » , Фқоли Муҳамад ( с ) ё Ҷабраил ва ин икўни анноси явми алқёмаҳ , қол ё Муҳамади алии арзи бизоءи лами иъмли алайҳои занби қт , Фозои зФрти ҷаҳаннами ттълқи алмлоӣкаҳи болърши кули инодии лои асأлки алои нафасӣ , «у ткўни алҷболи колъҳни алмнФўш » . Тзўби ман мхоФаҳи ҷаҳаннам ё Муҳамаду иҷоءи бҷҳнми явми алқёмаҳи тзФи зФои алайҳои сбъўни алифи зимоми алии кули зимоми сбъўни алифи малик ҳатто таваққуфи байни ядии аллоҳи ъзу ҷл , Фиқоли лҳо ё ҷаҳаннами такаллумӣ , қоли тқўли ҷаҳаннами лои илоҳи алои анату ъзтку ъзмтки лонтқмни алиўми ммни акли рзқку абди ғайрики лои иҷоўзнии алои ман ъндаҳи ҷавоза , қоли Муҳамад ( с ) ё Ҷабраил ва мо алҷўози явми алқёмаҳ ? қоли абшри абшр ё Муҳамади ?фони амтки алии алҷўоз , алои ман шаҳди ани лои илоҳи алои аллоҳи собтои ҷаззи ман ҷсри ҷаҳаннам , қоли Фқоли Муҳамад ( с ) : алҳмди ллаҳи алзии илоҳами умматии шҳодаҳи ани лои илоҳи алои аллоҳ .

روی انس بن مالک: قال نزل جبرئیل علی محمّد (ص) و هو یتلوا هذه الآیة: «یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ»، فقال محمد (ص) یا جبرئیل و این یکون النّاس یوم القیامة، قال یا محمّد علی ارض بیضاء لم یعمل علیها ذنب قطّ، فاذا زفرت جهنّم تتعلق الملائکة بالعرش کل ینادی لا اسألک الّا نفسی، «وَ تَکُونُ الْجِبالُ کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ». تذوب من مخافة جهنّم یا محمد و یجاء بجهنّم یوم القیامة تزفّ زفا علیها سبعون الف زمام علی کلّ زمام سبعون الف ملک حتّی توقف بین یدی اللَّه عزّ و جلّ، فیقال لها یا جهنّم تکلّمی، قال تقول جهنّم لا اله الّا انت و عزّتک و عظمتک لانتقمنّ الیوم ممّن اکل رزقک و عبد غیرک لا یجاوزنی الّا من عنده جوازه، قال محمد (ص) یا جبرئیل و ما الجواز یوم القیامة؟ قال ابشر ابشر یا محمّد فانّ امّتک علی الجواز، الا من شهد ان لا اله الّا اللَّه ثابتا جاز من جسر جهنّم، قال فقال محمّد (ص): الحمد للَّه الذی الهم امّتی شهادة ان لا اله الّا اللَّه.

« ватарӣ алмҷрмини иўмӣз » ватарӣ ё Муҳамади алкФори явми алқёмаҳ , « мқрнин » мшдўдини фии алқрну ҳўи алҳбл . Ва қили қрнўои фии алқиўду алоғлол , ман қарнати алшии ءи болшии ء эй зммтаҳи Фиқрни алкоФри маъаи алкоФр . Ва қили иқрни алкоФри маъаи шайтона . Ва қили иҷъли кули воҳиди маъаи қарина , « фии алأсФод » ҷамъи сафаду ҳўи алғл . Ва қили алқиду кули мо сафад ба алонсон Эй шуд .

«وَ تَرَی الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ» و تری یا محمّد الکفّار یوم القیامة، «مُقَرَّنِینَ» مشدودین فی القرن و هو الحبل. و قیل قرنوا فی القیود و الاغلال، من قرنت الشی‌ء بالشی‌ء ای ضممته فیقرن الکافر مع الکافر. و قیل یقرن الکافر مع شیطانه. و قیل یجعل کلّ واحد مع قرینه، «فِی الْأَصْفادِ» جمع صفد و هو الغلّ. و قیل القید و کلّ ما صفد به الانسان ای شدّ.

« сробилҳми ман Қатарон » эй лбосҳми ман алқтрони алзии итлӣ ба алإблу ҳўи мнтни алриҳи тсръи илайҳи алнор . Ва қили алқтрони мо итҳлби ман шаҷари алأбҳлу ҳўи ақбли алошёءи аштъолоу луи ?ераади аллоҳи ҷлу ъзи алмболғаҳи фии аҳроқҳми бғири нору бғири Қатарони лқдри алии злку локинаи ъзби бмои иъқли алъбоди алъзоби ман ҷиҳатау ҳзрҳми мо иърФўни ҳақиқата ,у қрии ман Қатари ону алқтри алнҳоси алмзобу алонии алзии блғи алғоиаҳи фии алҳрораҳ , «у тғшии вҷўҳҳми алнор » тълўҳои ФтлФҳҳои Флои итиқўни радҳо .

«سَرابِیلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ» ای لباسهم من القطران الذی یطلی به الإبل و هو منتن الرّیح تسرع الیه النّار. و قیل القطران ما یتحلّب من شجر الأبهل و هو اقبل الاشیاء اشتعالا و لو اراد اللَّه جلّ و عزّ المبالغة فی احراقهم بغیر نار و بغیر قطران لقدر علی ذلک و لکنّه عذب بما یعقل العباد العذاب من جهته و حذرهم ما یعرفون حقیقته، و قرئ من قطر آن و القطر النّحاس المذاب و الآنی الذی بلغ الغایة فی الحرارة، «وَ تَغْشی‌ وُجُوهَهُمُ النَّارُ» تعلوها فتلفحها فلا یطیقون ردّها.

« лиҷзии аллоҳи кули нафаси мо касбат » иҷзии вифқи аъмолҳм , ани хирои Фхироу ани шрои Фшро , « إни аллоҳи сариъи алҳсоб » иҳосби ҷамеъи алъбоди фии асраъи ман лмҳи албср .

«لِیَجْزِیَ اللَّهُ کُلَّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ» یجزی وفق اعمالهم، ان خیرا فخیرا و ان شرّا فشرّا، «إِنَّ اللَّهَ سَرِیعُ الْحِسابِ» یحاسب جمیع العباد فی اسرع من لمح البصر.

« ҳозо » эй ҳозои алқуръон , « балоғи ллнос » аблғи аллоҳ ба илайҳами фии алҳҷаҳи алайҳим . Ва қили алблоғи алкФоиаҳ , ман қавла : « إни фии ҳозои лблоғо » эй ҳўи кофи фии инзори аннос , «у линзрўо ба » қил алўоў зоядау алтқдири линзрўо ба . Ва қили ҳўи мҳмўли алии алмънӣ эй ҳозои алқуръони балоғи фӣаи кифояи ллноси литъзўо бау линзрўо ба . Ва қили ҳўи атфи алии аввали алсўраҳ эй анзлнои алкитоби лтхрҷи анносу лтнзрҳми анат ё Муҳамад , «у лиълмўо » бмои зикри фӣаи ман алҳуҷаҷ , « أнмои ҳўи إлаҳи воҳид » лои шарики маъаау лои муайян , «у лизкр » эйу литъз , « أўлўои алأлбоб » аҳли аллбу алъқлу албсоӣр .

«هذا» ای هذا القرآن، «بَلاغٌ لِلنَّاسِ» ابلغ اللَّه به الیهم فی الحجّة علیهم. و قیل البلاغ الکفایة، من قوله: «إِنَّ فِی هذا لَبَلاغاً» ای هو کاف فی انذار النّاس، «وَ لِیُنْذَرُوا بِهِ» قیل الواو زایدة و التقدیر لینذروا به. و قیل هو محمول علی المعنی ای هذا القرآن بلاغ فیه کفایة للنّاس لیتعظوا به و لینذروا به. و قیل هو عطف علی اول السورة ای انزلنا الکتاب لتخرج النّاس و لتنذرهم انت یا محمد، «وَ لِیَعْلَمُوا» بما ذکر فیه من الحجج، «أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ» لا شریک معه و لا معین، «وَ لِیَذَّکَّرَ» ای و لیتعظ، «أُولُوا الْأَلْبابِ» اهل اللّب و العقل و البصائر.