Қавлаи таъолӣ : « қолати рслҳми أи фии аллоҳи шак » яъне أи фии тавҳиди аллоҳи шак , ин ояти ҷавоби коФронст ки мегуфтанд : « إнои лФии шаки ммои тдъўннои إлиаҳи мриб »у истифҳом бмънӣ инкораст эй лои тшкўои фии вуҷӯди аллоҳу ваҳдониятаи субҳонаи Фқди дили алии тавҳидау вуҷӯдау қудратаи халқи алсмоўоту аларз .

قوله تعالی: «قالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِی اللَّهِ شَکٌّ» یعنی أ فی توحید اللَّه شک، این آیت جواب کافرانست که می‌گفتند: «إِنَّا لَفِی شَکٍّ مِمَّا تَدْعُونَنا إِلَیْهِ مُرِیبٍ» و استفهام بمعنی انکارست ای لا تشکّوا فی وجود اللَّه و وحدانیّته سبحانه فقد دلّ علی توحیده و وجوده و قدرته خلق السّماوات و الارض.

Ибтидо мегуяд дар ҳастӣу яктое ва бе ҳамтои аллоҳ дар гумон мабошед ва яқин донед ки ӯст ягонаи худованд беназир ва бе монанди , офаридагори осмону замин , чун медонед бегумон ки офаридагор коинот ӯст , пас бегумон бидонед ки маъбуд ва худованд ӯст , « идъўкм » илои алоямону тоъаҳи алрсли ибъсаҳи аёнои аликм « лиғФри лаками ман знўбкм » азои омнтм ба , ман зёдтст яъне лиғФри лаками знўбкм , ва раво бошад ки ман табъиз бошад яъне мо салафи ман знўбкм , «у иؤхркми إлии أҷли мсмӣ » эй илои мунтаҳии оҷолкми алзии саммии лаками Флои иأхзкми болъзобу алҳлоки комаи ахз ба ман куфри қблкм , « қолўо » эй алқўм , « إни أнтми إлои башари мслно » фии алсўраҳу алҳиӣаҳу лстми бмлоӣкаҳи тҳбўни сднои ани ибодаи алосноми алтии кони иъбдҳои обоؤно « Фأтўнои бслтони мубин » ҳаҷаи возеҳаи итиқни баҳои анкми мҳқўни фии дъўокм .

ابتدا می‌گوید در هستی و یکتایی و بی همتایی اللَّه در گمان مباشید و یقین دانید که اوست یگانه خداوند بی نظیر و بی مانند، آفریدگار آسمان و زمین، چون می دانید بی گمان که آفریدگار کائنات اوست، پس بی گمان بدانید که معبود و خداوند اوست، «یَدْعُوکُمْ» الی الایمان و طاعة الرّسل یبعثه ایّانا الیکم «لِیَغْفِرَ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ» اذا آمنتم به، من زیادتست یعنی لیغفر لکم ذنوبکم، و روا باشد که من تبعیض باشد یعنی ما سلف من ذنوبکم، «وَ یُؤَخِّرَکُمْ إِلی‌ أَجَلٍ مُسَمًّی» ای الی منتهی آجالکم الّذی سمّی لکم فلا یأخذکم بالعذاب و الهلاک کما اخذ به من کفر قبلکم، «قالُوا» ای القوم، «إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا» فی الصورة و الهیئة و لستم بملائکة تحبّون صدّنا عن عبادة الاصنام الّتی کان یعبدها آباؤنا «فَأْتُونا بِسُلْطانٍ مُبِینٍ» حجّة واضحة یتیقّن بها انّکم محقون فی دعواکم.

« қолати ?лаами рслҳм » сдқтми фии қўлкми анои башари мслкму локини ман аллоҳи ълинои болнбўаҳу алрсолаҳу комаи ман ълино : « Ямани алии ман ишоءи ман ибода » , « ва мо кони лнои أни нأтикми бслтон » ин ҷавоб эшонаст ки гуфтанд : « Фأтўнои бслтони мубин » .

«قالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ» صدقتم فی قولکم انّا بشر مثلکم و لکن منّ اللَّه علینا بالنّبوّة و الرّسالة و کما منّ علینا: «یَمُنُّ عَلی‌ مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ»، «وَ ما کانَ لَنا أَنْ نَأْتِیَکُمْ بِسُلْطانٍ» این جواب ایشانست که گفتند: «فَأْتُونا بِسُلْطانٍ مُبِینٍ».

Ақтроҳ оёт карданд берун аз он мӯъҷизҳо ки бо эшон буд ва намуданд , « ва мо кони лнои أни нأтикми бслтон » эй лои итотии лнои ани нأтикми болҳҷаҳи алтии тлбтмўҳо , « إлои бإзни аллоҳ » эй бомари аллоҳи лнои бзлк , «у алии аллоҳи Флитўкли алмؤмнўн » ман кони ириди атбоъ алҳақ ази ақоми алдлили ?фонаи итўкли алии аллоҳу ирзии бмои иътиаҳу лои иъонди боқтроҳи алоёт .

اقتراح آیات کردند بیرون از آن معجزها که با ایشان بود و نمودند، «وَ ما کانَ لَنا أَنْ نَأْتِیَکُمْ بِسُلْطانٍ» ای لا یتاتی لنا ان نأتیکم بالحجّة التی طلبتموها، «إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ» ای بامر اللَّه لنا بذلک، «وَ عَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ» من کان یرید اتباع الحق اذ اقام الدّلیل فانّه یتوکّل علی اللَّه و یرضی بما یعطیه و لا یعاند باقتراح الآیات.

« ва мо лно أло натаваккул алии аллоҳ » эй лои узри лнои ани тркнои алтўкли алайҳ , «у қади ҳдонои сблно » аршднои ллоимону рзқнои алнбўаҳ , «у лнсбрни алии мо озитмўно » ҷавоби қисми мзмри ҳлФўои алии алсбри алии азоҳму ани лои имскўои ани дъоӣҳм , «у алии аллоҳи Флитўкли алмтўклўн » ириди фии сбрнои алии азокм ,у алтўкли алии аллоҳи тафвизи аламри илайҳу алтслими ?ла .

«وَ ما لَنا أَلَّا نَتَوَکَّلَ عَلَی اللَّهِ» ای لا عذر لنا ان ترکنا التوکل علیه، «وَ قَدْ هَدانا سُبُلَنا» ارشدنا للایمان و رزقنا النبوة، «وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلی‌ ما آذَیْتُمُونا» جواب قسم مضمر حلفوا علی الصبر علی اذاهم و ان لا یمسکوا عن دعائهم، «وَ عَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ» یرید فی صبرنا علی اذاکم، و التّوکل علی اللَّه تفویض الامر الیه و التّسلیم له.

«у қоли аллазӣнаи кФрўои лрслҳми лнхрҷнкми ман أрзно » эй ҳлФи алкоФрўн .

«وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنا» ای حلف الکافرون.

Ва қолўои лнхрҷнкм ва ман омни мъкми ман байни азҳрно ва ман блодно , « أўи лтъўдни фии млтно » эй алои ани трҷъўои ани дъўткми ҳзаҳу тъўдўои илои ибодаи алосному лами ткни алрсли алии млтҳми қт ҳатто иъўдўои фӣҳоу қади мзии ҳозои фии алоъроФ , « Фأўҳии إлиҳми рбҳм » эй комаи ҳлФи алкФори алии ихроҷи алрслу алмؤмнини ман блодҳми алои ани иъўдўои илои динҳми кзлки ақсми аллоҳи ъзу ҷлу аўҳӣ ба илои алрсли анаи иҳлки алкоФрину иўрсҳми дёрҳму амўолҳми Фонҷзи ваъдаи Фзлки қавла : «у лнскннкми алأрзи ман бъдҳми злк » эй злки алоҳлоку алоскон , « лмни хоФи мақомӣ » эй мақомаи байни ядии ллҳсоби ФозоФи мақоми алъбди ило нафса лонаи иқимаҳи фӣаи комаи тқўли ндмти алии зрбк эй зарбии аёку сррти брؤитк эй брؤитии аёк ,у қади қоли аллоҳи субҳона : «у тҷълўни рзқкм » эй ризқии аёкм . Ва гуфтаанд ин хавфи бмънӣ илмаст кқўлаҳ : « Фإн хуфтам أлои иқимои ҳудӯди аллоҳ » эй ълмтм . Ҷой дигар гуфт : « Фхшинои أни ирҳқҳмо » эй ълмно , феълии ҳозои алмънӣ : « злки лмни хоФи мақомӣ » эй злки лмни илму сидқи болмқоми байни ядӣу сидқу идӣ . Ва қили маъноаи злки лмни илми қиёмии алайҳу ҳифзии асбоба , ман қавла : « أи Фмни ҳўи қоими алии кули нафаси бмои касбат » «у хоФи ваъид » эй мо аўъдти ман алъзоб .

و قالوا لنخرجنّکم و من آمن معکم من بین اظهرنا و من بلادنا، «أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنا» ای الّا ان ترجعوا عن دعوتکم هذه و تعودوا الی عبادة الاصنام و لم تکن الرّسل علی ملّتهم قطّ حتّی یعودوا فیها و قد مضی هذا فی الاعراف، «فَأَوْحی‌ إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ» ای کما حلف الکفّار علی اخراج الرّسل و المؤمنین من بلادهم الّا ان یعودوا الی دینهم کذلک اقسم اللَّه عزّ و جلّ و اوحی به الی الرّسل انّه یهلک الکافرین و یورثهم دیارهم و اموالهم فانجز وعده فذلک قوله: «وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذلِکَ» ای ذلک الاهلاک و الاسکان، «لِمَنْ خافَ مَقامِی» ای مقامه بین یدی للحساب فاضاف مقام العبد الی نفسه لانّه یقیمه فیه کما تقول ندمت علی ضربک ای ضربی ایّاک و سررت برؤیتک ای برؤیتی ایّاک، و قد قال اللَّه سبحانه: «وَ تَجْعَلُونَ رِزْقَکُمْ» ای رزقی ایّاکم. و گفته‌اند این خوف بمعنی علم است کقوله: «فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا یُقِیما حُدُودَ اللَّهِ» ای علمتم. جای دیگر گفت: «فَخَشِینا أَنْ یُرْهِقَهُما» ای علمنا، فعلی هذا المعنی: «ذلِکَ لِمَنْ خافَ مَقامِی» ای ذلک لمن علم و صدّق بالمقام بین یدیّ و صدّق و عیدی. و قیل معناه ذلک لمن علم قیامی علیه و حفظی اسبابه، من قوله: «أَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلی‌ کُلِّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ» «وَ خافَ وَعِیدِ» ای ما اوعدت من العذاب.

«у астФтҳўо » қавмӣ гуфтанд ин замир кофаронасту астФтоҳи эшон азоб хостанаст ки мегуфтанд : « Фأмтри ълинои ҳаҷҷораи ман алсмоءи аҷҷали лнои қтнои аӣтнои бмои тъднои аӣтнои бъзоби أлим » . Қавмӣ гуфтанд замир пайғомбаронасту астФтоҳи эшон фатҳ хостанасту нусрат бар кофарон ,у раби алъзаҳ иҷобат карду пайғомбаронроу мусулмононро бар кофарон нусрат дод чунонк гуфт : « إнои лннсри рслнои кони ҳқои ълинои насри алмؤмнини إни ҷнднои ?лаами алғолбўн » . «у хоби кул ҷаббор анед » эй хоби мо ?ерааду лами идрки мо тмнӣ ,у алҷбори алъолии алмткбри алии аллоҳу ҳўи сафаи зми фии алмхлўқину ҳўи алзии лои ирии лоҳди алайҳи ҳқо , тқўли аҷбри Фҳўи ҷаббор ва мислаи адрки Фҳўи дроку ҳўи қалил ,у аллоҳи ъзу ҷли ҷаббори ҷабри алъбоди алии мо арӣу қади сабақи шарҳа ,у алъниди алмъонди алмҷонби ллҳқи алзии иأбии ани иқўли лои илоҳи алои аллоҳ . Иқол ъанд ънодо эй адли ани алқсд ва арақ ъанд лои ирқии дамаи конаи харҷи ани алмътод .

«وَ اسْتَفْتَحُوا» قومی گفتند این ضمیر کافران است و استفتاح ایشان عذاب خواستن است که می‌گفتند: «فَأَمْطِرْ عَلَیْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ عَجِّلْ لَنا قِطَّنا ائْتِنا بِما تَعِدُنا ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِیمٍ». قومی گفتند ضمیر پیغامبران است و استفتاح ایشان فتح خواستن است و نصرت بر کافران، و ربّ العزّه اجابت کرد و پیغامبران را و مسلمانان را بر کافران نصرت داد چنانک گفت: «إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا کانَ حَقًّا عَلَیْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ إِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ».«وَ خابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ» ای خاب ما اراد و لم یدرک ما تمنی، و الجبّار العالی المتکبّر علی اللَّه و هو صفة ذمّ فی المخلوقین و هو الذی لا یری لاحد علیه حقّا، تقول اجبر فهو جبّار و مثله ادرک فهو درّاک و هو قلیل، و اللَّه عزّ و جلّ جبار جبر العباد علی ما اری و قد سبق شرحه، و العنید المعاند المجانب للحقّ الذی یأبی ان یقول لا اله الّا اللَّه. یقال عند عنادا ای عدل عن القصد و عرق عاند لا یرقی دمه کانّه خرج عن المعتاد.

Қоли ибни аббоси канти алрслу алмؤмнўни истзъФҳми қўмҳму иқҳрўнҳму икзбўнҳму идъўнҳми илои ани иъўдўои фии млтҳми Фобии аллоҳи лрслаҳу алмؤмнини ани иъўдўои фии млаҳи алкФри Фомрҳми ани итўклўои алии аллоҳу амрҳми ани истФтҳўои алии алҷбобраҳу ваъдаами ани искнҳми аларзи ман бъдҳми Фонҷзи аллоҳи ?лаами мо ваъдаам ,у астФтҳўои комаи амрҳми аллоҳи ани истФтҳўо , «у хоби кул ҷаббор анед » рӯй абӯи Саиди алхдрии қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : исири ънқи ман ҷаҳаннами явми алқёмаҳи Фиқўли ании амрати бслс . Бакул ҷаббор анед , ва ман ҷаъли маъаи аллоҳи ?илҳо охир ва ман қатл наФасо бғири нафас . Ва фии рўоиаҳи ахрии вклти бслс : бакул ҷаббор анед ,у бакули ман дуои маъаи аллоҳи ?илҳо охир . Ва болмсўрин .

قال ابن عباس کانت الرّسل و المؤمنون یستضعفهم قومهم و یقهرونهم و یکذبونهم و یدعونهم الی ان یعودوا فی ملتهم فابی اللَّه لرسله و المؤمنین ان یعودوا فی ملّة الکفر فامرهم ان یتوکلوا علی اللَّه و امرهم ان یستفتحوا علی الجبابرة و وعدهم ان یسکنهم الارض من بعدهم فانجز اللّه لهم ما وعدهم، و استفتحوا کما امرهم اللَّه ان یستفتحوا، «وَ خابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ» روی ابو سعید الخدری قال قال رسول اللَّه (ص): یسیر عنق من جهنّم یوم‌ القیامة فیقول انّی امرت بثلث. بکلّ جبّار عنید، و من جعل مع اللَّه الها آخر و من قتل نفسا بغیر نفس. و فی روایة اخری وکلّت بثلث: بکلّ جبار عنید، و بکلّ من دعا مع اللَّه الها آخر. و بالمصورین.

Қавла : « ман вроӣаҳи ҷаҳаннам » эй эмомау қдомаҳи ҷаҳаннами Фҳўи ирдҳои комаи иқол : аламути ман вроӣк . Ва қили ман вроӣаҳ эй ман вроءи ҳаёта яъне баъди мўтаҳи ҷаҳаннаму аласли фӣаи ани кули ман вории ънки шиӣои ман халаф ӯ қдоми Фҳўи вроку қили ман вроءи мо ҳўи фӣаи ҷаҳаннам эй ттлўаҳи комаи тқўли ллрҷли ман вроءи ҳозои мо тҳб эй итлўаҳ , «у исқии ман моء садед » Фолсдиди бадали ман алмоءу лӣси сафаи ?ла , эй исқии алсдиди макони алмоءи конаи қол : « ҷаъли моؤаҳи сдидо »у саммии моءи лмиъаҳ , комаи қили ллмнии моءу ллдмъи моءу лисои болмоءу иҷўзи ани икўни алии алтшбиаҳ эй исқии моء кона садед ,у ҳўи мо исили ман алҷрҳ мхтлто боладаму алқиҳ . Қоли қтодаҳи ҳўи мо ихрҷи ман ҷилди алкоФру лаҳма . Ва қоли алрбиъи бен инси ҳўи ғассолаи аҳли алнору злки ман фурӯҷи алзноаҳу ҷаззи ани икўни алсдиди всФои ллмоءи Фикўни алмънии ман моء садед , исди ани шурбаи лкроҳаҳи мазоқа .

قوله: «مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ» ای امامه و قدامه جهنّم فهو یردّها کما یقال: الموت من ورائک. و قیل من ورائه ای من وراء حیاته یعنی بعد موته جهنّم و الاصل فیه ان کلّ من واری عنک شیئا من خلف او قدّام فهو وراک و قیل من وراء ما هو فیه جهنّم ای تتلوه کما تقول للرّجل من وراء هذا ما تحبّ ای یتلوه، «وَ یُسْقی‌ مِنْ ماءٍ صَدِیدٍ» فالصدید بدل من الماء و لیس صفة له، ای یسقی الصّدید مکان الماء کانّه قال: «جعل ماؤه صدیدا» و سمّی ماء لمیعه، کما قیل للمنی ماء و للدّمع ماء و لیسا بالماء و یجوز ان یکون علی التّشبیه ای یسقی ماء کانّه صدید، و هو ما یسیل من الجرح مختلطا بالدّم و القیح. قال قتادة هو ما یخرج من جلد الکافر و لحمه. و قال الربیع بن انس هو غسالة اهل النّار و ذلک من فروج الزناة و جاز ان یکون الصدید وصفا للماء فیکون المعنی من ماء صدید، یصدّ عن شربه لکراهة مذاقه.

« итҷръаҳ » итҳсоаҳу ишрбаҳи ҷуръаи ҷуръаи лмрортаҳу ҳарората , «у лои икоди исиғаҳ » эй исиғаҳи баъди абтоء , тқўли соғи алшроби исўғи сўғои азои ҷаззи алҳлқу васли илои алҷўФ ,у қили лои исўғи фии ҳалқаи бали иғс ба Фитўл ба азоба .

«یَتَجَرَّعُهُ» یتحسّاه و یشربه جرعة جرعة لمرارته و حرارته، «وَ لا یَکادُ یُسِیغُهُ» ای یسیغه بعد ابطاء، تقول ساغ الشراب یسوغ سوغا اذا جاز الحلق و وصل الی الجوف، و قیل لا یسوغ فی حلقه بل یغصّ به فیطول به عذابه.

Рӯй абӯи эмомаи қол алнабӣ ( с ) иқрби илайҳи Фиткрҳаҳи Фозо аднӣ манеҳ шӯии виҷҳау вақъати фурӯаи раъсаи Фозои шурбаи қатъи амъоӣаҳ ҳатто ихрҷи ман дбраҳ .

روی ابو امامة قال النبی (ص) یقرّب الیه فیتکرّهه فاذا ادنی منه شوی وجهه و وقعت فروة رأسه فاذا شربه قطع امعائه حتّی یخرج من دبره.

Иқўли аллоҳи ъзу ҷл : «у сқўои моءи ҳмимои Фқтъи أмъоءҳм »у қол : « ишўии алўҷўаҳи бӣси алшроб » .

یقول اللَّه عزّ و جل: «وَ سُقُوا ماءً حَمِیماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ» و قال: «یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ».

Ва қоли ибни аббоси фии ҷаҳаннами аўдиаҳи тҷрии фии тлк алоўдиаҳ садед аҳли алнори қиҳҳму дмоؤҳми Фисқўни ман злки алсдид . Риҳаҳи антни ман кули қзраҳ , «у иأтиаҳи аламути ман кули макон » ман бадана ҳатто ман атроф шеъра мегуяд аз ҳар миқдори растангоҳи мӯӣ дардӣ мебинад ки аз чунон дард зинда мерад ва ӯ аз он намирад . Қоли ибни ҷриҳи иълқ нафса ъанд ҳнҷртаҳи Флои тхрҷи ман фӣаи Фимўту лои трҷъи илои маконҳо ман ҷўФаҳи ФтнФъаҳи алҳёҳ , назираи қавла : « лои имўти фӣҳоу лои яҳё » , « ва ман вроӣаҳи азоби ғализ » эй ва ман баъди злки ҳабси алонФосу давоми алъзобу алхлўди фии алнор , назираи қавла : « здноҳми ъзобои фавқи алъзоб » .

و قال ابن عباس فی جهنّم اودیة تجری فی تلک الاودیة صدید اهل النّار قیحهم و دماؤهم فیسقون من ذلک الصدید. ریحه انتن من کلّ قذرة، «وَ یَأْتِیهِ الْمَوْتُ مِنْ کُلِّ مَکانٍ» من بدنه حتّی من اطراف شعره می‌گوید از هر مقدار رستنگاه موی دردی می‌بیند که از چنان درد زنده میرد و او از آن نمیرد. قال ابن جریح یعلق نفسه عند حنجرته فلا تخرج من فیه فیموت و لا ترجع الی مکانها من جوفه فتنفعه الحیاة، نظیره قوله: «لا یَمُوتُ فِیها وَ لا یَحْیی‌»، «وَ مِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَلِیظٌ» ای و من بعد ذلک حبس الانفاس و دوام العذاب و الخلود فی النّار، نظیره قوله: «زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ».

« мисли аллазӣнаи кФрўо » фӣаи тақдиму таъхир , тақдира мисли аъмоли аллазӣнаи кФрўо , кқўлаҳ : « алзии أҳсни кули шайъи ءи халқа » эй аҳсани халқи кули шайъи ء , «у явми алқёмаҳтарӣ аллазӣнаи кзбўои алии аллоҳи вҷўҳҳми мсўдаҳ » яънетарӣ вуҷӯҳи аллазӣнаи кзбўои алии аллоҳи мсўдаҳ ,у қили фӣаи азмор эй Фимои анзли аллоҳ « мисли аллазӣнаи кФрўои брбҳм » сами абтдأи Фқол : « أъмолҳми крмод »у қили алмисли зиёдау тақдира : аллазӣнаи кФрўои брбҳми аъмолҳми крмоди аштдт ба алриҳ . Ва фии қроءаҳи нофеъ : аштдт ба алрёҳ , « фии явми ъосФ » васфи алиўми болмъсўФу ҳўи ман сафаи алриҳи лони алриҳи ткўни фӣаи комаи иқоли явми бораду ҳори лони албрду алҳри икўнони фӣау кзлки иқоли нҳораҳи соӣму лайлаи қоим эй ҳўи соӣму қоими фӣа , Фкзлки явми ъосФ эй риҳаҳи ъосФаҳ , « лои иқдрўни ммои ксбўои алии шайъи ء » фӣаи қавлон : аҳдҳмои ҳаии аъмолҳми алтии ксбўҳои ман алхироти колсдқоту салаи алрҳму бноءи алқнотиру соири абвоби албри лони алкФри мҳбт ,у ассонии ҳаии аъмолҳми алтии ъмлўҳои ллосном ,у маънии алоиаҳи ани аъмоли алкФори тсири ҳбоءи мнсўрои Фтбтли бутлони рмоди ҳсли фии ъроءи ҳбт ба алрёҳи Фбддтаҳу мзқтаҳи Фсиртаҳи бҳиси лои ирӣу лои интФъ ба , « злки ҳўи алзлоли албъид » эй мо всФнои ҳўи алзлоли ани алқсди албъиди ани алршод . Ва қили злки ҳўи алхсрони алкбири залоли аъмолҳму зҳобҳо .

«مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا» فیه تقدیم و تأخیر، تقدیره مثل اعمال الذین کفروا، کقوله: «الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ» ای احسن خلق کلّ شی‌ء، «وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ تَرَی الَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ» یعنی تری وجوه الذین کذبوا علی اللَّه مسودة، و قیل فیه اضمار ای فیما انزل اللَّه «مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ» ثمّ ابتدأ فقال: «أَعْمالُهُمْ کَرَمادٍ» و قیل المثل زیادة و تقدیره: الذین کفروا بربّهم اعمالهم کرماد اشتدّت به الرّیح. و فی قراءة نافع: اشتدّت به الرّیاح، «فِی یَوْمٍ عاصِفٍ» وصف الیوم بالمعصوف و هو من صفة الرّیح لانّ الرّیح تکون فیه کما یقال یوم بارد و حارّ لانّ البرد و الحرّ یکونان فیه و کذلک یقال نهاره صائم و لیلة قائم ای هو صائم و قائم فیه، فکذلک یوم عاصف ای ریحه عاصفة، «لا یَقْدِرُونَ مِمَّا کَسَبُوا عَلی‌ شَیْ‌ءٍ» فیه قولان: احدهما هی اعمالهم التی کسبوها من الخیرات کالصدقات و صلة الرّحم و بناء القناطیر و سایر ابواب البرّ لانّ الکفر محبط، و الثّانی هی اعمالهم الّتی عملوها للاصنام، و معنی الآیة انّ اعمال الکفّار تصیر هباء منثورا فتبطل بطلان رماد حصل فی عراء هبّت به الرّیاح فبدّدته و مزّقته فصیّرته بحیث لا یری و لا ینتفع به، «ذلِکَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِیدُ» ای ما وصفنا هو الضّلال عن القصد البعید عن الرّشاد. و قیل ذلک هو الخسران الکبیر ضلال اعمالهم و ذهابها.

« أи ламтар » эй ?илами тааллум , « أни аллоҳи халқи алсмоўоту алأрз » эй қул лкл воҳид манеҳам ,у қили улхитоби ллнбӣу алмрод ба ғайра . Қрأи Ҳамзау алӣ : « холиқи алсмоўоту аларз » болозоФаҳу алмънии Фиҳмои сўоء , « болҳқ » эй бқўлаҳ алҳақ : кун комаи қол , «у явм иқўл кун Фикўни қавла алҳақ » . Ва қили болҳқ эй лами ихлқҳмои ботиллоу анмои хлқҳмои ломри азим , « إни ишأи изҳбкм » ани аларз , «у иأти бхлқи ҷадид » сўокм ,у қили ҳўи хитоби лоҳли Маккае ани ишأи имткму ихлқ ғайрикам ман ҳўи амслу атўъи ?лаи мнкм .

«أَ لَمْ تَرَ» ای الم تعلم، «أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ» ای قل لکل واحد منهم، و قیل الخطاب للنبی و المراد به غیره. قرأ حمزة و علی: «خالق السماوات و الارض» بالاضافة و المعنی فیهما سواء، «بِالْحَقِّ» ای بقوله الحقّ: کن کما قال، «وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ». و قیل بالحقّ ای لم یخلقهما باطلا و انّما خلقهما لامر عظیم، «إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ» عن الارض، «وَ یَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ» سواکم، و قیل هو خطاب لاهل مکّة ای ان یشأ یمتکم و یخلق غیرکم من هو امثل و اطوع له منکم.

« ва мо злки алии аллоҳи бъзиз » мумтанеъи бали саҳли алайҳи исиру маънии алоиаҳи ани ман қадари алии халқи алсмоўоту аларзи лои исъби алайҳи иъодаи ман кони ҳаёи ФФнӣ .

«وَ ما ذلِکَ عَلَی اللَّهِ بِعَزِیزٍ» ممتنع بل سهل علیه یسیر و معنی الآیة انّ من قدر علی خلق السّماوات و الارض لا یصعب علیه اعادة من کان حیّا ففنی.

«у брзўо » эй зҳрўои ман қбўрҳми Фсорўои илои албрози ман аларзу албрози алсҳроءи лзҳўрҳои ҳозои кқўлаҳи ъзу ҷл : « иўмҳми борзўн » , « ллаҳ » яъне лдъўаҳи аллоҳи аёҳми ман қбўрҳм , кқўлаҳ : « ?лаи дъўаҳ алҳақ явми идъўкми явми идъи алдоъ » . Брзўои блФз мозӣ гуфту маънӣ мстқбласт ки ин бурузи баъд аз Фноء дунё хоҳад буд бқёмт мегуяд халқи базмин маҳшар баҳам оянду тобеъу матбӯъ бар ҳам расанд , « Фқоли алзъФоء » ҷамъи заъиф эй заъифи алрأӣу алтдбир ва ҳам алсФлаҳу алтобъўн , « ллзини асткбрўо » яъне аллазӣнаи тлбўои алкбру алкбри рафъи алнФси фавқи алқдр ва ҳам алрؤсоءу алсодаҳи алмтбўъўн , пас аз онки тобеъу матбӯъи аҳли залолати бъзоби расиданд , пас равону камӣнон бо меҳтарону пеши равон худ гӯйанд : « إнои кнои лаками тбъо » ҷамъи тобеъ мисли ҳорсу ҳрсу росиду расаду нофару нафар , « Фҳли أнтми мғнўни ъно » эй ҳилли тқдрўни ани тдФъўои ънои шиӣои ммои нҳни фӣаи бсрФаҳи ъно ӯ бҳмлаҳу ан қул гӯйанд мо пас рӯй шумо кардему фармон шумо барадем ҳеҷ тавонед ки имрӯзи азин азоб ки бар мости чизеи бгрдонид ва бакоҳед аз мо ё худ бурдоред ? ! он мустакбирону пеши равон ҷавоб диҳанд : « луи ҳдонои аллоҳи лҳдинокм » эй ахтрнои лаками мо ахтрноаҳи лонФсноу кнои ҳсбнои анои рошдўни мршдўну локини зллно Фозллнокм гӯйанд мо шуморо он намудем ки худ доштем ва он фармудем ки худ кардем , пиндоштем ки худ роҳ барем ва шуморо роҳи нмоӣим , надонистем ки худ бероҳ будем ва шуморо бероҳ кардем , агар аллоҳи моро роҳ савоб намӯдӣ мо низ роҳи савоб бшмо намудемӣ то ҳам моро аз азоби наҷот будӣ ва ҳам шуморо , он гуҳ дар миёни оташу азоб бо якдигар гӯйанд роҳ мо онаст ки сабр кунем магар фараҷ ояд ки дар дунё ҳар ки сабр кард фараҷ дид , панҷсад сол дар он азоб сабр кунанд ва эшонро сабр бакор наёяд ва суд надорад , он гуҳи ҷазаъ дар гиранд ва гӯйанд ҷазаъ кунем магар бар мо раҳмат кунанд , панҷсад соли ҷазаъ ҳаме кунанду касро бар эшон раҳмат наёяд , он гуҳ навмед шаванд ва гӯйанд : « сўоءи ълинои أи ҷзънои أми сбрнои мо лнои ман мҳис » мҳрбу муъаддили ани алъзобу алҳиси алъдўли алии ҷҳаҳи алФрор , иқоли вақъи фалони фии ҳиси биси азои вақъи Фимои лои иқдри ан итхлс манеҳ .

«وَ بَرَزُوا» ای ظهروا من قبورهم فصاروا الی البراز من الارض و البراز الصحراء لظهورها هذا کقوله عزّ و جل: «یومهم بارزون»، «لِلَّهِ» یعنی لدعوة اللَّه ایّاهم من قبورهم، کقوله: «لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ یَوْمَ یَدْعُوکُمْ یَوْمَ یَدْعُ الدَّاعِ». برزوا بلفظ ماضی گفت و معنی مستقبل است که این بروز بعد از فناء دنیا خواهد بود بقیامت می‌گوید خلق بزمین محشر بهم آیند و تابع و متبوع بر هم رسند، «فَقالَ الضُّعَفاءُ» جمع ضعیف ای ضعیف الرّأی و التدبیر و هم السّفلة و التّابعون، «لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا» یعنی الّذین طلبوا الکبر و الکبر رفع النّفس فوق القدر و هم الرّؤساء و السّادة المتبوعون، پس از آنک تابع و متبوع اهل ضلالت بعذاب رسیدند، پس روان و کمینان با مهتران و پیش روان خود گویند: «إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعاً» جمع تابع مثل حارس و حرس و راصد و رصد و نافر و نفر، «فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا» ای هل تقدرون ان تدفعوا عنّا شیئا ممّا نحن فیه بصرفه عنّا او بحمله و ان قلّ گویند ما پس روی شما کردیم و فرمان شما بردیم هیچ توانید که امروز ازین عذاب که بر ماست چیزی بگردانید و بکاهید از ما یا خود بردارید؟! آن مستکبران و پیش روان جواب دهند: «لَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَیْناکُمْ» ای اخترنا لکم ما اخترناه لانفسنا و کنّا حسبنا انّا راشدون مرشدون و لکن ضللنا فاضللناکم گویند ما شما را آن نمودیم که خود داشتیم و آن فرمودیم که خود کردیم، پنداشتیم که خود راه بریم و شما را راه نمائیم، ندانستیم که خود بی راه بودیم و شما را بی راه کردیم، اگر اللَّه ما را راه صواب نمودی ما نیز راه صواب بشما نمودیمی تا هم ما را از عذاب نجات بودی و هم شما را، آن گه در میان آتش و عذاب با یکدیگر گویند راه ما آنست که صبر کنیم مگر فرج آید که در دنیا هر که صبر کرد فرج دید، پانصد سال در آن عذاب صبر کنند و ایشان را صبر بکار نیاید و سود ندارد، آن گه جزع در گیرند و گویند جزع کنیم مگر بر ما رحمت کنند، پانصد سال جزع همی کنند و کس را بر ایشان رحمت نیاید، آن گه نومید شوند و گویند: «سَواءٌ عَلَیْنا أَ جَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا ما لَنا مِنْ مَحِیصٍ» مهرب و معدل عن العذاب و الحیص العدول علی جهة الفرار، یقال وقع فلان فی حیص بیص اذا وقع فیما لا یقدر ان یتخلص منه.

«у қоли алшитон » яъне Иблис , « лмои қзии алأмр » Фрғи ман аламр эй ман алҳсобу дахли аҳли алҷнаҳи алҷнаҳу аҳли алнори алнор , чун кори халқ дар қиёмат бар гзордаҳ ояду фаслу қазо тамом шавад , биҳиштёни ббҳшти фурӯи омадау дӯзахёни ботши расида , кофарон рӯй боблис ниҳанд ва ӯро сарзаниш кунанд ки ту моро бойени рӯзи бади афкандӣ ки дар дунёи моро роҳ каж намӯдӣ , он гуҳи Иблисро дар миёни оташ минбарӣ ниҳанд бони минбар бар шавад ва эшонро ҷавоб диҳад , гуяд ё аҳли алнор : « إни аллоҳи въдкми въд алҳақ » эй дӯзахён бидонед ки аллоҳи шуморо дар дунёи ваъда Эй дод ки ин рӯзи растохезу биҳишту дӯзаху савобу уқоб бӯданӣаст , он ваъдае буд росту дурусти аллоҳи ваъдаи худ рост карду сазоӣ ҳар кас дод , «у въдткми ФأхлФткм » ва ман шуморо ваъдае дурӯғ додам ки растохезу биҳишт ва дӯзах нахоҳад буд ва шуморо гуфтам ки дар куфр ва маъсият наҷотаст , онч гуфтам ботил буду онч ваъда додам хилофи он буд , « ва мо кони лии алайкуми ман султон » ин султони бмънӣ маликасту қаҳр яъне мо кони лии алайкуми ман малики Фоқҳр кам алии алшрк , ҳам чунон ки дар сӯра алсоФот гуфт : « ва мо кони лнои алайкуми ман султон » эй ман малики Фнқҳр кам алии алшрк , беруни азин дар ҳамаи қуръони султон бмънӣ ҳуҷҷатасту бурҳон .

«وَ قالَ الشَّیْطانُ» یعنی ابلیس، «لَمَّا قُضِیَ الْأَمْرُ» فرغ من الامر ای من الحساب و دخل اهل الجنّة الجنّة و اهل النّار النّار، چون کار خلق در قیامت بر گزارده آید و فصل و قضا تمام شود، بهشتیان ببهشت فرو آمده و دوزخیان بآتش رسیده، کافران روی بابلیس نهند و او را سرزنش کنند که تو ما را باین روز بد افکندی که در دنیا ما را راه کژ نمودی، آن گه ابلیس را در میان آتش منبری نهند بآن منبر بر شود و ایشان را جواب دهد، گوید یا اهل النّار: «إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ» ای دوزخیان بدانید که اللَّه شما را در دنیا وعده‌ای داد که این روز رستاخیز و بهشت و دوزخ و ثواب و عقاب بودنی است، آن وعده‌ای بود راست و درست اللَّه وعده خود راست کرد و سزای هر کس داد، «وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ» و من شما را وعده‌ای دروغ دادم که رستاخیز و بهشت و دوزخ نخواهد بود و شما را گفتم که در کفر و معصیت نجاتست، آنچ گفتم باطل بود و آنچ وعده دادم خلاف آن بود، «وَ ما کانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ» این سلطان بمعنی ملک است و قهر یعنی ما کان لی علیکم من ملک فاقهر کم علی الشّرک، هم چنان که در سورة الصافات گفت: «وَ ما کانَ لَنا عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ» ای من ملک فنقهر کم علی الشّرک، بیرون ازین در همه قرآن سلطان بمعنی حجّتست و برهان.

Иблис гуяд маро бар шумо дасти рисӣ ва туоне набӯд бончи шуморо фармудам ва бар он хондам ва на шуморо бқҳру ғалаба бар он доштам ки марои худ он қаҳру ғалаба ва имкон набӯд , беш аз он нест ки шуморо даъватӣ кардаму васваса Эй ангехтам ва шумо даъвати ман посух кардеду боҷобт мсорът намудед , « إлои أни дъўткм » астсноءи мунқатиъ эй локини дъўткми болўсоўс , « Фостҷбтми лӣ » асрътми иҷобатӣ , « Флои тлўмўнӣу лўмўои أнФскм » ази тбътмўнии лои бҳҷаҳу бурҳону лои тасаллуту ғалабаи маро маломат макунед маломат худ кунеду гуноҳи сӯй худ наед ки даъвати ман беҳуҷҷатӣу бурҳонӣ иҷобат кардед баъд аз он ки адовати ман бо худ шинохта будед ,у раби алъзаҳ бо шумо гуфта : « лои иФтннкми алшитони комаи أхрҷи أбўикми ман алҷнаҳ » , « мо أнои бмсрхкм » Фохрҷкми ман алнор , « ва мо أнтми бмсрхӣ » Фтхрҷўнии минҳо , имрӯз на ман шуморо бакор оем на шумо маро бакор ойед , на ман шуморо фарёди рас ва на шумо марои фарёди рас . Ҷой дигар гуфт : « Флои срихи ?лааму лои ҳам инқзўн » эй лои мғиси ?лааму лои ғиос , эшонро худ фарёд рас нест дар оташ ва растгорӣ нест аз оташ . Ҷой дигар гуфт : « ва ҳам истрхўни фӣҳо » , фарёд ҳаме хонанду каси эшонро фарёд нарасад .

ابلیس گوید مرا بر شما دست رسی و توانی نبود بآنچ شما را فرمودم و بر آن‌ خواندم و نه شما را بقهر و غلبه بر آن داشتم که مرا خود آن قهر و غلبه و امکان نبود، بیش از آن نیست که شما را دعوتی کردم و وسوسه‌ای انگیختم و شما دعوت من پاسخ کردید و باجابت مسارعت نمودید، «إِلَّا أَنْ دَعَوْتُکُمْ» استثناء منقطع ای لکن دعوتکم بالوساوس، «فَاسْتَجَبْتُمْ لِی» اسرعتم اجابتی، «فَلا تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ» اذ تبعتمونی لا بحجّة و برهان و لا تسلّط و غلبة مرا ملامت مکنید ملامت خود کنید و گناه سوی خود نهید که دعوت من بی حجّتی و برهانی اجابت کردید بعد از آن که عداوت من با خود شناخته بودید، و ربّ العزّه با شما گفته: «لا یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطانُ کَما أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ»، «ما أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ» فاخرجکم من النّار، «وَ ما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ» فتخرجونی منها، امروز نه من شما را بکار آیم نه شما مرا بکار آیید، نه من شما را فریاد رس و نه شما مرا فریاد رس. جای دیگر گفت: «فَلا صَرِیخَ لَهُمْ وَ لا هُمْ یُنْقَذُونَ» ای لا مغیث لهم و لا غیاث، ایشان را خود فریاد رس نیست در آتش و رستگاری نیست از آتش. جای دیگر گفت: «وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیها»، فریاد همی‌خوانند و کس ایشان را فریاد نرسد.

. . . « ва мо أнтми бмсрхӣ » бксри алёءи қрأаҳи Ҳамза ,у қрأи албоқўни бФтҳи алёء ,у ваҷҳи алксри ани аласли мсрхинии Фзҳбти алнўни лоҷли алозоФаҳу адғмти ёءи алҷмоъаҳи фии ёءи алозоФаҳу ҳаракати болксри лолтқоءи алсокнин ва ман фатҳҳо ради илои ҳаракатаи алтии канти ?лау ҳаии ахФи алҳркот , қавла : « إнии куфрати бмои أшрктмўн » эй бошроккм Аёӣ маъаи аллоҳи субҳонаи фии алтоъаҳ , эй ҷҳдти ани акўни шрикои ллаҳи Фимои ашрктмўнии фӣаи ман тоъткм Аёӣ фии алднёу тбрأти ман злки ҳозои кқўлаҳ : «у явми алқёмаҳи икФрўни бшрккм » . Ва қили маъноаи ании куфрати қблкми бмои ашрктмўнии ман баъд , ?фони куфри Иблис қабл кФрҳм , « إни алзолмин » эй алкоФрин , « ?лаами азоби أлим » яҳтамили анаи ман тамоми каломи Иблису яҳтамили алостиноФ .

... «وَ ما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ» بکسر الیاء قرأه حمزة، و قرأ الباقون بفتح الیاء، و وجه الکسر انّ الاصل مصرخینی فذهبت النّون لاجل الاضافة و ادغمت یاء الجماعة فی یاء الاضافة و حرّکت بالکسر لالتقاء السّاکنین و من فتحها ردّ الی حرکته التی کانت له و هی اخفّ الحرکات، قوله: «إِنِّی کَفَرْتُ بِما أَشْرَکْتُمُونِ » ای باشراککم ایّای مع اللَّه سبحانه فی الطّاعة، ای جحدت ان اکون شریکا للَّه فیما اشرکتمونی فیه من طاعتکم ایّای فی الدّنیا و تبرّأت من ذلک هذا کقوله: «وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکْفُرُونَ بِشِرْکِکُمْ». و قیل معناه انّی کفرت قبلکم بما اشرکتمونی من بعد، فانّ کفر ابلیس قبل کفرهم، «إِنَّ الظَّالِمِینَ» ای الکافرین، «لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ» یحتمل انّه من تمام کلام ابلیس و یحتمل الاستیناف.