Қавлаи таъолӣ : « қолати рслҳми أи фии аллоҳи шак » Киеви ишки фии тавҳидаи ман лои итсрФи алои бтсриФаҳу тадбира , бали Киеви ибсри ҷалоли қадараи алои ман кӯҳлаи бнўри баррау лутфа . То серумаи анояти бмили ҳидоят дар дида ту накушуд , оёту ривоёти қудрат ӯ набинӣу аҷоибу бадоеъи фитрат ӯ нашиносӣ , таъаҷҷуб ҳаме карданд расӯлон ки худ дар офариниш касе бошад ки дар ваҳдонияту Фрдонити худованди зўи алҷлоли бгмон буд , пас аз он онки куллиёту ҷузъиёт дар куну коинот ҳама далеласту гувоҳ бар яктое ва беҳамтоӣ ӯ :

قوله تعالی: «قالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِی اللَّهِ شَکٌّ» کیف یشکّ فی توحیده من لا یتصرّف الّا بتصریفه و تدبیره، بل کیف یبسر جلال قدره الّا من کحله بنور برّه و لطفه. تا سرمه عنایت بمیل هدایت در دیده تو نکشد، آیات و روایات قدرت او نبینی و عجایب و بدایع فطرت او نشناسی، تعجّب همی‌کردند رسولان که خود در آفرینش کسی باشد که در وحدانیّت و فردانیّت خداوند ذو الجلال بگمان بود، پس از آن آنک کلیّات و جزئیات در کون و کائنات همه دلیلست و گواه بر یکتایی و بی همتایی او:

Локини заҳри афъӣ чун муставле гардад бар ҷони бечорае ҳазор харвори трёқ суд накунад , ман асқттаҳи алсўобқи лами тнъшаҳи аллўоҳқ , аввал намӯданаст пас дидан , аввал намоишаст пас равиш , то нанамояд на бинӣ , то нахонд нарӯй , хонданаш инаст ки : « фотири алсмоўоту алأрзи идъўкми лиғФри лакам » офаридагори замину осмон , кирдигори ҷаҳону ҷаҳонён , бениёз аз тоъату аъмоли бандагони бонъому аФзоли худ , на бсзоءи шумо , бали бсзоء худ мехонд шуморо ки боз ойед , даргоҳи моро лузӯм гиред , чун медонед ки ҷузи ман худованд нест , аз ман омурзиш хоҳед ки моро аз гуноҳи омрзидн бок нест , айби худ арза кунед ки моро аз маъюб пазируфтан ор нест , бҷрми раҳеро гирифтан интиқомаст ва моро бо раҳе интиқом нест , бовел бар гирифтану бохри биФкндн дар илм нуқсонаст ва дар илми мо нуқсон нест , каромати азин бузургвортар набояд , лутфи азин тамомтар набӯд , кед душмани бтўи намояд ва аз вай ҳазар фармоед гуяд : « إни алшитони лаками адуи Фотхзўаҳи ъдўо » шайтони душман шумоаст ӯро душман доред , фармон вай мабаред , даъвати вайро иҷобат макунед : « إнмои идъўои ҳизбаи ликўнўои ман أсҳоби алсъир » ӯ худ хирман сӯхтааст турои сӯхта хирман хоҳад то туро бо худ бдўзхи барад , фармон вай мабар , фармони худованди худ бар , даъвати аллоҳро посух кун , « идъўкми лиғФри лакам » ки бон мехонд то туро биёмурзад ва бинавозад .

لکن زهر افعی چون مستولی گردد بر جان بیچاره‌ای هزار خروار تریاق سود نکند، من اسقطته السّوابق لم تنعشه اللّواحق، اوّل نمودن است پس دیدن، اوّل نمایش است پس روش، تا ننماید نه بینی، تا نخواند نروی، خواندنش اینست که: «فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ» آفریدگار زمین و آسمان، کردگار جهان و جهانیان، بی نیاز از طاعت و اعمال بندگان بانعام و افضال خود، نه بسزاء شما، بل بسزاء خود می‌خواند شما را که باز آیید، درگاه ما را لزوم گیرید، چون می‌دانید که جز من خداوند نیست، از من آمرزش خواهید که ما را از گناه آمرزیدن باک نیست، عیب خود عرضه کنید که ما را از معیوب پذیرفتن عار نیست، بجرم رهی را گرفتن انتقام است و ما را با رهی انتقام نیست، باول بر گرفتن و بآخر بیفکندن در علم نقصانست و در علم ما نقصان نیست، کرامت ازین بزرگوارتر نباید، لطف ازین تمامتر نبود، کید دشمن بتو نماید و از وی حذر فرماید گوید: «إِنَّ الشَّیْطانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا» شیطان دشمن شما است او را دشمن دارید، فرمان وی مبرید، دعوت وی را اجابت مکنید: «إِنَّما یَدْعُوا حِزْبَهُ لِیَکُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِیرِ» او خود خرمن سوخته است ترا سوخته خرمن خواهد تا ترا با خود بدوزخ برد، فرمان وی مبر، فرمان خداوند خود بر، دعوت اللَّه را پاسخ کن، «یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ» که بآن میخواند تا ترا بیامرزد و بنوازد.

Ҷой дигар гуфт : « أўлӣки идъўни إлии алнору аллоҳи идъўои إлии алҷнаҳу алмғФраҳи бإзнаҳу аллоҳи идъўои إлии дори ассалом » ҳамаро мехонд локин то худ кро бор диҳаду мақбули ҳазрат бениёзӣ ки буд , онҳо ки мақбули ҳазрат бениёзӣ омаданд , илми саодату ривояти иқболи нахуст бар даргоҳи синаҳои эшон насб карданду мафотеҳи кнўзи хайроту хзоӣни тоъот дар кафи кифоят эшон ниҳоданду деворӣ аз исмат бигард рӯзгори эшон дркшиднд то савлати даъвати шайтонии роҳи бсоҳоти дил эшон наёфт , он гуҳи ҷамол бениҳоят : « идъўкми лиғФри лакам » бар дили эшон таҷаллӣ кард ва аз як ҷониби анояти шариъат ӯро мадад дод ки : « أҷибўои доъии аллоҳ » , ва аз дигари ҷониби ҷалоли ҳақиқат ӯро навохт ки : « Флистҷибўои лӣ » пас чаҳ аҷаб бошад агар раҳе бо ин анояту риояти мақбули ҳазрат илоҳят шавад .

جای دیگر گفت: «أُولئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ وَ اللَّهُ یَدْعُوا إِلَی الْجَنَّةِ وَ الْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَ اللَّهُ یَدْعُوا إِلی‌ دارِ السَّلامِ» همه را می‌خواند لکن تا خود کرا بار دهد و مقبول حضرت بی نیازی که بود، آنها که مقبول حضرت بی نیازی آمدند، علم سعادت و روایت اقبال نخست بر درگاه سینه‌های ایشان نصب کردند و مفاتیح کنوز خیرات و خزائن طاعات در کف کفایت ایشان نهادند و دیواری از عصمت بگرد روزگار ایشان درکشیدند تا صولت دعوت شیطانی راه بساحات دل ایشان نیافت، آن گه جمال بی نهایت: «یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ» بر دل ایشان تجلّی کرد و از یک جانب عنایت شریعت او را مدد داد که: «أَجِیبُوا داعِیَ اللَّهِ»، و از دیگر جانب جلال حقیقت او را نواخت که: «فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی» پس چه عجب باشد اگر رهی با این عنایت و رعایت مقبول حضرت الهیّت شود.

« ва мо лно أло натаваккул алии аллоҳу қади ҳдонои сблно » эйу қади рқонои ман ҳади такаллуфи албрҳони илои вуҷӯди рӯҳи албёни бксраҳи мо аФози ълинои ман ҷамили алоҳсону кФонои ман муҳимоти ?илашон . Таваккул нишон яқинасту мояи имону самараи тавҳид ва онро ду дараҷааст : яке таваккули оми мктсбони умматро , дигари таваккули хоси розӣони ҳазратро , таваккул ом онаст ки аз роҳи асбоби брнхизӣ , касбу тиҷорату ҳрост ки суннат шариъатаст дасти бндорӣу онкии эътимод бар он касб накунӣу рӯзӣ аз асбоб набинӣ , балки аз мусаббиби алосбоби бинӣу эътимоди ҷуз бар фазл аллоҳ накунӣу ҳаракоти асбобу ҳавлу қӯти худ бдошти ваии бинӣ , дарин таваккули асбоб дар миён дидан равост аммо бо асбоб бмондн хатост .

«وَ ما لَنا أَلَّا نَتَوَکَّلَ عَلَی اللَّهِ وَ قَدْ هَدانا سُبُلَنا» ای و قد رقّانا من حدّ تکلف البرهان الی وجود روح البیان بکثرة ما افاض علینا من جمیل الاحسان و کفانا من مهمّات الشّان. توکل نشان یقینست و مایه ایمان و ثمره توحید و آن را دو درجه است: یکی توکّل عام مکتسبان امّت را، دیگر توکّل خاص راضیان حضرت را، توکّل عام آنست که از راه اسباب برنخیزی، کسب و تجارت و حراثت که سنّت شریعتست دست بنداری و آنکه اعتماد بر آن کسب نکنی و روزی از اسباب نبینی، بلکه از مسبّب الاسباب بینی و اعتماد جز بر فضل اللَّه نکنی و حرکات اسباب و حول و قوّت خود بداشت وی بینی، درین توکّل اسباب در میان دیدن رواست اما با اسباب بماندن خطاست.

Пер тариқат гуфт : сабаб надидан ҷаҳласт аммо бо сабаб бмондн ширкаст , биҳишт дар миён надидан бешаръӣаст аммо бо биҳишти бмондни дун ҳимматӣаст , аз рӯй шариъат агар касе дар ғорӣ нишинад ки роҳи гузари халқ бар вай набӯду онҷо гиёҳ набӯд гуяд таваккул мекунам ин ҳаромаст ки вай дар ҳалоки хеш шудау суннати ҳақи субҳонау таъолӣ дар кори ақсому арзоқи халқи бндонстаҳ .

پیر طریقت گفت: سبب ندیدن جهلست اما با سبب بماندن شرکست، بهشت در میان ندیدن بی شرعی است اما با بهشت بماندن دون همّتی است، از روی شریعت اگر کسی در غاری نشیند که راه گذر خلق بر وی نبود و آنجا گیاه نبود گوید توکّل می‌کنم این حرامست که وی در هلاک خویش شده و سنّت حق سبحانه و تعالی در کار اقسام و ارزاق خلق بندانسته.

Овардаанд ки дар банӣ Исроили зоҳидӣ аз шаҳр берун шуд , дар ғорӣ нишаст ки таваккул мекунам то рӯзии ман бмн расад , як ҳафта бар омад ва ҳеҷ рФқӣ падед наомаду бҳлоки наздики гашт , ваҳй омад ба пайғомбари рӯзгор ки он зоҳидро гӯй : бъзти ман ки то бо шаҳр нашӯй дар миёни мардуми ман туро рӯзӣ надаҳум , пас бФрмони ҳақи бшҳр боз омаду рФқҳо оғоз кард , аз ҳар ҷонибӣ ҳар касе тақаррубӣ мекард ва чизе меоварад , дар дил вай афтод ки ин чаҳ ҳоласт ? ваҳй омад ба пайғомбар ки дар он рӯзгор буд , ки ӯро бигӯӣ : ту хостӣ ки бзҳди хеши ҳикмати мо ботил кунӣ , надонистӣ ки ман рӯзии бандаи хеш ки аз дасти дигарон даҳуми дўстр аз он дорам ки аз қудрати хеш , ту бандагӣ кун , кори худоӣу рӯзии гумории бмои бози гузор .

آورده‌اند که در بنی اسرائیل زاهدی از شهر بیرون شد، در غاری نشست که توکّل می‌کنم تا روزی من بمن رسد، یک هفته بر آمد و هیچ رفقی پدید نیامد و بهلاک نزدیک گشت، وحی آمد به پیغامبر روزگار که آن زاهد را گوی: بعزّت من که تا با شهر نشوی در میان مردم من ترا روزی ندهم، پس بفرمان حق بشهر باز آمد و رفقها آغاز کرد، از هر جانبی هر کسی تقرّبی میکرد و چیزی می آورد، در دل وی افتاد که این چه حالست؟ وحی آمد به پیغامبر که در آن روزگار بود، که او را بگوی: تو خواستی که بزهد خویش حکمت ما باطل کنی، ندانستی که من روزی بنده خویش که از دست دیگران دهم دوستر از آن دارم که از قدرت خویش، تو بندگی کن، کار خدایی و روزی گماری بما باز گذار.

Ва дар ахбор Мӯсо кулемаст алайҳи ассалом ки ӯро иллатӣ падед омад , табибон гуфтанд доруии ин иллат фалон чизаст , Мӯсо гуфт дору накунам то аллоҳи худ офият фиристад ва шифо диҳад , он иллат бар ваии дарози гашт , гуфтанд эй Мӯсои ин дору муҷаррабаст агар бакори дорӣ дар он шифо буд , Мӯсо ( ъ ) нишнид ва дору накард то аз ҳақи ҷли ҷалола ваҳй омад ки бъзти ман ки то ту дору нахурӣ ман шифо надаҳум , Мӯсо дору бихӯрад дар ҳол шифо омад , Мӯсоро чизе дар дил омад ки бори худоё ин чунаст ? ! ваҳй омад ки ё Мӯсои ту чунӣ мапурсу суннатӣ ки мо ниҳодаем асрори он мҷўӣ ки касро босрори илоҳяти мо роҳ несту гуфтан чун ва чаро раво нест , инаст баёни дараҷаи аввал дар таваккул ки ҳам асбоб бинад ҳам мусаббиб аммо донад ки асбоб аз мусаббибасту халқ аз холиқ , ҳама аз як асл мераваду фоили яке беш нест ва бар дайгарӣ ҳўолт несту банда то дарин мақомаст дар тафриқааст ки дар доира ҷамъ нест , чун азин дараҷаи бргзшти таваккули розёнст ва он ҳоли сдиқонст ки аз мусаббиб ва асбоб напардозанд ҳамаи якеро бенанд ва якеро шиносанд , дигарон кор бова супоранд ва эшон худро бова супоранд , дигарон азу хоҳанд ва эшон худ ӯро хоҳанд , дигарон бъто ором гиранд ва эшон бмътӣ ором гиранд , ин таваккул чароғӣаст дар дил ки инак манам , ндоӣист дар гӯш ки эдарам нишонеаст равшан ки бо туам .

و در اخبار موسی کلیم است علیه السلام که او را علّتی پدید آمد، طبیبان گفتند داروی این علّت فلان چیزست، موسی گفت دارو نکنم تا اللَّه خود عافیت فرستد و شفا دهد، آن علّت بر وی دراز گشت، گفتند ای موسی این دارو مجرّبست اگر بکار داری در آن شفا بود، موسی (ع) نشنید و دارو نکرد تا از حق جلّ جلاله وحی آمد که بعزّت من که تا تو دارو نخوری من شفا ندهم، موسی دارو بخورد در حال شفا آمد، موسی را چیزی در دل آمد که بار خدایا این چونست؟! وحی آمد که یا موسی تو چونی مپرس و سنّتی که ما نهاده‌ایم اسرار آن مجوی که کس را باسرار الهیّت ما راه نیست و گفتن چون و چرا روا نیست، اینست بیان درجه اوّل در توکّل که هم اسباب بیند هم مسبّب اما داند که اسباب از مسبّب است و خلق از خالق، همه از یک اصل می‌رود و فاعل یکی بیش نیست و بر دیگری حوالت‌ نیست و بنده تا درین مقامست در تفرقه است که در دایره جمع نیست، چون ازین درجه برگذشت توکّل راضیانست و آن حال صدّیقانست که از مسبّب و اسباب نپردازند همه یکی را بینند و یکی را شناسند، دیگران کار باو سپارند و ایشان خود را باو سپارند، دیگران ازو خواهند و ایشان خود او را خواهند، دیگران بعطا آرام گیرند و ایشان بمعطی آرام گیرند، این توکل چراغی است در دل که اینک منم، ندائیست در گوش که ایدرم نشانیست روشن که با توام.

Ҳусайни Мансури ҳаллоҷ , хавосро дид ки дар биёбон мегашт гуфт чаҳ мекунӣ ? гуфт қадами хеш дар таваккул дуруст мекунам , гуфт : аФнити ъмрки фии умрони ботнки Фоини алФноءи фии алтўҳид . Ва абӯи бикри садиқи бемор буд , ӯро гуфтанд табибро биорем то туро алоҷ кунад , гуфт табиб маро дид ва гуфт : ании аФъл мо аред , «у лнсбрни алии мо озитмўно » ин далеласт ки сабр кардан бар ранҷу эҳтимол кардану бдФъи он машғӯл нобӯдан аз таваккуласт , ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : «у дъи أзоҳму таваккули алии аллоҳ » ҳар ки бар ранҷҳо сабр кунад ва нанолад ӯро ҳам мақоми мтўклонсти ҳам мақоми собирон ва дар равиши дайни дорони ду мақоми азин азизтар наанд .

حسین منصور حلاج، خواص را دید که در بیابان می‌گشت گفت چه میکنی؟ گفت قدم خویش در توکّل درست می‌کنم، گفت: افنیت عمرک فی عمران باطنک فاین الفناء فی التّوحید. و ابو بکر صدیق بیمار بود، او را گفتند طبیب را بیاریم تا ترا علاج کند، گفت طبیب مرا دید و گفت: انّی افعل ما ارید، «وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلی‌ ما آذَیْتُمُونا» این دلیلست که صبر کردن بر رنج و احتمال کردن و بدفع آن مشغول نابودن از توکّلست، همانست که جای دیگر گفت:«وَ دَعْ أَذاهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ» هر که بر رنجها صبر کند و ننالد او را هم مقام متوکّلانست هم مقام صابران و در روش دین داران دو مقام ازین عزیزتر نه‌اند.

Раби Алъоламин мтўклонро мегуяд : « إни аллоҳи иҳби алмтўклин »у собиронро мегуяд : « إни аллоҳи маъаи алсобрин »у камоли шарафу фазилати сабрро раби алъзаҳ дар қуръони зиёдат аз ҳафтод ҷои сабр ёд карда ва ҳар дараҷае ки он некӯтар ва бузургвортар бо сабр ҳўолт карда , дараҷае бузургвортар аз имомат дар роҳ дайн нест ва бо сабр ҳўолт карда ки : « ва ҷълно манеҳам أӣмаҳи иҳдўни бأмрнои лмои сбрўо » музд бениҳояту савоб бешумор бо сабр ҳўолт карда ки : « إнмои иўФии алсобрўни أҷрҳми бғири ҳисоб » салавоту раҳмату ҳидояти касро баҳам ҷамъ накард магари собиронро , гуфт : « أўлӣки алайҳими салавоти ман рбҳму раҳмау أўлӣки ҳам алмҳтдўн » . Ва дар хабараст ки сабр ганҷӣаст аз ганҷҳои биҳишт ва агар сабри мардӣ будӣ , мардии Карим будӣ ,у исо ( ъ )ро ваҳй омад ки эй исо наёбӣ ончи хоҳӣ то сабр кунӣ бар онч нахоҳӣ . Ва расӯл ( с ) қавмиро дид аз ансор , гуфт мؤмнонид ?

ربّ العالمین متوکّلانرا می‌گوید: «إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ» و صابران را می‌گوید: «إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ» و کمال شرف و فضیلت صبر را ربّ العزّه در قرآن زیادت از هفتاد جای صبر یاد کرده و هر درجه‌ای که آن نیکوتر و بزرگوارتر با صبر حوالت کرده، درجه‌ای بزرگوارتر از امامت در راه دین نیست و با صبر حوالت کرده که: «وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا» مزد بی نهایت و ثواب بی شمار با صبر حوالت کرده که: «إِنَّما یُوَفَّی الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسابٍ» صلوات و رحمت و هدایت کس را بهم جمع نکرد مگر صابران را، گفت: «أُولئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ». و در خبرست که صبر گنجیست از گنجهای بهشت و اگر صبر مردی بودی، مردی کریم بودی، و عیسی (ع) را وحی آمد که ای عیسی نیابی آنچ خواهی تا صبر کنی بر آنچ نخواهی. و رسول (ص) قومی را دید از انصار، گفت مؤمنانید؟

Гуфтанд оре , гуфт нишон имон чист ? гуфтанд бар неъмат шукр кунем ва дар меҳнати сабру бқзоءи аллоҳи розӣ , Мустафо ( с ) гуфт : мؤмнўну раби алкъбаҳ .

گفتند آری، گفت نشان ایمان چیست؟ گفتند بر نعمت شکر کنیم و در محنت صبر و بقضاء اللَّه راضی، مصطفی (ص) گفت: مؤمنون و ربّ الکعبه.