Қавлаи таъолӣ : «у أдхли аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳот » ҳзаҳи ҳикояи ҳоли алмؤмнини баъди қзоءи аламр , ояти пеши васфи улҳоли кофарон ва бегонагонасту молу мустақари эшон ва ин ояти ҳикояти ҳоли мؤмнонсту саранҷоми кор эшон мегуяд пас аз онки кори шумори бргзорднду маргро гаштанд ҳар касро сазоӣ хеш диҳанду бмстқри худ фурӯди оранд , душманонро бдўзху дӯстонро ббҳшт , он гуҳи биҳиштро сифат кард гуфт : « тҷрии ман таҳтҳо алأнҳор » .

قوله تعالی: «وَ أُدْخِلَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ» هذه حکایة حال المؤمنین بعد قضاء الامر، آیت پیش وصف الحال کافران و بیگانگانست و مآل و مستقرّ ایشان و این آیت حکایت حال مؤمنانست و سرانجام کار ایشان می‌گوید پس از آنک کار شمار برگزاردند و مرگ را گشتند هر کس را سزای خویش دهند و بمستقرّ خود فرود آرند، دشمنان را بدوزخ و دوستان را ببهشت، آن گه بهشت را صفت کرد گفت: «تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ».

Рӯй абӯи ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : анҳори алҷнаҳи тхрҷи ман таҳти тлол ӯ ман таҳти ҷиболи алмску луи қили лоҳли алҷнаҳи анкми моксўни фии алҷнаҳи адади кули ҳсоаҳи фии алднёи санаи лҳзнўоу қолўои анои лои бади хорҷўну локини ҷълҳми аллоҳи ллобду лами иҷъли ?лаами амдо .

روی ابو هریرة قال قال رسول اللَّه (ص): انهار الجنّة تخرج من تحت تلال او من تحت جبال المسک و لو قیل لاهل الجنّة انّکم ماکثون فی الجنّة عدد کلّ حصاة فی الدّنیا سنة لحزنوا و قالوا انّا لا بدّ خارجون و لکن جعلهم اللَّه للابد و لم یجعل‌ لهم امدا.

Ва ани абии ҳрираҳи қоли қол алнабӣ ( с ) : иؤтии болмўти явми алқёмаҳи ФиўқФи алии алсроти Фиқол ё аҳли алҷнаҳи Фитлъўни хоӣФини вҷлини ани ихрҷўои ман мконҳми алзии ҳам фӣаи Фиқол : ё аҳли алҷнаҳи ҳилли търФўни ҳозо ? Фиқўлўн : нъми рбнои ҳозои аламут , сами иқол ё аҳли алнори Фитлъўни фараҳин мстбшрини бони ихрҷўои ман мконҳми алзии ҳам фӣа , Фиқоли ?лаами ҳилли търФўни ҳозо ? Фиқўлўни нъми рбнои ҳозои аламути Фиأмр ба Физбҳи алии алсроту иқоли ллФриқини ҷмиъои хлўди Фимои тҷдўни лои мӯати фӣа абадан , Фзлки қавлаи ъзу ҷл : « холидин фӣҳо бإзни рбҳм » эй бомари рбҳму бФзли рбҳм . Изн ӣнҷо амрасту итлоқ ва ин радаи мӯътазилӣон ва қадарёнаст ки эшон маънии изн илм мегӯйанд аз бими он ки дар он оят ки : « ва мо кони лнФси أни тؤмни إлои бإзни аллоҳ » хилофи муътақиди эшон бар эшон лозим ояд агар бар итлоқ ҳамл кунанд , ва агар чунонаст ки эшон мегӯйанд ки изни бмънӣ илмаст дарин оят ки : « холидин фӣҳо бإзни рбҳм » пас касе дигари эшонро дар биҳишт май орад на аллоҳ ва на бФрмони аллоҳ ва ин куфр сариҳаст « тҳитҳми фӣҳо салом » ислми бъзҳми алии баъзу ислми алайҳими алмлоӣкаҳу ислми алайҳими алҷбори ҷли ҷалола , қоли аллоҳи таъолӣ : « тҳитҳми явми илқўнаҳи салом » .

و عن ابی هریرة قال قال النبی (ص): یؤتی بالموت یوم القیامة فیوقف علی الصراط فیقال یا اهل الجنّة فیطلعون خائفین وجلین ان یخرجوا من مکانهم الّذی هم فیه فیقال: یا اهل الجنّة هل تعرفون هذا؟ فیقولون: نعم ربّنا هذا الموت، ثمّ یقال یا اهل النّار فیطلعون فرحین مستبشرین بان یخرجوا من مکانهم الّذی هم فیه، فیقال لهم هل تعرفون هذا؟ فیقولون نعم ربّنا هذا الموت فیأمر به فیذبح علی الصّراط و یقال للفریقین جمیعا خلود فیما تجدون لا موت فیه ابدا، فذلک قوله عزّ و جل: «خالِدِینَ فِیها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ» ای بامر ربّهم و بفضل ربّهم. اذن اینجا امرست و اطلاق و این رده معتزلیان و قدریان است که ایشان معنی اذن علم می‌گویند از بیم آن که در آن آیت که: «وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ» خلاف معتقد ایشان بر ایشان لازم آید اگر بر اطلاق حمل کنند، و اگر چنانست که ایشان می‌گویند که اذن بمعنی علم است درین آیت که: «خالِدِینَ فِیها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ» پس کسی دیگر ایشان را در بهشت می‌آرد نه اللَّه و نه بفرمان اللَّه و این کفر صریحست «تَحِیَّتُهُمْ فِیها سَلامٌ» یسلّم بعضهم علی بعض و یسلّم علیهم الملائکة و یسلّم علیهم الجبّار جلّ جلاله، قال اللَّه تعالی: «تَحِیَّتُهُمْ یَوْمَ یَلْقَوْنَهُ سَلامٌ».

« أи ламтар » эй ?илами тааллуму алълм муъаллақ бимикон алостФҳом яъне тунбаи лиҳозои алмислу алклмаҳи алтибаҳи ҳаии лои илоҳи алои аллоҳи Муҳамади расӯли аллоҳ ,у қили ҳаии алқуръону қили ҷамеъи афъоли алмؤмну тоъота ,у алмроди болтиби ани икўни ман алохлос . Қоли ибни аббос : « кшҷраҳи тайиба » ҳаии шаҷараи фии алҷнаҳу алҷмҳўри алии анҳо алнхлаҳ .

«أَ لَمْ تَرَ» ای الم تعلم و العلم معلّق بمکان الاستفهام یعنی تنبّه لهذا المثل و الکلمة الطیّبة هی لا اله الا اللَّه محمّد رسول اللَّه، و قیل هی القرآن و قیل جمیع افعال المؤمن و طاعاته، و المراد بالطیّب ان یکون من الاخلاص. قال ابن عباس: «کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ» هی شجرة فی الجنة و الجمهور علی انّها النخلة.

Рӯй ани ибни умр : ан алнабӣ ( с ) зоти явми қоли лосҳобаҳи анбӣўнии бшҷраҳи ташаббуҳи алмслми лои итҳоти варақҳо тؤтии аклҳои кули ҳайни бозни рабҳо , Фўқъи фии қалбии анҳо алнхлаҳ , Фқол алнабӣ ( с ) ҳаии алнхлаҳ , Фқлти лобии лақади кони вақъи фии қалбии анҳо алнхлаҳ , қоли Фмои мнъки ани ткўни қиллатаи лони ткни қиллатаи аҳби илои ман кзоу кзои Фқлт : канти фии алқўму абӯи бикри Флми тқўлои шиӣои Фкрҳти ани ақўл .

روی عن ابن عمر: انّ النّبی (ص) ذات یوم قال لاصحابه انبئونی بشجرة تشبه المسلم لا یتحات ورقها تؤتی اکلها کلّ حین باذن ربّها، فوقع فی قلبی انّها النخلة، فقال النبی (ص) هی النّخلة، فقلت لابی لقد کان وقع فی قلبی انّها النخلة، قال فما منعک ان تکون قلته لان تکن قلته احبّ الیّ من کذا و کذا فقلت: کنت فی القوم و ابو بکر فلم تقولا شیئا فکرهت ان اقول.

Ва қоли абӯи алъолӣа : ?утии инси бен молики бтбқи ман рутаби Фқоли лии кули ?фони ҳзаҳи алшҷраҳи алтии қоли аллоҳи субҳонаи фии китоба : « أи ламтар Киеви зарби аллоҳи Маслан калимаи тайибаи кшҷраҳи тайиба »

و قال ابو العالیة: اتی انس بن مالک بطبق من رطب فقال لی کل فانّ هذه الشجرة الّتی قال اللَّه سبحانه فی کتابه: «أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ»

Сами қоли инси ?утии расӯли аллоҳ ( с ) бқноъи алайҳи басари Фқрأи ҳзаҳи алоиаҳу қавла : « кшҷраҳи тайиба » эй тайибаи алсмраҳи Фтрки зикри алсмраҳи лдлолаҳи алкломи алайҳо , « أслҳо » эй асли ҳзаҳи алшҷраҳ , « собит » фии аларз « ва фаръҳо » аълоҳоу аФнонҳо , « фии алсмоء » эй ъоли наҳви алсмоء , кзлки алоямону алқуръони собити росихи фии қалби алмؤмни болмърФаҳу алтсдиқу алохлосу қроءтаҳу тасбеҳау тоъатаи олияи муртафаъаи илои алсмоءи лӣси лҳои ҳиҷоб ҳатто тнтҳии илои аллоҳи ъзу ҷли лқўлаҳи таъолӣ : « إлиаҳи исъди алкулами алтиб » алоиаҳ . .

ثمّ‌ قال انس اتی رسول اللَّه (ص) بقناع علیه بسر فقرأ هذه الآیة و قوله: «کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ» ای طیبة الثمرة فترک ذکر الثّمرة لدلالة الکلام علیها، «أَصْلُها» ای اصل هذه الشجرة، «ثابِتٌ» فی الارض «وَ فَرْعُها» اعلاها و افنانها، «فِی السَّماءِ» ای عال نحو السّماء، کذلک الایمان و القرآن ثابت راسخ فی قلب المؤمن بالمعرفة و التصدیق و الاخلاص و قراءته و تسبیحه و طاعته عالیة مرتفعة الی السّماء لیس لها حجاب حتّی تنتهی الی اللَّه عزّ و جلّ لقوله تعالی: «إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ» الآیة..

Ва ани инси қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : ан мисли ҳозои аддӣни кмсли шаҷараи нобтаҳи алоямони аслҳоу алзкоаҳи фаръҳоу алсёми урӯқҳоу алтأхии фии аллоҳи наботҳоу ҳасани алхлқи варақҳоу алкФи ани маҳорими аллоҳи смртҳои Фкмои лои ткмли ҳзаҳи алшҷраҳи алои бсмраҳи тайибаи лои икмли алоямони алои болкФи ани маҳорими аллоҳ .

و عن انس قال قال رسول اللَّه (ص): انّ مثل هذا الدّین کمثل شجرة نابتة الایمان اصلها و الزّکاة فرعها و الصّیام عروقها و التأخّی فی اللَّه نباتها و حسن الخلق ورقها و الکفّ عن محارم اللَّه ثمرتها فکما لا تکمل هذه الشجرة الّا بثمرة طیّبة لا یکمل الایمان الّا بالکفّ عن محارم اللَّه.

Ва ани мақотили бен ҳёни ани алзҳоки ани ибни аббоси қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : ани ллаҳи ъзу ҷли ъмўдои ман нури асфалаи таҳти аларзи алсобъаҳу раъсаи таҳти алърши Фозои қоли алъбди ашҳади ани лои илоҳи алои аллоҳу ани мҳмдои абдау расӯла , аҳтзи злки алъмўд , Фиқўли аллоҳи ъзу ҷли искани Фиқўли Киеви искану лами тғФри лқоӣлҳо , Фқол алнабӣ ( с ) аксрўои ман ҳзўзи алъмўд .

و عن مقاتل بن حیّان عن الضحاک عن ابن عباس قال قال رسول اللَّه (ص): انّ للَّه عزّ و جلّ عمودا من نور اسفله تحت الارض السّابعة و رأسه تحت العرش فاذا قال العبد اشهد ان لا اله الا اللَّه و انّ محمّدا عبده و رسوله، اهتزّ ذلک العمود، فیقول اللَّه عزّ و جل اسکن فیقول کیف اسکن و لم تغفر لقائلها، فقال النّبی (ص) اکثروا من هزوز العمود.

Раби Алъоламин дар ин оят мисл зад калимаи шаҳодатроу имону тоъоти бандаро .

ربّ العالمین در این آیت مثل زد کلمه شهادت را و ایمان و طاعات بنده را.

Гуфт мисли муъмин дар калимаи шаҳодат ки бар забон дораду имону тасдиқ ки дар миён ҷон дорад ва пазируфтани аҳкоми шариъату атбоъи суннат ки бадаст дорад , рост мисли дарахт хурмост ки бех бар ҷой дорад устувору шох бар ҳаво дорад боз , ҳамчунин бандаи муъмини имону маърифат дар дили вай собит гаштау росих шудаи бтсдиқу ихлосу шаҳодати забону хондани қуръону аъмоли арқон аз вай мешавад беҳиҷоб бар осмон .

گفت مثل مؤمن در کلمه شهادت که بر زبان دارد و ایمان و تصدیق که در میان جان دارد و پذیرفتن احکام شریعت و اتّباع سنّت که بدست دارد، راست مثل درخت خرماست که بیخ بر جای دارد استوار و شاخ بر هوا دارد باز، همچنین بنده مؤمن ایمان و معرفت در دل وی ثابت گشته و راسخ شده بتصدیق و اخلاص و شهادت زبان و خواندن قرآن و اعمال ارکان از وی می‌شود بی حجاب بر آسمان.

Он гуҳ гуфт : « тؤтии أклҳо » эй тхрҷи самарҳо , « кули ҳайни бإзни рабҳо » эй кули санаи лони алтмри икўни фии алснаҳи мара . Ва қили сетаи ашҳри лони алтмри ибқии алайҳои сетаи ашҳр . Ва қили шаҳрину ҳумои мадаи алсроми илои вақти зуҳӯри алтлъ . Ва қили кули соъаҳи Лайлоу нҳорои штоءу сиФои тؤкли фии ҷамеъи алоўқоти кзлки алмؤмни лои ихлўи ман алхири фии алоўқоти кулҳоу иртФъи фии кули явму лайлаи илои аллоҳи амали солеҳ . Гуфтаанд ки ташбеҳи муъмини бдрхти хурмо аз он кард ки ҳеҷ дарахт аз рӯй маънии шабаҳ одамӣ надорад магари дарахти хурмо , набинӣ ҳар дарахтӣ ки сари он бар гиранд дигари бор аз асли худ шох занад магари дарахти хурмо ки чун вай баргиранд хушк шавад , сифати одамӣ ҳаминаст то сар бар ҷост ҳама тан барҷост чун сар намонад тан низ намонад . Дигар ваҷҳ онаст ки ҳар дарахтӣ белиқоҳ бор диҳаду дарахти хурмо бе лиқоҳи бори надиҳад .

آن گه گفت: «تُؤْتِی أُکُلَها» ای تخرج ثمرها، «کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّها» ای‌ کلّ سنة لانّ التمر یکون فی السنة مرّة. و قیل ستّة اشهر لانّ التّمر یبقی علیها ستّة اشهر. و قیل شهرین و هما مدة الصرام الی وقت ظهور الطّلع. و قیل کلّ ساعة لیلا و نهارا شتاء و صیفا تؤکل فی جمیع الاوقات کذلک المؤمن لا یخلو من الخیر فی الاوقات کلّها و یرتفع فی کلّ یوم و لیلة الی اللَّه عمل صالح. گفته‌اند که تشبیه مؤمن بدرخت خرما از آن کرد که هیچ درخت از روی معنی شبه آدمی ندارد مگر درخت خرما، نبینی هر درختی که سر آن بر گیرند دیگر بار از اصل خود شاخ زند مگر درخت خرما که چون وی برگیرند خشک شود، صفت آدمی همین است تا سر بر جاست همه تن برجاست چون سر نماند تن نیز نماند. دیگر وجه آنست که هر درختی بی لقاح بار دهد و درخت خرما بی لقاح بار ندهد.

Мустафо ( с ) гуфт : « хайри алмоли сиккаи мأбўраҳ ӯ муҳраи маъмура » , ҳол одамӣ ҳаминаст . Сдигр ваҷҳ онаст ки дарахти хурмо аз фазлаи турбати одам ( ъ ) офарӣдаанд . Мустафо ( с ) гуфт : акрмўои ъмткм , Фқил ё расӯли аллоҳ ва ман ъмтнои қоли алнхлаҳу злки ани аллоҳи таъолии лмои халқи одами фазлати ман тинаҳи фазлаи Фхлқи минҳои алнхлаҳ , «у изрби аллоҳи алأмсоли ллнос » ?фонҳо атуми ллбёну аўзҳи ллбрҳон .

مصطفی (ص) گفت: «خیر المال سکة مأبورة او مهرة مأمورة»، حال آدمی همینست. سدیگر وجه آنست که درخت خرما از فضله تربت آدم (ع) آفریده‌اند. مصطفی (ص) گفت: اکرموا عمّتکم، فقیل یا رسول اللَّه و من عمّتنا قال النّخلة و ذلک انّ اللَّه تعالی لمّا خلق آدم فضلت من طینه فضلة فخلق منها النخلة، «وَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ» فانّها اتمّ للبیان و اوضح للبرهان.

« ва мисли калимаи хабиса » яъне алкФр ,у қили калимаи алшрки лқўлаҳ : « кибрати калимаи тхрҷи ман أФўоҳҳм » . Ва қили кул калима наҳй аллоҳи анҳо Фҳии хабиса , « кшҷраҳи хабиса » .

«وَ مَثَلُ کَلِمَةٍ خَبِیثَةٍ» یعنی الکفر، و قیل کلمة الشرک لقوله: «کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ». و قیل کلّ کلمة نهی اللَّه عنها فهی خبیثة، «کَشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ».

Рӯй ан алнабӣ ( с ) анаи қоли анҳо алҳнзл .

روی عن النبی (ص) انّه قال انّها الحنظل.

Қоли ибни аббоси ҳзаҳи шаҷараи лами ихлқҳои аллоҳу ҳў мислиу маънии хабисаи криҳаҳи алмтъми мараи алмзоқи инФри анҳо алтбоъ , « аҷтсти ман фавқи алأрз » эй астўслти ҷстаҳу қалъати бтмомҳои лони урӯқҳо қарибаи ман аззоҳири лои тсбти змонои бхлоФи алнхлаҳу касӣри ман соири алошҷори кзлки алкоФри лӣси лқўлаҳу лои лъмлаҳи асли истқри алии аларзу лои фаръи исъди илои алсмоء .

قال ابن عباس هذه شجرة لم یخلقها اللَّه و هو مثل و معنی خبیثة کریهة المطعم مرّة المذاق ینفر عنها الطّباع، «اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ» ای استوصلت جثّته و قلعت بتمامها لانّ عروقها قریبة من الظاهر لا تثبت زمانا بخلاف النخلة و کثیر من سایر الاشجار کذلک الکافر لیس لقوله و لا لعمله اصل یستقر علی الارض و لا فرع یصعد الی السّماء.

Рӯй ани абии ҳрираҳи анаи қол : зикрат алкмأаҳ ъанд расӯли аллоҳ ( с ) Фқоли раҷули ании лои роҳои алшҷраҳ , « аҷтсти ман фавқи алأрз »у аллоҳи молҳо ман фаръу лои асл , Фқол ( с ) : лои тқли злки анҳо ман алмну моءҳои шФоءи алъайну алъҷўаҳи ман алҷнаҳу ҳаии шФоءи ман алсм .

روی عن ابی هریرة انّه قال: ذکرت الکمأة عند رسول اللَّه (ص) فقال رجل انّی لا رآها الشجرة، «اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ» و اللَّه مالها من فرع و لا اصل، فقال (ص): لا تقل ذلک انّها من المنّ و ماءها شفاء العین و العجوة من الجنّة و هی شفاء من السم.

Ва рӯй абӯи Мӯсои алошърии ан алнабӣ ( с ) анаи қол мисли алмؤмни алзии иқрأи алқуръон мисли алои трҷаҳи риҳҳои таййиб ва таъмҳо таййиб ва мисли алмؤмни алзии лои иқрأи алқуръон мисли алтмраҳи таъмҳо таййибу лои риҳи лҳо , ва мисли алФоҷри алзии иқрأи алқуръон мисли алриҳонаҳи таъмҳо мару риҳҳои таййиб ва мисли алФоҷри алзии лои иқрأи алқуръон мисли алҳнзлаҳи таъмҳо мару лои риҳи лҳо .

و روی ابو موسی الاشعری عن النبی (ص) انّه قال مثل المؤمن الّذی یقرأ القرآن مثل الا ترجّة ریحها طیّب و طعمها طیّب و مثل المؤمن الّذی لا یقرأ القرآن مثل التمرة طعمها طیّب و لا ریح لها، و مثل الفاجر الّذی یقرأ القرآن مثل الرّیحانة طعمها مرّ و ریحها طیّب و مثل الفاجر الّذی لا یقرأ القرآن مثل الحنظلة طعمها مرّ و لا ریح لها.

« исбти аллоҳи аллазӣнаи омнўо » сабти аллоҳи алмؤмни бшҳодаҳ алҳақ алии аддӣн алҳақ Флм ибтлемона занби мо лами иФсди саботаи алайҳ , ҷҳд ӯ шак тасбит онаст ки муъминро бар калимаи шаҳодат бар забону имону тасдиқ дар дил медорад то агар аз вай гуноҳӣ равад он гуноҳи имони вай ботил нигараданд магар ки аз вай ҷҳўд ояд дар тавҳид ё шаки орад дар имону тасдиқу нафъи он дар дунёу охират буи мерасад , дар дунёи хӯну моли ваии маъсӯм ва дар охирати биҳишти боқӣу саодати ҷовидӣ , « болқўли алсобт » ин бо боямон муттасиласт , эй омнўои бҳзои алқўли алсобти алдоӣми алнФъи фии алднёу фии алохраҳу ҳўи қавл : лои илоҳи алои аллоҳи Муҳамади расӯли аллоҳ . Ҷумҳӯри муфассирон бар онанд ки ин оят дар саволи қабр фурӯ омад , он соъат ки бандаро дар хок ниҳанду Фриштгон аз вай савол кунанд ки : ман рбк ва мо динк ва ман набик ? Фозои қоли алъбд : аллоҳи рабӣу Муҳамади набӣӣу алисломи динии Фқди сабтаи аллоҳи ъзу ҷли болқўли алсобти фии алохраҳ , лони ҳозои баъди вафотау исбт ба фии алднёи лонаи лои илқнаҳи фии алохраҳи алои ани икўни уқдаи фии алднё . Ва қоли мақотили ани алмؤмни азои моти баъси аллоҳи илайҳи маликои иқоли ?лаи думон Фидхли қабраи Фиқўли ?ла : иأтики алони маликони асвадони Фисолонки ман рбк ва ман набик ва мо динки Фоҷбҳмои бмои канти алайҳи фии ҳётк , сами ихрҷ , Фидхли алмаликону ҳумои мункиру накири асвадони азрақони Фзони ғализони аъинҳмои колбрқи алхотФу асўотҳмои колръди алқосФ , мъҳмои мрзбаҳи Фиқъдонаҳу исأлонаҳу лои ишърони бдхўли думон Фиқўли рабии аллоҳу набӣии Муҳамаду динии алислом , Фиқўлони ?лаи ъшти съидоу мати шҳидо , сами иқўлон : аллоҳами арзаи комаи арзоку иФтҳи ?лаи фии қабраи боби ман алҷнаҳи иأтиаҳи минҳои алтҳФ , Фозои ансрФои анҳу қолои ?ла : нами нўмаҳи алърўс , Фҳзои ҳўи алтсбит , «у изли аллоҳи алзолмин » яъне лои илқнҳму злки ани алкоФри азои дахли алайҳи алмаликон , қолои ?лаи ман рбк ва мо динк ва ман набик ? қоли лои адрӣ , қолои ?лаи ло даряту лои канти ъшти ъсёу мати шқё , сами иқўлони ?лаи нами нўмаҳи алмнҳўсу иФтҳи фии қабраи боби ман ҷаҳаннаму изрбонаҳи зарбаи бтлки алмрзбаҳи Фишҳқи шҳқаҳи исмъҳои кули ҳайвони алои алсқлину илънаҳи кули ман исмъи савтаи Фзлки қавла : «у илънҳми аллоънўн » .

«یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا» ثبّت اللَّه المؤمن بشهادة الحق علی الدین الحقّ فلم یبطل ایمانه ذنب ما لم یفسد ثباته علیه، جحد او شکّ تثبیت آنست که مؤمن را بر کلمه شهادت بر زبان و ایمان و تصدیق در دل می‌دارد تا اگر از وی گناهی رود آن گناه ایمان وی باطل نگرداند مگر که از وی جحود آید در توحید یا شک آرد در ایمان و تصدیق و نفع آن در دنیا و آخرت بوی می‌رسد، در دنیا خون و مال وی معصوم و در آخرت بهشت باقی و سعادت جاویدی، «بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ» این با بایمان متصلست، ای آمنوا بهذا القول الثّابت الدّائم النّفع فی الدّنیا و فی الآخرة و هو قول: لا اله الا اللَّه محمد رسول اللَّه. جمهور مفسران بر آن‌اند که این آیت در سؤال قبر فرو آمد، آن ساعت که بنده را در خاک نهند و فریشتگان از وی سؤال کنند که: من ربّک و ما دینک و من نبیّک؟ فاذا قال العبد: اللَّه ربّی و محمد نبیّی و الاسلام دینی فقد ثبّته اللَّه عزّ و جلّ بالقول الثّابت فی الآخرة، لانّ هذا بعد وفاته و یثبت به فی الدّنیا لانّه لا یلقّنه فی الآخرة الّا ان یکون عقده فی الدنیا. و قال مقاتل انّ المؤمن اذا مات بعث اللَّه الیه ملکا یقال له دومان فیدخل قبره فیقول له: یأتیک الان ملکان اسودان فیسالانک من ربّک و من نبیّک و ما دینک فاجبهما بما کنت علیه فی حیاتک، ثمّ یخرج، فیدخل الملکان و هما منکر و نکیر اسودان ازرقان فظان غلیظان اعینهما کالبرق الخاطف و اصواتهما کالرّعد القاصف، معهما مرزبة فیقعدانه و یسألانه و لا یشعران بدخول دومان فیقول ربّی اللَّه و نبیّی محمد و دینی الاسلام، فیقولان له عشت سعیدا و متّ شهیدا، ثمّ یقولان: اللّهم ارضه کما ارضاک و یفتح له فی قبره باب من الجنّة یأتیه منها التّحف، فاذا انصرفا عنه قالا له: نم نومة العروس، فهذا هو التثبیت، «وَ یُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِینَ» یعنی لا یلقّنهم و ذلک انّ الکافر اذا دخل علیه الملکان، قالا له من ربّک و ما دینک و من نبیّک؟ قال لا ادری، قالا له لا دریت و لا کنت عشت عصیّا و مت شقیّا، ثمّ یقولان له نم نومة المنهوس و یفتح فی قبره باب من جهنّم و یضربانه ضربة بتلک المرزبة فیشهق شهقة یسمعها کلّ حیوان الا الثّقلین و یلعنه کلّ من یسمع صوته فذلک قوله: «وَ یَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ».

Ва ани алброءи бен ъозби ани расӯли аллоҳ ( с ) зикри қиссаи рӯҳи алмؤмни қол : Фиъоди рӯҳаи фии ҷасадау иأтиаҳи маликони Фиҷлсонаҳи фии қабраи Фиқўлон : ман рбк ва мо динк ва ман набику ҳаии охири фитнаи таъаррузи алии алмؤмни Фисбтаҳи аллоҳи таъолии Фиқўл : рабии аллоҳу динии алислому набӣии Муҳамад , Финодии мноди ман алсмоءи ани сидқи абдӣ .

و عن البراء بن عازب انّ رسول اللَّه (ص) ذکر قصّة روح المؤمن قال: فیعاد روحه فی جسده و یأتیه ملکان فیجلسانه فی قبره فیقولان: من ربّک و ما دینک و من نبیّک و هی آخر فتنة تعرض علی المؤمن فیثبته اللَّه تعالی فیقول: ربّی اللَّه و دینی الاسلام و نبیّی محمد، فینادی مناد من السماء ان صدق عبدی.

Фзлки қавла : « исбти аллоҳ . . . Алоиаҳ »у ани абии Саиди алхдрии қол : кнои маъаи расӯли аллоҳ ( с ) фии ҷинозаи Фқол : ё аиҳо анноси ани ҳзаҳи аломаҳи тбтлии фии қубӯрҳо Фозои алонсони дафну тафарруқи анҳу асҳобаи ҷоءаҳи малики бедаи мтроқи Фоқъдаҳ , Фқоли мо тқўли фии ҳозои алрҷли ?фони кони мؤмно , қоли ашҳади ани лои илоҳи алои аллоҳи вҳдаҳи лои шарики ?лау ашҳади ани мҳмдои абдау расӯла , Фиқўли ?лаи сидқати ФиФтҳи ?лаи боби илои алнори Фиқоли ?лаи ҳозои мнзлки кони луи куфрати брбк , Фомои ази омнт ба ?фони аллоҳи абдлк ба ҳозо : сами иФтҳи ?лаи боби илои алҷнаҳ , Фириди ани инҳзи ?ла , Фиқоли ?лаи искан , сами иФсҳи ?лаи фии қабра . Ва аммо алкоФр ӯ алмноФқи Фиқоли ?лаи мо тқўли фии ҳозои алрҷли Фиқўли лои адрӣ , Фиқоли ?лаи ло даряту лои аҳтдит , сами иФтҳи ?лаи боби илои алҷнаҳи Фиқоли ?лаи ҳозои мнзлки луи омнти брбк , Фомои азои куфрати ?фони аллоҳи абдлк ба ҳозо : сами иФтҳи ?лаи боби илои алнор , сами иқмъаҳи алмалики болмтроқи қамъаи исмъаҳи халқи аллоҳи каллаами алои алсқлин .

فذلک قوله: «یُثَبِّتُ اللَّهُ... الآیة» و عن ابی سعید الخدری قال: کنّا مع رسول اللَّه (ص) فی جنازة فقال: یا ایّها النّاس انّ هذه الامّة تبتلی فی قبورها فاذا الانسان دفن و تفرّق عنه اصحابه جاءه ملک بیده مطراق فاقعده، فقال ما تقول فی هذا الرّجل فان کان مؤمنا، قال اشهد ان لا اله الا اللَّه وحده لا شریک له و اشهد انّ محمّدا عبده و رسوله، فیقول له صدقت فیفتح له باب الی النّار فیقال له هذا منزلک کان لو کفرت بربّک، فامّا اذ آمنت به فانّ اللَّه ابدلک به هذا: ثمّ یفتح له باب الی الجنّة، فیرید ان ینهض له، فیقال له اسکن، ثمّ یفسح له فی قبره. و امّا الکافر او المنافق فیقال له ما تقول فی هذا الرّجل فیقول لا ادری، فیقال له لا دریت و لا اهتدیت، ثمّ یفتح له باب الی الجنّة فیقال له هذا منزلک لو آمنت بربک، فامّا اذا کفرت فانّ اللَّه ابدلک به هذا: ثمّ یفتح له باب الی النّار، ثمّ یقمعه الملک بالمطراق قمعة یسمعه خلق اللَّه کلّهم الا الثّقلین.

Қоли баъзи асҳоба ё расӯли аллоҳи мо ман аҳади иқўми алии раъсаи малики бедаи мтроқи ало ҳил ъанд злк ? Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : « исбти аллоҳи аллазӣнаи омнўои болқўли алсобти фии алҳёҳи алднёу фии алохраҳ » .

قال بعض اصحابه یا رسول اللَّه ما من احد یقوم علی رأسه ملک بیده مطراق الّا هیل عند ذلک؟ فقال رسول اللَّه (ص): «یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَةِ».

Ва фии рўоиаҳи ахрии ани ҷобири қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : азои вазъи алмؤмни фии қабраи атоаҳи маликони Фонтҳзоаҳ . Фқоли иҳби комаи иҳби алноӣм , қоли Фиқоли ?ла : ман рбк ?

و فی روایة اخری عن جابر قال قال رسول اللَّه (ص): اذا وضع المؤمن فی قبره اتاه ملکان فانتهزاه. فقال یهبّ کما یهبّ النّائم، قال فیقال له: من ربّک؟

Фиқўл : аллоҳи рабӣу алисломи динӣу Муҳамади набӣӣ , қоли Финодии мноди ани сидқати ФоФршўаҳи ман алҷнаҳу албсўаҳи ман алҷнаҳи Фиқўл : дъўнии ахбри аҳлии Фиқоли ?лаи искан .

فیقول: اللَّه ربّی و الاسلام دینی و محمّد نبیّی، قال فینادی مناد ان صدقت فافرشوه من الجنّة و البسوه من الجنّة فیقول: دعونی اخبر اهلی فیقال له اسکن.

Ва ани Саиди бен алмсиби ан ъоӣшаҳам алмؤмнини разии аллоҳи анҳо анҳо қолат ё расӯли аллоҳи ании мнзи ҳдстнии бсўти мункиру накиру зғтаҳи алқбри лӣси инФънии шайъи ء , қол ё ъоӣшаҳи ани савти мункиру накири фии самоъи алмؤмни колосмди фии алъайну ани зғтаҳи алқбри алии алмؤмни колоами алшФиқаҳи ишкўи илоҳо ибнҳо алсдоъи Фиқўми илайҳи Фтғмзи раъсаи ғмзои рқиқоу локин ё ъоӣшаҳи ?вили ллшокини фии аллоҳи Киеви изғтўни фии қбўрҳми кзғтаҳи албизаҳи алии алсхраҳ .

و عن سعید بن المسیب عن عائشة امّ المؤمنین رضی اللَّه عنها انّها قالت یا رسول اللَّه انّی منذ حدّثتنی بصوت منکر و نکیر و ضغطة القبر لیس ینفعنی شی‌ء، قال یا عائشة انّ صوت منکر و نکیر فی سماع المؤمن کالاثمد فی العین و انّ ضغطة القبر علی المؤمن کالام الشّفیقة یشکو الیها ابنها الصّداع فیقوم الیه فتغمز رأسه غمزا رقیقا و لکن یا عائشة ویل للشّاکین فی اللَّه کیف یضغطون فی قبورهم کضغطة البیضة علی الصّخرة.

Ва ани алброءи бен ъозби қол : хрҷнои маъаи расӯли аллоҳ ( с ) фии ҷинозаи раҷули ман алонсори Фонтҳинои илои алқбру лмои илҳд . Фҷлсу ҷлснои ҳавлаи кони алии актоФнои фалақи алсхру алии рؤснои алтири Форми қлилоу алормоми алскўти Флмои рафъи раъсаи қол : ани алмؤмни азои кони фӣ қабл ман алохраҳу дбри ман алднёу ҳзраҳи аламути нзлти алайҳи малоикаи ман алсмоءи мъҳми кафани ман алҷнаҳу ҳунути ман алҷнаҳ Фиҷлсўн манеҳ мади Басрау ҷоءи малики аламут Фҷлс ъанд раъсаи Фқол : ахрҷии ?итҳо алнФси алмтмӣнаҳи ахрҷии илои раҳмаи аллоҳу ризвонаи Фисл нафса комаи таназзули алқтраҳи ман алсмоءи Фозои харҷат нафса слии алайҳи кули шайъи ءи байни алсмоءу аларзи алои алсқлин , сами исъд ба илои алсмоءи ФиФтҳи ?лаи алсмоءи алднёу ишиъаҳи мқрбўҳои илои алсмоءи ассонӣау алсолсаҳу алробъаҳу алхомсаҳу алсодсаҳу алсобъаҳи илои алърши мқрбўои кули смоءи Фозои антҳии илои алърши кутуби китобаи фии алӣин , Фиқўли аллоҳи ъзу ҷли рдўои абдии илои мзҷъаҳи фонии въдтҳми ании минҳои хлқтҳм ва фӣҳо аъидҳму минҳои ахрҷҳми тораи ахрӣ , Фирди илои мзҷъаҳи Фиأтиаҳи мункиру накири исири ани аларзи бонёбҳмоу илҳФони аларзи бошФори ҳумои Фиҷлсонаҳ , сами иқўлони ?ла : ё ҳозои ман рбк ? Фиқўл : рабии аллоҳ , Фиқўлон : сидқат , сами иқўлони ?ла : мо динк ? Фиқўли алислом , Фиқўлон : сидқат , сами иқўлон . Ман набик ?

و عن البراء بن عازب قال: خرجنا مع رسول اللَّه (ص) فی جنازة رجل من الانصار فانتهینا الی القبر و لمّا یلحد. فجلس و جلسنا حوله کانّ علی اکتافنا فلق الصّخر و علی رؤسنا الطیر فارم قلیلا و الارمام السّکوت فلمّا رفع رأسه قال: انّ المؤمن اذا کان فی قبل من الآخرة و دبر من الدّنیا و حضره الموت نزلت علیه ملائکة من السّماء معهم کفن من الجنّة و حنوط من الجنّة فیجلسون منه مدّ بصره و جاء ملک الموت فجلس عند رأسه فقال: اخرجی ایّتها النّفس المطمئنة اخرجی الی رحمة اللَّه و رضوانه فیسلّ نفسه کما تنزل القطرة من السّماء فاذا خرجت نفسه صلّی علیه کلّ شی‌ء بین السماء و الارض الّا الثّقلین، ثمّ یصعد به الی السّماء فیفتح له السّماء الدنیا و یشیّعه مقرّبوها الی السّماء الثانیة و الثّالثة و الرّابعة و الخامسة و السّادسة و السابعة الی العرش مقرّبوا کل سماء فاذا انتهی الی العرش کتب کتابه فی علیین، فیقول اللَّه عزّ و جل ردّوا عبدی الی مضجعه فانّی وعدتهم انّی منها خلقتهم و فیها اعیدهم و منها اخرجهم تارة اخری، فیرد الی مضجعه فیأتیه منکر و نکیر یثیر ان الارض بانیابهما و یلحفان الارض باشفار هما فیجلسانه، ثمّ یقولان له: یا هذا من ربّک؟ فیقول: ربّی اللَّه، فیقولان: صدقت، ثمّ یقولان له: ما دینک؟ فیقول الاسلام، فیقولان: صدقت، ثمّ یقولان. من نبیّک؟

Фиқўл : Муҳамади қоли иқўлон : сидқат , сами иФсҳи ?лаи фии қабраи мади Басрау иأтиаҳи ҳасани алўҷаҳи таййиби алриҳи ҳасани алсёб , Фиқўли ҷзоки аллоҳи хирои ани канти сареъани фии тоъаҳи аллоҳи бтиӣои ани мъсиаҳи аллоҳи Фиқўлу анати Фҷзоки аллоҳи хиро , ва ман анати қоли анои ъмлки алсолҳ , сами иФтҳи ?лаи боби илои алҷнаҳи Финзри илои мақъадау манзалатаи фӣҳо ҳатто тқўми алсоъаҳ . Ва ани алкоФри азои кони фӣ қабл ман алохраҳу дбри ман алднёу ҳзраҳи аламути нзлти малоикаи ман алсмоءи мъҳми кафани ман нору ҳунути ман нор Фиҷлсўн манеҳ мади Басрау ҷоءи малики аламут Фҷлс ъанд раъса , сами қоли ахрҷии ?итҳо алнФси алхбисаҳи ахрҷии илои ғазаби аллоҳу схтаҳи ФитФрқи рӯҳаи фии ҷасадаи кроҳиаҳи ани тхрҷи лмотарӣу тъоини Фистхрҷҳои комаи истхрҷи алсФўди ман алсўФи алмблўли Фозои харҷат нафса лаънаи кули шайъи ءи байни алсмоءу аларзи алои алсқлин , сами исъд ба илои алсмоءи алднёи Фтғлқи дунаи Фиқўли алрби ъзу ҷли рдўои абдии илои мзҷъаҳи фонии въдтҳми ании минҳои хлФтҳм ва фӣҳо аъидҳму минҳои ахрҷҳми тораи ахрӣ , Фирди илои мзҷъаҳи Фиأтиаҳи мункиру накири исирони аларзи бонёбҳмоу илҳФони аларзи бошФорҳмои асўотҳмои колръди алқосФу абсорҳмои колбрқи алхотФи Фиҷлсонаҳ , сами иқўлон ё ҳозои ман рбк ? Фиқўл : лои адрӣ , Финодии ман ҷониби алқброни ло дарят Физрбонаҳи бмрзбаҳи ман ҳадиди луи аҷтмъи алайҳои мо байни алхоФқини лами иқлўҳои Фишъли фӣаи қабра нороу изиқи алайҳи қабра ҳатто тхтлФи азлоъау иأтиаҳи қабеҳи алўҷаҳи қабеҳи алсбоби мнтни алриҳи Фиқўли ҷзоки аллоҳи шрои Фўи аллоҳи ани канти лбтиӣои ани тоъаҳи аллоҳи сареъани илои мъсиаҳи аллоҳ , Фиқўл :у анати Фҷзоки аллоҳи шро , ман анат ? Фиқўл : анои ъмлки алхбис , сами иФтҳи ?лаи боби илои алнори Финзри илои мақъадаи фӣҳо ҳатто тқўми алсоъаҳ .

فیقول: محمّد قال یقولان: صدقت، ثمّ یفسح له فی قبره مدّ بصره و یأتیه حسن الوجه طیّب الرّیح حسن الثّیاب، فیقول جزاک اللَّه خیرا ان کنت سریعا فی طاعة اللَّه بطیئا عن معصیة اللَّه فیقول و انت فجزاک اللَّه خیرا، و من انت قال انا عملک الصّالح، ثمّ یفتح له باب الی الجنّة فینظر الی مقعده و منزلته فیها حتّی تقوم السّاعة. و انّ الکافر اذا کان فی قبل من الآخرة و دبر من الدّنیا و حضره الموت نزلت ملائکة من السّماء معهم کفن من نار و حنوط من نار فیجلسون منه مدّ بصره و جاء ملک الموت فجلس عند رأسه، ثمّ قال اخرجی ایّتها النّفس الخبیثة اخرجی الی غضب اللَّه و سخطه فیتفرّق روحه فی جسده کراهیة ان تخرج لما تری و تعاین فیستخرجها کما یستخرج السّفود من الصّوف المبلول فاذا خرجت نفسه لعنه کلّ شی‌ء بین السّماء و الارض الّا الثقلین، ثمّ یصعد به الی السّماء الدّنیا فتغلق دونه فیقول الرب عزّ و جلّ ردّوا عبدی الی مضجعه فانّی وعدتهم انّی منها خلفتهم و فیها اعیدهم و منها اخرجهم تارة اخری، فیردّ الی مضجعه فیأتیه منکر و نکیر یثیران الارض بانیابهما و یلحفان الارض باشفارهما اصواتهما کالرّعد القاصف و ابصارهما کالبرق الخاطف فیجلسانه، ثمّ یقولان یا هذا من ربّک؟ فیقول: لا ادری، فینادی من جانب القبران لا دریت فیضربانه بمرزبة من حدید لو اجتمع علیها ما بین الخافقین لم یقلّوها فیشعل فیه قبره نارا و یضیق علیه قبره حتّی تختلف اضلاعه و یأتیه قبیح الوجه قبیح الثّباب منتن الرّیح فیقول جزاک اللَّه شرّا فو اللَّه ان کنت لبطیئا عن طاعة اللَّه سریعا الی معصیة اللَّه، فیقول: و انت فجزاک اللَّه شرّا، من انت؟ فیقول: انا عملک الخبیث، ثمّ یفتح له باب الی النّار فینظر الی مقعده فیها حتّی تقوم السّاعة.

Қоли аллоҳи таъолӣ : « исбти аллоҳи аллазӣнаи омнўои болқўли алсобти фии алҳёҳи алднё » балои илоҳи алои аллоҳ «у фии алохраҳ » яъне алқбри балои илоҳи алои аллоҳи азои сӣли анҳо , «у изли аллоҳи алзолмин » анҳо Флои иқўлўнҳои азои сӣлўои анҳо , «у иФъли аллоҳи мо ишоء »у қили иФъли аллоҳи мо ишоءи лои эътирози алайҳи фии тасбити алмؤмнину азлоли алзолмин .

قال اللَّه تعالی: «یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا» بلا اله الا اللَّه «وَ فِی الْآخِرَةِ» یعنی القبر بلا اله الا اللَّه اذا سئل عنها، «وَ یُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِینَ» عنها فلا یقولونها اذا سئلوا عنها، «وَ یَفْعَلُ اللَّهُ ما یَشاءُ» و قیل یفعل اللَّه ما یشاء لا اعتراض علیه فی تثبیت المؤمنین و اضلال الظالمین.

« أи ламтар إлии аллазӣнаи бдлўои неъмати аллоҳи кФро » ҳам снодиди Қурайшу злмтҳми қатъи аллоҳи добрҳми явми бадар . Ва қили ҳўи оми фии ҷамеъи алмшркин ва наамма аллоҳи Муҳамад ( с ) баъса аллоҳ наамма алайҳими ФкФрўоу ғайриво . Қоли алзҷоҷи ҳам аҳли Маккаи аскнҳми аллоҳи ҳарама ва отоҳм нааммау оманаами ман алхўФу ҷълҳми қавоми байтаи Фбдлўои злки кФро , « бдлўои неъмати аллоҳ » эй бдлўо шукр наамма аллоҳи кФрои кқўлаҳ : «у тҷълўни рзқкм » яъне шукри рзқкм . Қоли ибни аббоси ҳам мтнсраҳи алъараби ҷабалаи бен аиҳму асҳоба , «у أҳлўои қўмҳм » аллазӣнаи атбъўҳм , « дори албўор » ҳаии ҷаҳаннаму албўори алҳлоку алостисолу албўри алҳлкӣ : раҷули бўру риҷоли бўру амрأаҳи бўру нсоءи бўр . Ва ани алӣ ( ъ ) дори албўори бадар .

«أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْراً» هم صنادید قریش و ظلمتهم قطع اللَّه دابرهم یوم بدر. و قیل هو عام فی جمیع المشرکین و نعمة اللَّه محمّد (ص) بعثة اللَّه نعمة علیهم فکفروا و غیروا. قال الزّجاج هم اهل مکّة اسکنهم اللَّه حرمه و آتاهم نعمه و آمنهم من الخوف و جعلهم قوام بیته فبدّلوا ذلک کفرا، «بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ» ای بدّلوا شکر نعمة اللَّه کفرا کقوله: «وَ تَجْعَلُونَ رِزْقَکُمْ» یعنی شکر رزقکم. قال ابن عباس هم متنصّرة العرب جبلة بن ایهم و اصحابه، «وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ» الّذین اتّبعوهم، «دارَ الْبَوارِ» هی جهنم و البوار الهلاک و الاستیصال و البور الهلکی: رجل بور و رجال بور و امرأة بور و نساء بور. و عن علی (ع) دار البوار بدر.

« ҷаҳаннам » бадали ман дори албўору ҷаҳаннами лои итсрФи лонҳои мؤнсаҳу ҳаии муъаррифа , « ислўнҳо » эй идхлўнҳоу иқосўни ҳурҳо , «у бӣси алқрор » эйу бӣси алмстқри ҷаҳаннам .

«جَهَنَّمَ» بدل من دار البوار و جهنم لا یتصرّف لانّها مؤنثة و هی معرفة، «یَصْلَوْنَها» ای یدخلونها و یقاسون حرّها، «وَ بِئْسَ الْقَرارُ» ای و بئس المستقرّ جهنم.

«у ҷълўои ллаҳи أндодо » эй смўои асномҳми амсолоу нзроءи ллаҳ , « лизлўои ани сиблата » бзм ё , қроءти кўФёнсту бойени қроءти лоами лоам кӣаст яъне кӣ излўои анноси ани сиблати аллоҳ ,у бФтҳ ё , қроءт боқӣасту бойени қроءти лоам лоам оқибатаст эй канти оқибаи атхозҳм , алондод : алзлоли ани алсўоб , « қул тмтъўо » ин амри таҳдид ва ваъидаст эй астмтъўои ман алҳёҳи алднёи бшҳўоткму бъбодаҳи алоўсони ?фонҳо сариъаи алзўоли ънкм ва « мсиркми إлии алнор » .

«وَ جَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً» ای سمّوا اصنامهم امثالا و نظراء للَّه، «لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِهِ» بضم یا، قراءت کوفیانست و باین قراءت لام لام کی است یعنی کی یضلّوا النّاس عن سبیل اللَّه، و بفتح یا، قراءت باقی است و باین قراءت لام لام عاقبتست ای کانت عاقبة اتّخاذهم، الانداد: الضلال عن الصّواب، «قُلْ تَمَتَّعُوا» این امر تهدید و وعید است ای استمتعوا من الحیاة الدّنیا بشهواتکم و بعبادة الاوثان فانّها سریعة الزّوال عنکم و «مَصِیرَکُمْ إِلَی النَّارِ».

« қул лъбодии аллазӣнаи омнўо » хсҳми аллоҳи болозоФаҳи илайҳи тшриФои ?лаам , « иқимўои алслоаҳ » алмФрўзаҳ ва иқоматҳо адомтҳои бшрўтҳо , «у инФқўои ммои рзқноҳм » алзкоаҳи алўоҷбаҳу соири абвоби албру ҷузами иқимўоу инФқўои алии ҷавоби аламру алмънии марҳами болслоаҳи иқимўҳоу болзкоаҳи инФқўҳо , « сароу ълониаҳ » масдарони вқъои мавқеи улҳол эй мсрину мълнин . Ва қили сарои мо иттўъ ба мхоФаҳи алрёءу ълониаҳ эй мо иҷби алайҳи лӣлои итҳму лиқтдӣ ба ғайра . Ва қили алср , алсдқоту алълониаҳи алнФқот , « ман қабл أни иأтии явми лои байъи фӣа » эй лои фидяи ллкФор , «у лои хилол » эй лои мхолаҳ , иқоли холлти Флонои хлолоу мхолаҳ ,у алосми алхлаҳу ҳаии алсдоқаҳ . Ва қили алхлоли ҷамъи хулаи кқлаҳу қлол эй лои шФоъаҳи ллкФори лони Алхалӣли ишФъи ллхлил . Қроءаҳи ?маккейу басарии лобиъи фӣау лои хилоли болнсби алии алнФии бало , сами вҳд нафса ва ъад наамма алии халқа .

«قُلْ لِعِبادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا» خصهم اللَّه بالاضافة الیه تشریفا لهم، «یُقِیمُوا الصَّلاةَ» المفروضة و اقامتها ادامتها بشروطها، «وَ یُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ» الزّکاة الواجبة و سائر ابواب البرّ و جزم یقیموا و ینفقوا علی جواب الامر و المعنی مرهم بالصّلاة یقیموها و بالزّکاة ینفقوها، «سِرًّا وَ عَلانِیَةً» مصدران وقعا موقع الحال ای مسرّین و معلنین. و قیل سرّا ما یتطوّع به مخافة الرّیاء و علانیة ای ما یجب علیه لئلّا یتّهم و لیقتدی به غیره. و قیل السر، الصدقات و العلانیة النفقات، «مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لا بَیْعٌ فِیهِ» ای لا فدیة للکفّار، «وَ لا خِلالٌ» ای لا مخالة، یقال خاللت فلانا خلالا و مخالّة، و الاسم الخلّة و هی الصّداقة. و قیل الخلال جمع خلّة کقلة و قلال ای لا شفاعة للکفار لانّ الخلیل یشفع للخلیل. قراءة مکی و بصری لابیع فیه و لا خلال بالنّصب علی النّفی بلا، ثمّ وحد نفسه و عدّ نعمه علی خلقه.

Фқоли ъзи ман қоил : « аллоҳи алзии халқи алсмоўоту алأрзу أнзли ман алсмоء » эй ман алсҳоб ,у қили ман ҷониби алсмоء ,у қили ман алсмоءи алтии фӣҳо алмлоӣкаҳи инзли илои алсҳоб , сами инзли ман алсҳоби илои аларз , « алсмоء » эй мтро , « Фأхрҷ ба » эй болмтр , « ман алсмрот » ҳамли алошҷору ғайра , « рзқои лакам » мъошоу ғзоء ,у интисоби рзқои алии алмсдри алзии ҳўи фии алмънии мафъӯли ?ла , «у схри лаками алФлк » эй злли лаками ркўби алсФн , « лтҷрии фии албҳри бأмраҳу схри лаками алأнҳор » тҷрии фӣҳо алмёҳ . Ва қили тасхири ҳзаҳи алошёءи таълимаи кайфӣаи иттихозҳо .

فقال عزّ من قائل: «اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ» ای من السّحاب، و قیل من جانب السّماء، و قیل من السّماء التی فیها الملائکة ینزل الی السّحاب، ثمّ ینزل من السّحاب الی الارض، «السَّماءِ» ای مطرا، «فَأَخْرَجَ بِهِ» ای بالمطر، «مِنَ الثَّمَراتِ» حمل الاشجار و غیره، «رِزْقاً لَکُمْ» معاشا و غذاء،و انتصاب رزقا علی المصدر الّذی هو فی المعنی مفعول له، «وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ» ای ذلّل لکم رکوب السّفن، «لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهارَ» تجری فیها المیاه. و قیل تسخیر هذه الاشیاء تعلیمه کیفیّة اتّخاذها.

«у схри лаками алшмсу алқмри доӣбин » қоли ибни аббоси дؤбҳмои фии тоъаҳи аллоҳ эй муқӣмин алии тоъаҳи аллоҳи субҳонаи фии алҷрии лои иФтрон : сӣли абди аллоҳи бен инси бен молики ани алшмсу алқмру алнҷўми ман эй шайъи ءи хлқўо , қоли ҳдснии абии ани расӯли аллоҳ ( с ) : анҳми хлқўои ман нури алърш .

«وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دائِبَیْنِ» قال ابن عباس دؤبهما فی طاعة اللَّه ای مقیمین علی طاعة اللَّه سبحانه فی الجری لا یفتران: سئل عبد اللَّه بن انس بن مالک عن الشّمس و القمر و النجوم من ایّ شی‌ء خلقوا، قال حدّثنی ابی عن رسول اللَّه (ص): انّهم خلقوا من نور العرش.

Ва ани абии эмомаи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) :у кули болшмси сабъаи амлоки ирмўнҳои болслҷу луи лои злки мо исобати шиӣои алои аҳрқтаҳ .

و عن ابی امامة قال قال رسول اللَّه (ص): و کلّ بالشّمس سبعة املاک یرمونها بالثلج و لو لا ذلک ما اصابت شیئا الّا احرقته.

Ва ани ҷобири қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : лои тсбўои аллилу алнҳору лои алшмсу алқмру лои алрёҳи ?фонҳо раҳмаи лқўму азоби алохрин , «у схри лаками аллил » лтскнўои фӣа , «у алнҳор » яъне лтбтғўои ман фазла . Ва қили ҳёҳмои лмъошкму ихтлФони алайкуми лмноФъкми Флўи кони алўқти каллаи Лайло ӯ каллаи нҳорои мо кони алии аларзи наботу лои ҳайвони комаи ҳўи кзлки ҳайси лои тФорқаҳи алшмсу ҳайси лои ттлъи алайҳи алшмсу маънии лаками фии ҳзаҳи алоиаҳи лоҷлкми лӣси анҳо масхараи лнои ҳаии масхараи ллаҳи субҳонаи лоҷлно .

و عن جابر قال قال رسول اللَّه (ص): لا تسبّوا اللیل و النّهار و لا الشمس و القمر و لا الرّیاح فانّها رحمة لقوم و عذاب الآخرین، «وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ» لتسکنوا فیه، «وَ النَّهارَ» یعنی لتبتغوا من فضله. و قیل هیّاهما لمعاشکم و یختلفان علیکم لمنافعکم فلو کان الوقت کلّه لیلا او کلّه نهارا ما کان علی الارض نبات و لا حیوان کما هو کذلک حیث لا تفارقه الشّمس و حیث لا تطلع علیه الشّمس و معنی لکم فی هذه الآیة لاجلکم لیس انّها مسخرة لنا هی مسخرة للَّه سبحانه لاجلنا.

«у отокми ман кули мо сأлтмўаҳ » қроءти оммаи кули мо сأлтмўаҳи бозоФтсти магари ёқӯб ки ваии кул бтнўин хонду бойени қроءти мо нафйаст ва маънӣ онаст ки дод шуморо ҳамаи чиз ки офарид , он гуҳ гуфт : « мо сأлтмўаҳ » он дод шуморо ки ҳаргиз нахостед азу ки он офарини моро , ва бар қроءти омма маънӣ онаст киу отокми ман кули алзии сأлтмўаҳи шиӣои ФҳзФи алмФъўли ассонии актФоءи бдлолти алкломи алии алтбъизи кқўлаҳ : «у أўтити ман кули шайъи ء » яъне аўтити ман кули шайъи ءи фии замонҳо шиӣоу қили ҳўи алии алтксири наҳви қўлки фалони иълми кули шайъи ءу анати тънии баъзау назираи Фтҳнои алайҳими абвоби кули шайъи ء , «у إни тъдўои неъмати аллоҳи лои тҳсўҳо » эй ани тридўои ъдҳои лои ттиқўои ъдҳои лксртҳо ,у қили лои тҳсўҳо эй лои ттиқўои зикрҳоу алқёми бшкрҳои лои болҷнону лои боЛубнону лои боллсон , « إни алإнсони лзлўми куффор » эй касӣри алзлму алкФр ,у лафзи алонсони ҷинси қасд ба алкоФрҳо ҳнои хоссаи комаи қоли ъзу ҷл : «у алъсри إни алإнсони лФии хусри إлои аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳот »

«وَ آتاکُمْ مِنْ کُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ» قراءت عامّه کل ما سألتموه باضافتست مگر یعقوب که وی کل بتنوین خواند و باین قراءت ما نفی است و معنی آنست که داد شما را همه چیز که آفرید، آن گه گفت: «ما سَأَلْتُمُوهُ» آن داد شما را که هرگز نخواستید ازو که آن آفرین ما را، و بر قراءت عامّه معنی آنست که و آتاکم من کلّ الّذی سألتموه شیئا فحذف المفعول الثانی اکتفاء بدلالت الکلام علی التّبعیض کقوله: «وَ أُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ» یعنی اوتیت من کلّ شی‌ء فی زمانها شیئا و قیل هو علی التّکثیر نحو قولک فلان یعلم کلّ شی‌ء و انت تعنی بعضه و نظیره فتحنا علیهم ابواب کلّ شی‌ء، «وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها» ای ان تریدوا عدّها لا تطیقوا عدّها لکثرتها، و قیل لا تحصوها ای لا تطیقوا ذکرها و القیام بشکرها لا بالجنان و لا بالبنان و لا باللّسان، «إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ» ای کثیر الظلم و الکفر، و لفظ الانسان جنس قصد به الکافر ها هنا خاصة کما قال عزّ و جلّ: «وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ»

Фолонсони ғайри алмؤмни злўми куффор .

فالانسان غیر المؤمن ظلوم کفّار.