Қавлаи таъолӣ : «у лақади отиноки сбъои ман алмсонӣ » дар сабъи мсонии панҷ қавл гуфтаанд ва машҳуртар ва маърӯфтар онаст ки сӯраи фотиҳа алкитобасту уламои тафсиру аъиммаи салафи бештар баринанду далели барин хабар Мустафоаст ( с ) , қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « алҳмди ллаҳи сабъи оёти аҳдиҳн » : бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳиму ҳаии алсбъи алмсонӣ ,у ҳаии фотиҳаи алкитоб , ва ҳайам алқуръон » .

قوله تعالی: «وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی» در سبع مثانی پنج قول گفته‌اند و مشهورتر و معروفتر آنست که سوره فاتحة الکتاب است و علماء تفسیر و ائمّة سلف بیشتر برین‌اند و دلیل برین خبر مصطفی است (ص)، قال رسول اللَّه (ص): «الحمد للَّه سبع آیات احدیهن»: بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم و هی السّبع المثانی، و هی فاتحة الکتاب، و هی امّ القرآن».

Ва фии рўоиаҳи абии бен каъби қоли қол алнабӣ ( с ) : « алҳмди ллаҳи раби Алъоламин » ҳаии алсбъи алмсонӣу алқуръони алъзими алзии аўтит .

و فی روایة ابی بن کعب قال قال النبی (ص): «الحمد للَّه رب العالمین» هی السّبع المثانی و القرآن العظیم الذی اوتیت.

Ва рӯй абӯи ҳрираҳи қол : қрأи абии бен каъби алӣ алнабӣ ( с )ам алқуръон , Фқол :у алзии нафасии бедаи мо анзли фии алтўроаҳу лои фии алонҷилу лои фии алзбўру лои фии алқуръони мислҳо анҳо алсбъи алмсонӣу алқуръони алъзими алзии аътит .

و روی ابو هریرة قال: قرأ ابی بن کعب علی النبی (ص) امّ القرآن، فقال: و الذی نفسی بیده ما انزل فی التّوراة و لا فی الانجیل و لا فی الزّبور و لا فی القرآن مثلها انّها السّبع المثانی و القرآن العظیم الذی اعطیت.

Ин сӯраи фотиҳаро сабъ мсонӣ бидон хонданд ки дар ҳар намозӣ ва ҳар ракаатии бхўондни вай боз гирданд , факонаи қоли сабъи оёти ҳаии алоёти алтии иснии баҳои фии кули ркъаҳу кули салоа ва манҳо ҳнои ллтбиин . Ва қили самяти мсонии лонҳои нзлти мртин : мара бимика ман авоил мо назул алқуръон ,у мараи болмдинаҳ ,у алсбби фӣаи ани сабъи қўоФли воқти ман басарии лиҳўд банӣ қризаҳу алнзири фии явми воҳид ва фӣҳо анвоъи ман албзу алҷўоҳру амтъаҳи албҳр , Фқоли алмслмўни луи канти ҳзаҳи аломўоли лнои лтқўинои баҳоу лои нФқноҳои фии сиблати аллоҳ , Фонзли аллоҳи ъзу ҷли ҳзаҳи алсўраҳу қоли лақади аътиткми сабъи оёти ҳаии хайри лаками ман ҳзаҳи алсбъи алқўоФл .

این سوره فاتحه را سبع مثانی بدان خواندند که در هر نمازی و هر رکعتی بخواندن وی باز گردند، فکانّه قال سبع آیات هی الآیات التی یثنی بها فی کلّ رکعة و کلّ صلاة و من ها هنا للتّبیین. و قیل سمّیت مثانی لانّها نزلت مرّتین: مرة بمکّة من اوائل ما نزل القرآن، و مرّة بالمدینة، و السّبب فیه انّ سبع قوافل واقت من بصری لیهود بنی قریظة و النّضیر فی یوم واحد و فیها انواع من البزّ و الجواهر و امتعة البحر، فقال المسلمون لو کانت هذه الاموال لنا لتقوّینا بها و لا نفقناها فی سبیل اللَّه، فانزل اللَّه عزّ و جل هذه السورة و قال لقد اعطیتکم سبع آیات هی خیر لکم من هذه السّبع القوافل.

Ва иҷўзи ани икўни ман алмсонӣ , эй ммои аснӣ ба алии аллоҳи ъзу ҷли лонҳои фӣҳо ҳамди аллоҳу тавҳидау зикри млктаҳи явми аддӣн ,у алмънӣ : отиноки сабъи оёти ман ҷумлаи алоёти алтии иснии баҳои алии аллоҳи ъзу ҷл , Фикўни ман ллтбъизи ман алқуръони зикраи алзҷоҷ .

و یجوز ان یکون من المثانی، ای ممّا اثنی به علی اللَّه عزّ و جل لانّها فیها حمد اللَّه و توحیده و ذکر ملکته یوم الدّین، و المعنی: آتیناک سبع آیات من جملة الآیات التی یثنی بها علی اللَّه عزّ و جل، فیکون من للتّبعیض من القرآن ذکره الزجّاج.

Он гуҳ гуфт : «у алқуръони алъзим » мегуяд турои сӯраи фотиҳау қуръони азими додем , чндонк бар ваии миннати ниҳоди баҳамаи қуръон ки буи дод , ҳамчандон бар ваии миннати ниҳоди бсўраҳи фотиҳаи алкитоб , танҳо таъзими онроу тафзили он бар ҳамаи қуръон , азинҷо гуфт Мустафо ( с ) : « фотиҳаи алкитоби ивази ман кули алқуръону алқуръони калла лӣс манеҳ иваз .

آن گه گفت: «وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ» می‌گوید ترا سوره فاتحة و قرآن عظیم دادیم، چندانک بر وی منّت نهاد بهمه قرآن که بوی داد، همچندان بر وی منّت نهاد بسوره فاتحة الکتاب، تنها تعظیم آن را و تفضیل آن بر همه قرآن، ازینجا گفت مصطفی (ص): «فاتحة الکتاب عوض من کلّ القرآن و القرآن کلّه لیس منه عوض.

Қавл дувум онаст ки сабъи мсонӣ , сабъ тӯласт , алтўли ҷамъи алтўлии колкбрӣу алкбру ҳай : албқраҳу оли умрону алнсоءу алмоӣдаҳу алонъому алоъроФу ахтлФўои фии алсобъаҳ , Фқоли бъзҳм : алонФолу броءаҳ ,у қоли бъзҳм : Юнус . Ва анмои самяти мсонии лони аксари алқсси фӣҳо мусанно ,у алҳкмаҳи фии такрорҳо алоФҳому таъкӣди алҳҷаҳу итмоми алнсиҳаҳу изҳори аҷзи алкФраҳ ҳатто лами иқдрўои алии ани иأтўои бмслаҳи Фотии аллоҳи субҳонаи бмслаҳи фии алқуръон .

قول دوم آنست که سبع مثانی، سبع طول است، الطّول جمع الطّولی کالکبری و الکبر و هی: البقرة و آل عمران و النساء و المائدة و الانعام و الاعراف و اختلفوا فی السّابعة، فقال بعضهم: الانفال و براءة، و قال بعضهم: یونس. و انّما سمیت مثانی لانّ اکثر القصص فیها مثنی، و الحکمة فی تکرارها الافهام و تأکید الحجّة و اتمام النّصیحة و اظهار عجز الکفرة حتّی لم یقدروا علی ان یأتوا بمثله فاتی اللَّه سبحانه بمثله فی القرآن.

Қавл сеюм онаст ки сабъи мсонии ҳама қуръонаст , чунонк ҷой дигар гуфт : « ктобои мтшобҳои мсонӣ »у алмроди болсбъ , сабъаи асбоъи алқуръон ,у тақдира :у ҳўи алқуръони алъзим . намегуяд турои ҳафт сабъи мсонии додем ва онаст қуръони азиму ҳамаи қуръон , мсонӣ гуфт аз баҳри онки ду бори онро насахт карданд : як бор дар лавҳи маҳфӯз ва як бор дар мсоҳФ , ва беона фии қавлаи ъзу ҷл : «у лақади ктбнои фии алзбўри ман баъди аззикр » эй ман баъди аллўҳи алмҳФўз . Ва қили анмои самоаи мсонии лони аксараи итнўъи навъин : амр ва наҳй , въду ваъид , муҳкаму муташобиҳ , муҷмалу муфассир , носиху мансӯх , танзилу таъвил , ому хос ,у қили иснии соҳибаи ани иртикоби алмҳорми бмои фӣаи ман анвоъи алўъид .

قول سوم آنست که سبع مثانی همه قرآن است، چنانک جای دیگر گفت: «کِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِیَ» و المراد بالسّبع، سبعة اسباع القرآن، و تقدیره: و هو القرآن العظیم. می‌گوید ترا هفت سبع مثانی دادیم و آنست قرآن عظیم و همه قرآن، مثانی گفت از بهر آنک دو بار آن را نسخت کردند: یک بار در لوح محفوظ و یک بار در مصاحف، و بیانه فی قوله عزّ و جلّ: «وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ» ای من بعد اللّوح المحفوظ. و قیل انّما سمّاه مثانی لان اکثره یتنوّع نوعین: امر و نهی، وعد و وعید، محکم و متشابه، مجمل و مفسر، ناسخ و منسوخ، تنزیل و تأویل، عامّ و خاصّ، و قیل یثنی صاحبه عن ارتکاب المحارم بما فیه من انواع الوعید.

Қавл чаҳорум онаст ки сабъи мсонии маъонӣ қуръонаст бар ҳафт қисм : амр ва наҳйу табширу инзору зарби амсолу таъаддӣади нъму анбоءи қурун .

قول چهارم آنست که سبع مثانی معانی قرآن است بر هفت قسم: امر و نهی و تبشیر و انذار و ضرب امثال و تعدید نعم و انباء قرون.

Қавли панҷуми бнўбти сеюм гўӣим .

قول پنجم بنوبت سوم گوئیم.

«у алқуръони алъзим » саммии алқуръони ъзимои лслосаҳи маъаон : аҳадҳо ана назул ман ъанд раби азим . Ва ассонии анаи азими фии алмънӣ . Ва алсолси анаи азими фии алФзлу алсўоб . намегуяд қуръон азимаст , дар маънии азим ва дар фазлу савоби азим , фурӯи омада аз наздики худои азим . Ва дар хабараст ки : ман ҳифзи алқуръони Фрأии ани аҳдои аътии афзали ммои аътии Фқди сғри ъзимоу азми сғиро

«وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ» سمّی القرآن عظیما لثلاثة معان: احدها انّه نزل من عند ربّ عظیم. و الثّانی انّه عظیم فی المعنی. و الثّالث انّه عظیم فی الفضل و الثّواب. می‌گوید قرآن عظیمست، در معنی عظیم و در فضل و ثواب عظیم، فرو آمده از نزدیک خدای عظیم. و در خبر است که: من حفظ القرآن فرأی ان احدا اعطی افضل ممّا اعطی فقد صغر عظیما و عظّم صغیرا

Ҳар ки қуръон донад ва онро ҳифз дорад , ва он гуҳи дунёдорро бар худ фазл донад ё эътиқод кунад ки касеро чизе доданд ба аз онк ӯро доданд , хор дошт онч азимаст ва азим дошт ончи ҳақир ва қалиласт , яъне ки дунё хорасту қалил , қоли аллоҳи таъолӣ : « қул матоъи алднёи қалил » . Қуръонаст ки бузургворасту азим ки раби алъзаҳи онро азим гуфт .

هر که قرآن داند و آن را حفظ دارد، و آن گه دنیادار را بر خود فضل داند یا اعتقاد کند که کسی را چیزی دادند به از آنک او را دادند، خوار داشت آنچ عظیمست و عظیم داشت آنچ حقیر و قلیلست، یعنی که دنیا خوار است و قلیل، قال اللَّه تعالی: «قُلْ مَتاعُ الدُّنْیا قَلِیلٌ». قرآنست که بزرگوارست و عظیم که ربّ العزّه آن را عظیم گفت.

Ва фии алхбри ани ҷобири қол : ?утӣ алнабӣ ( с ) раҷули Фқол ё расӯли аллоҳ : мо аҷри ман илми валадаи китоби аллоҳи таъолӣ ? Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : « алқуръони каломи аллоҳи лои ғояи ?ла » , қоли Фҷоءи Ҷабраил ( ъ ) , Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) ё Ҷабраил : мо аҷри ман илми валадаи китоби аллоҳ ? қол ё Муҳамад : алқуръони каломи аллоҳи лои ғояи ?ла , сами съди Ҷабраили илои алсмоءи Фсأли исрофил : мо аҷри ман илми валадаи китоби аллоҳ ? Фқоли исрофил ё Ҷабраил : алқуръони каломи аллоҳи лои ғояи ?ла , сами ани аллоҳи таъолии анзли Ҷабраили алии расӯлаи аллоҳи Фқол : ани рбки иқрӣки ассалому иқўли ман илми валадаи алқуръони факонаи ҳаҷи албити ъушраи олоФи ҳаҷау конмои аътмри ъушраи олоФи умрау конмои аътқи ъушраи олоФи рқбаҳи ман валади Исмоилу конмои ғзои ъушраи олоФи ғазвау конмои атъми ъушраи олоФ мусалламан ҷоӣъоу конмои ксои ъушраи олоФ мусалламан ъорёу иктби ?лаи бакули ҳарфи ман алқуръони ъушри ҳасаноту имҳии анҳу ъушри сиот , ё Муҳамади ании лои ақўли ?илами ъушру локини алифи ъушру лоами ъушр ва мем ъушру икўни маъааи фии қабра ҳатто ибъсу исқлаҳи фии алмизону ҷаззи алии алсроти колбрқи алхотФу лами иФорқаҳи алқуръон ҳатто инзл ба ҳзаҳи алкромаҳу афзали мо итмнӣ .

و فی الخبر عن جابر قال: اتی النبی (ص) رجل فقال یا رسول اللَّه: ما اجر من علّم ولده کتاب اللَّه تعالی؟ فقال رسول اللَّه (ص): «القرآن کلام اللَّه لا غایة له»، قال فجاء جبرئیل (ع)، فقال رسول اللَّه (ص) یا جبرئیل: ما اجر من علّم ولده کتاب اللَّه؟ قال یا محمّد: القرآن کلام اللَّه لا غایة له، ثمّ صعد جبرئیل الی السّماء فسأل اسرافیل: ما اجر من علّم ولده کتاب اللَّه؟ فقال اسرافیل یا جبرئیل: القرآن کلام اللَّه لا غایة له، ثمّ انّ اللَّه تعالی انزل جبرئیل علی رسوله اللَّه فقال: انّ ربّک یقرئک السّلام و یقول من علّم ولده القرآن فکانّه حجّ البیت عشرة آلاف حجّة و کانّما اعتمر عشرة آلاف عمرة و کانّما اعتق عشرة آلاف رقبة من ولد اسماعیل و کانّما غزا عشرة آلاف غزوة و کانّما اطعم عشرة آلاف مسلما جائعا و کانّما کسا عشرة آلاف مسلما عاریا و یکتب له بکلّ حرف من القرآن عشر حسنات و یمحی عنه عشر سیّآت، یا محمّد انّی لا اقول الم عشر و لکن الف عشر و لام عشر و میم عشر و یکون معه فی قبره حتّی یبعث و یثقله فی المیزان و جاز علی الصراط کالبرق الخاطف و لم یفارقه القرآن حتّی ینزل به هذه الکرامة و افضل ما یتمنّی.

Ва ани абии Саиди алхдрии қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : азои кони явми алқёмаҳи вазъати манобири ман нури мтўқаҳи бнўр , ъанд кули минбари ноқаи ман нўқи алҷнаҳи инодии мноди ин ман ҳамли китоби аллоҳи аҷлсўои алии ҳзаҳи алмнобри Флои рўъи алайкуму лои ҳузн ҳатто иФрғи аллоҳи ммои байнау байни алъбоди Фозои Фрғи аллоҳи ъзу ҷли ман ҳисоби алхлқи ҳмлўои алии тлки алнўқи илои алҷнаҳ .

و عن ابی سعید الخدری قال قال رسول اللَّه (ص): اذا کان یوم القیامة وضعت منابر من نور مطوّقة بنور، عند کلّ منبر ناقة من نوق الجنّة ینادی مناد این من حمل کتاب اللَّه اجلسوا علی هذه المنابر فلا روع علیکم و لا حزن حتّی یفرغ اللَّه ممّا بینه و بین العباد فاذا فرغ اللَّه عزّ و جلّ من حساب الخلق حملوا علی تلک النّوق الی الجنّة.

« лои тамаддуни ъиник » эй лои ттмнин ё Муҳамади мо ҷълноаҳи мтоъои ллоғнёءи Фқди отиноки хирои ман злку ҳўи сабъи ман алмсонӣу алқуръони алъзим . Ҳаром кард бар Мустафо ( с ) андарин оят ки рағбати намояди бадунё , ё бичишам писанд дар он нигарад ва орзӯӣ кунад мегуяд эй Муҳамад махоҳ дунёу мункири бончи қавмиро додеми азин дунёи дорон ва тавонгарон , ки он бар хўрдориӣ андакаст , сариъи алзўол , қалили аллбос ,у турои додем ба аз он ки эшонро додем : сабъи мсонӣу қуръони азим .

«لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ» ای لا تتمنّینّ یا محمّد ما جعلناه متاعا للاغنیاء فقد آتیناک خیرا من ذلک و هو سبع من المثانی و القرآن العظیم. حرام کرد بر مصطفی (ص) اندرین آیت که رغبت نماید بدنیا، یا بچشم پسند در آن نگرد و آرزوی کند می‌گوید ای محمّد مخواه دنیا و منکر بآنچ قومی را دادیم ازین دنیا داران و توانگران، که آن بر خورداریی اندکست، سریع الزّوال، قلیل اللّباث، و ترا دادیم به از آن که ایشان را دادیم: سبع مثانی و قرآن عظیم.

Инс молик гуфт : боёми рабиъи шутурони аъроби брсўли худои бргзштнд ,у қади ъбсти алайҳои абъорҳоу абўолҳои Фғтии расӯли аллоҳ ( с ) Айнӣа бимика Фқоли бҳзои амрнии рабии сами телаи ҳзаҳи алоиаҳ : « лои тамаддуни ъиники إлии мо мтъно ба أзўоҷо манеҳам » иқоли мади Айнӣаи илои моли фалони азои таманноа .

انس مالک گفت: بایّام ربیع شتران اعراب برسول خدا برگذشتند، و قد عبست علیها ابعارها و ابوالها فغطّی رسول اللَّه (ص) عینیه بمکّة فقال بهذا امرنی ربّی ثم تلا هذه الآیة: «لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی‌ ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ» یقال مدّ عینیه الی مال فلان اذا تمنّاه.

« أзўоҷо манеҳам » яъне алрҷоли мъҳми нсоؤҳм ,у қили азўоҷо : ағнёء ,у қили асноФо яъне алиҳўду алнсорӣу алмшркин , «у лои тҳзни алайҳим » ани лами иؤмнўо . Ва қилу лои тҳзни алайҳими лмои исирўни илайҳи бкФрҳм . Ва қилу лои тҳзни лмои анъмти алайҳими дўнкм , «у ахФзи ҷноҳки ллмؤмнин » ҷноҳои алрҷл : ҷонбоаҳ , эй тавозуъи ?лааму арФқи баҳами лиҳбўку иҷолсўку лои инФзўои ман ҳўлк .

«أَزْواجاً مِنْهُمْ» یعنی الرّجال معهم نساؤهم، و قیل ازواجا: اغنیاء، و قیل اصنافا یعنی الیهود و النّصاری و المشرکین، «وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ» ان لم یؤمنوا. و قیل و لا تحزن علیهم لما یصیرون الیه بکفرهم. و قیل و لا تحزن لما انعمت علیهم دونکم، «وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ» جناحا الرّجل: جانباه، ای تواضع لهم و ارفق بهم لیحبّوک و یجالسوک و لا ینفضّوا من حولک.

« ва қул إнии أнои алнзири улмубин , комаи أнзлно » гуфтаанд ин оят муттасиласт боитӣ ки аз пеши гузашт , яъне : « отиноҳми оётнои Фконўои анҳо маъразин » « комаи أнзлнои алии алмқтсмин » мегуяд асҳоби ҳаҷарро пайғому нишони додем ҳамчунонк фурӯ фиристодем номау пайғоми барин мқтсмон , ва гуфтаанд ин кофи комаи мафъӯл нзираст , аи أнзркми ъзобои инзли алайкум мисли мо анзлнои алии алмқтсмин .

«وَ قُلْ إِنِّی أَنَا النَّذِیرُ الْمُبِینُ، کَما أَنْزَلْنا» گفته‌اند این آیت متّصلست بآیتی که از پیش گذشت، یعنی: «آتَیْناهُمْ آیاتِنا فَکانُوا عَنْها مُعْرِضِینَ» «کَما أَنْزَلْنا عَلَی الْمُقْتَسِمِینَ» می‌گوید اصحاب حجر را پیغام و نشان دادیم همچنانک فرو فرستادیم نامه و پیغام برین مقتسمان، و گفته‌اند این کاف کما مفعول نذیر است، ا أنذرکم عذابا ینزل علیکم مثل ما انزلنا علی المقتسمین.

Қавмӣ гуфтанд мқтсмин аз қисматаст ва қавмӣ гуфтанд аз қисмаст яъне : тҳолФўоу тқосмўои алии мъодоаҳ алнабӣ ( с ) ,у ҷумҳӯри муфассирон бар онанд ки аз қисматаст ва хилофаст ки эшон кианд . Мақотил гуфт мушрикон Қурайшанд ,у злки анҳми ақтсмўои шъоби Маккаи алии алрсди исдқўни алқосдини ани расӯли аллоҳ ( с ) .

قومی گفتند مقتسمین از قسمت است و قومی گفتند از قسم است یعنی: تحالفوا و تقاسموا علی معاداة النبی (ص)، و جمهور مفسران بر آنند که از قسمتست و خلافست که ایشان که‌اند. مقاتل گفت مشرکان قریش‌اند، و ذلک انّهم اقتسموا شعاب مکّة علی الرّصد یصدّقون القاصدین عن رسول اللَّه (ص).

Гуфтаанд шонздаҳ мард буданд ки валиди муғираи эшонро бар шъоби Макка қисмат карда буд ва бар туруқи ҳоҷи бдоштаҳ то ҳар ки қасд дидани расӯл худо дошт ӯро манъ мекарданд ва мегуфтанд чаҳ равед бар ӯ ки ӯ девонааст ! дайгарӣ мегуфт ӯ коҳинаст ! яке мегуфт шоираст ! яке мегуфт ъроФст !у валиди муғира бар дар масҷид нишаста чун ҳоким ва аз вай мепурседанд онч мқтсмон гуфта буданд дар ҳақи расӯл ва ӯ ҳаме гуфт : сидқ , яъне алмқтсмин , ҳар яке аз эшон рост гуфт онч гуфт дар ҳақи вай .

گفته‌اند شانزده مرد بودند که ولید مغیره ایشان را بر شعاب مکّه قسمت کرده بود و بر طرق حاج بداشته تا هر که قصد دیدن رسول خدا داشت او را منع می‌کردند و می‌گفتند چه روید بر او که او دیوانه است ! دیگری میگفت او کاهنست! یکی می‌گفت شاعر است! یکی می‌گفت عرّافست! و ولید مغیره بر در مسجد نشسته چون حاکم و از وی می‌پرسیدند آنچ مقتسمان گفته بودند در حقّ رسول و او همی‌گفت: صدق، یعنی المقتسمین، هر یکی از ایشان راست گفت آنچ گفت در حقّ وی.

Мақотил ҳён гуфт : ҳам аллазӣнаи ақсмўои алқуръони Фқоли бъзҳми саҳару қоли бъзҳми кизбу қоли бъзҳми шеър ва кионау қоли бъзҳми асотири алаввалин Фқсмўаҳи ҳзаҳи алоқсому узваи аъзоъ .

مقاتل حیّان گفت: هم الّذین اقسموا القرآن فقال بعضهم سحر و قال بعضهم کذب و قال بعضهم شعر و کهانة و قال بعضهم اساطیر الاوّلین فقسموه هذه الاقسام و عضوه اعضاء.

Ибн аббос гуфт : ҳам алиҳўду алнсории омнўои ббъзи алқуръону ҳўи мо воФқи ктобҳму кФрўои ббъзу ҳўи мо холови ктобҳм ,у қили омнўои ббъзи ктбҳму кФрўои ббъз .

ابن عباس گفت: هم الیهود و النّصاری آمنوا ببعض القرآن و هو ما وافق کتابهم و کفروا ببعض و هو ما خالف کتابهم، و قیل آمنوا ببعض کتبهم و کفروا ببعض.

« аллазӣнаи ҷълўои алқуръони ъзин » қоли бъзҳм : ъзини махӯзи ман алأъзоء яъне узвау ҷузваи бФнўни алткзибу алрд , иқоли ъзити алшии ءи тъзиаҳи азои фурқата ,у қили ҳўи махӯзи ман алъзаҳу ҳўи алсҳру ҷамъи алъзаҳ , ъзин , комаи қили фии ъзаҳи ъзин ,у иқоли аслаи ъзҳаҳи ФҳзФи ҳоؤҳои колшФаҳи аслҳо . ШФҳаҳу лиҳозои исғри бшФиҳаҳ ,у иқоли ъзҳўаҳ эй ъобўаҳ ва манеҳ алҳдис : лои иъзаҳи бъзкм баъзан ,у қили ъзҳтаҳ эй сҳртаҳ ва манеҳ алҳдис : лаъни аллоҳи алъозаҳу алъозҳаҳ .

«الَّذِینَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِینَ» قال بعضهم: عضین مأخوذ من الأعضاء یعنی عضوه و جزوه بفنون التّکذیب و الرّد، یقال عضیت الشی‌ء تعضیة اذا فرقته، و قیل هو مأخوذ من العضة و هو السّحر و جمع العضة، عضین، کما قیل فی عزة عزین، و یقال اصله عضهة فحذف هاؤها کالشّفة اصلها. شفهة و لهذا یصغر بشفیهة، و یقال عضهوه ای عابوه و منه الحدیث: لا یعضه بعضکم بعضا، و قیل عضهته ای سحرته و منه الحدیث: لعن اللَّه العاضه و العاضهة.

« Фўи рбки лнсӣлнҳми أҷмъин » ақсми аллоҳи субҳонаи бзотаҳу рубубиятаи лисأлни явми алқёмаҳи воҳдои воҳдои ман ҳؤлоءи алмқтсмини ъмои қолўаҳи фии расӯли аллоҳу фии алқуръон ,у қили ҳўи оми фии ҷамеъи алкФору лои индрҷи таҳтаи алмؤмнўни ?фони ксирои ман алмؤмнини идхлўни алҷнаҳи бғири ҳисобу лои савол . Агар касе гуяд ваҷҳ ҷамъ чист миёни ин ояту миёни он оят ки гуфт : « Фиўмӣзи лои исӣли ани занбаи إнсу лои ҷон » ҷавоб онаст ки савол бар ду зарбаст : саволи истеълому астхбору саволи тқриъу тавбих , « Фиўмӣзи лои исӣли ани занбаи إнсу лои ҷон » яъне астхбороу астъломои лонаи кони ъолмои баҳам қабл ани хлқҳм ,у қавла : « лнсӣлнҳми أҷмъин » яъне тқриъоу тўбихои лнроҳми алъзри фии тъзибнои аёҳм .

«فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ» اقسم اللَّه سبحانه بذاته و ربوبیّته لیسألنّ یوم القیامة واحدا واحدا من هؤلاء المقتسمین عمّا قالوه فی رسول اللَّه و فی القرآن، و قیل هو عامّ فی جمیع الکفّار و لا یندرج تحته المؤمنون فانّ کثیرا من المؤمنین یدخلون الجنّة بغیر حساب و لا سؤال. اگر کسی گوید وجه جمع چیست میان این آیت و میان آن آیت که گفت: «فَیَوْمَئِذٍ لا یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ» جواب آنست که سؤال بر دو ضربست: سؤال استعلام و استخبار و سؤال تقریع و توبیخ، «فَیَوْمَئِذٍ لا یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ» یعنی استخبارا و استعلاما لانه کان عالما بهم قبل ان خلقهم، و قوله: «لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ» یعنی تقریعا و توبیخا لنراهم العذر فی تعذیبنا ایّاهم.

Ибни аббос аз ӣнҷо гуфт бҷўоби соил ки аз ваии ин масаъла пурсед : қоли лои исأлҳми ҳилли ъмлтми кзоу кзои лонаи аълам бзлк манеҳам локини иқўли ?лаами лами ъмлтми кзоу кзо . Ва қоли ъкрмаҳи сأлти мавлои абди аллоҳи бен аббоси ани алоитини Фқол : ани явми алқёмаҳи явми тавилу фӣаи мўоқФи исӣлўни фии баъзи алмўоқФу лои исӣлўни фии баъзҳо назира , қавла : « ҳозои явми лои интқўн »у фии ояи ахрии қоли таъолӣ : « сами إнкми явм алқёмаҳ ъанд рбкми тхтсмўн » . Ва қили лои исأли азои кони алмзнби макрҳо мзтроу лисأлнҳми азои конўои мухторин . Ва қили лои исأли азои кони алзнби фии ҳоли алсбӣу алҷнўну алнўм , лқўлаҳ ( с ) : « рафъи алқлми ани салоса » алҳдис . . . Ва лисأлнҳми азои кони ъмлҳми хорҷои ани ҳзаҳи алаҳвол .

ابن عباس از اینجا گفت بجواب سائل که از وی این مسئله پرسید: قال لا یسألهم هل عملتم کذا و کذا لانّه اعلم بذلک منهم لکن یقول لهم لم عملتم کذا و کذا. و قال عکرمة سألت مولای عبد اللَّه بن عباس عن الآیتین فقال: انّ یوم القیامة یوم طویل و فیه مواقف یسئلون فی بعض المواقف و لا یسئلون فی بعضها نظیره، قوله: «هذا یَوْمُ لا یَنْطِقُونَ» و فی آیة اخری قال تعالی: «ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ عِنْدَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ». و قیل لا یسأل اذا کان المذنب مکرها مضطرّا و لیسألنهم اذا کانوا مختارین. و قیل لا یسأل اذا کان الذّنب فی حال الصّبی و الجنون و النّوم، لقوله (ص): «رفع القلم عن ثلاثة» الحدیث... و لیسألنّهم اذا کان عملهم خارجا عن هذه الاحوال.

« Фосдъи бмои тؤмр » аввал оятӣаст ки брсўли худо ( с ) фурӯ омад то ошкорои халқро даъват кунад , асдъ яъне азҳару аълну аФсҳи ман алсдиъу ҳўи алсбҳи лкшФаҳи ани аларз , « бмои тؤмр » фӣаи қавлон : аҳдҳмои тؤмр ба ФҳзФи алҷори сами ҳазфи алзмир ,у ассонии ани мо ллмсдр эй асдъи боломр , иқоли сдъи болҳқи азои абонау азҳара . Ва қили асдъи бмои тؤмр эй аҷҳри болқрони фии алслоаҳи ликўни азҳари ллдин , «у أързи ани алмшркин » ин мансӯхаст боити сайфу назири ин дар қуръон фаровонаст , ва гуфтаанд эърози дарин ояти зид эърозҳои дигараст дар қуръон , ӣнҷо маънӣ онаст ки : лои тболи болмшркини боки мадор аз мушрикон ва рӯй бигардон азишон , ва ҷойҳои дигар чунонаст ки : лои инҳму аъФи анҳуаму тағофул .

«فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ» اوّل آیتی است که برسول خدا (ص) فرو آمد تا آشکارا خلق را دعوت کند، اصدع یعنی اظهر و اعلن و افصح من الصّدیع و هو الصّبح لکشفه عن الارض، «بِما تُؤْمَرُ» فیه قولان: احدهما تؤمر به فحذف الجارّ ثمّ حذف الضمیر، و الثّانی ان ما للمصدر ای اصدع بالامر، یقال صدع بالحقّ اذا ابانه و اظهره. و قیل اصدع بما تؤمر ای اجهر بالقرآن فی الصّلاة لیکون اظهر للدّین، «وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ» این منسوخ است بآیت سیف و نظیر این در قرآن فراوانست، و گفته‌اند اعراض درین آیت ضدّ اعراضهای دیگرست در قرآن، اینجا معنی آنست که: لا تبال بالمشرکین باک مدار از مشرکان و روی بگردان ازیشان، و جایهای دیگر چنانست که: لا ینهم و اعف عنهم و تغافل.

« إнои кФиноки алмстҳзӣин » ин оят дар шаън нафарӣ омад аз шаётини Қурайш , панҷ мард буданд ки пайвастаи расӯли худоиро ( с ) май рнҷониднд ва астҳзоء мекарданд : яке алўлиди бен алмғираҳ , дигари алъоси бен воӣл , сдигри ъдии бен Қайсу қили алҳорси бен Қайс , чаҳоруми алосўди бен алмтлб , панҷуми алосўди бен абди иғўс , расӯли худои истода буду Ҷабраил бо вай ки ин мстҳзёни як як боишон бар гузаштанд . Аммо валиди муғира чун бар гузашт Ҷабраил гуфт : ё Муҳамади Киеви тҷди ҳозо ? чун май бинии инро . Яъне чаҳ мардӣаст ? расӯли худо ( с ) гуфт : бади мардӣу хабис касе , Ҷабраил гуфт : кор ӯ туро кифоят карданд , он гуҳи Ҷабраили бсоқи вай ишорат кард , кор бидон расед ки ин валид ҷое май гузашту хорӣ дар доман вай афтод ва аз кибри даст фурӯ накард то он хор аз домани худ ҷудо кунад , ҳаме рафт то он хори соқи вайро маҷрӯҳ кард , бърқ алнсо расед ва ӯро ҳалок кард ва ҳаме гуфт : қтлнии раби Муҳамад .

«إِنَّا کَفَیْناکَ الْمُسْتَهْزِئِینَ» این آیت در شأن نفری آمد از شیاطین قریش، پنج مرد بودند که پیوسته رسول خدای را (ص) می‌رنجانیدند و استهزاء میکردند: یکی الولید بن المغیره، دیگر العاص بن وائل، سدیگر عدی بن قیس و قیل الحارث بن قیس، چهارم الاسود بن المطّلب، پنجم الاسود بن عبد یغوث، رسول خدا ایستاده بود و جبرئیل با وی که این مستهزیان یک یک بایشان بر گذشتند. امّا ولید مغیره چون بر گذشت جبرئیل گفت: یا محمّد کیف تجد هذا؟ چون می‌بینی این را. یعنی چه مردیست؟ رسول خدا (ص) گفت: بد مردی و خبیث کسی، جبرئیل گفت: کار او ترا کفایت کردند، آن گه جبرئیل بساق وی اشارت کرد، کار بدان رسید که این ولید جایی می‌گذشت و خاری در دامن وی افتاد و از کبر دست فرو نکرد تا آن خار از دامن خود جدا کند، همی‌رفت تا آن خار ساق وی را مجروح کرد، بعرق النّسا رسید و او را هلاک کرد و همی‌گفت: قتلنی ربّ محمّد.

Ва ҳамчунин алъоси бен воӣли бргзшт , Ҷабраили ишорати бзири пой ӯ кард пас рӯзӣ бар сиблати тнзаҳ аз Макка берун шуд бар шутур нишаста ва дар он шъоби Макка тавоф мекард , бшъбӣ аз он шъоб фурӯ омад то биёсоед , рост ки фурӯд омад пой бар мори ниҳоду мори зери пой вай багазед то пои вай чунон шуд ки гардани шутур ва ҳамон соъат ҳалок шуд ва мегуфт : қтлнии раби Муҳамад .

و همچنین العاص بن وائل برگذشت، جبرئیل اشارت بزیر پای او کرد پس روزی بر سبیل تنزّه از مکّه بیرون شد بر شتر نشسته و در آن شعاب مکّه طواف می‌کرد، بشعبی از آن شعاب فرو آمد تا بیاساید، راست که فرود آمد پای بر مار نهاد و مار زیر پای وی بگزید تا پای وی چنان شد که گردن شتر و همان ساعت هلاک شد و می‌گفت: قتلنی رب محمّد.

Ва ҳориси бен Қайс бар гузашт , Ҷабраили бшкми вай ишора кард пас рӯзӣ

و حارث بن قیس بر گذشت، جبرئیل بشکم وی اشاره کرد پس روزی‌

Моҳии шӯри хӯрда буду тишнагӣ бар ваии афтода , об ҳаме хӯрду тишнагӣ кам намешуд то чандон об хӯрд ки шиками ваии шикофтаи гашт ва ҳалок шуд , дар он ҳол мегуфт : қтлнии раби Муҳамад .

ماهی شور خورده بود و تشنگی بر وی افتاده، آب همی خورد و تشنگی کم نمی شد تا چندان آب خورد که شکم وی شکافته گشت و هلاک شد، در آن حال میگفت: قتلنی ربّ محمّد.

Ва асвади бен алмтлб бигузашт , Ҷабраили басари вай ишорат кард пас хабар расед ки писар ӯ змъаҳ аз шом меояд бостқболи писар берун шуд , зери дарахтӣ фурӯд омад то биёсоед , Ҷабраил биёмад ва он сари вай бар дарахт мезад ва ӯ ғуломро мегуяд : адркнӣ ё ғулом дарёб маро эй ғулом ва инро аз ман бози дор , ғулом мегуяд эй хоҷаи ту худ сар бар дарахт май занӣ ва ман касеро наме байнам то ӯро аз ту боз дорам ! ҳам чунон сар бар дарахт ҳаме зад то ҳалок шуд ва мегуфт : қтлнии раби Муҳамад .

و اسود بن المطلب بگذشت، جبرئیل بسر وی اشارت کرد پس خبر رسید که پسر او زمعه از شام می‌آید باستقبال پسر بیرون شد، زیر درختی فرود آمد تا بیاساید، جبرئیل بیامد و آن سر وی بر درخت می‌زد و او غلام را می‌گوید: ادرکنی یا غلام دریاب مرا ای غلام و این را از من باز دار، غلام می‌گوید ای خواجه تو خود سر بر درخت می‌زنی و من کسی را نمی‌بینم تا او را از تو باز دارم! هم چنان سر بر درخت همی‌زد تا هلاک شد و می‌گفت: قتلنی رب محمّد.

Ва асвади бен абд иғўс бигузашт , Ҷабраил биравӣ вай ишорат кард пас иттифоқ чунон афтод ки бқбилаҳ банӣ кунона рафта буд бмъодоаҳи расӯли худоӣ то дар дили эшон нафрати афканд аз расӯл , чун бози гашт сумум зад ӯроу рӯйиши сиёҳи гашт ҳамчун занге , чун бахона боз омад аҳли вай ӯро боз нашнохтанд аз хона бадар карданд , чанд рӯз дар он сҳроء Макка мегашт , аз ҳайфу ғабни ҳалоки гашт ва мегуфт : қтлнии раби Муҳамад .

و اسود بن عبد یغوث بگذشت، جبرئیل بروی وی اشارت کرد پس اتفاق چنان افتاد که بقبیله بنی کنانه رفته بود بمعاداة رسول خدای تا در دل ایشان نفرت افکند از رسول، چون باز گشت سموم زد او را و رویش سیاه گشت همچون زنگیی، چون بخانه باز آمد اهل وی او را باز نشناختند از خانه بدر کردند، چند روز در آن صحراء مکّه میگشت، از حیف و غبن هلاک گشت و می‌گفت: قتلنی ربّ محمّد.

Инаст ки раб Алъоламин гуфт : « إнои кФиноки алмстҳзӣин » эй кФиноки амри алмстҳзӣини аллазӣнаи ишркўни биллоҳ .

اینست که ربّ العالمین گفت: «إِنَّا کَفَیْناکَ الْمُسْتَهْزِئِینَ» ای کفیناک امر المستهزئین الّذین یشرکون باللَّه.

. . . « ФсўФи иълмўн » ғдои мо илқўнаҳи ман азоби аллоҳ .

... «فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ» غدا ما یلقونه من عذاب اللَّه.

« ва лақад наилм أнки изиқи сдрки бмои иқўлўн » эй иқўлўни алии аллоҳи ман алшркоءу алсҳобаҳу алўлду иқўлўни Фики ман алнсбаҳи илои алсҳру алшъру ғайри злк .

«وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ بِما یَقُولُونَ» ای یقولون علی اللَّه من الشرکاء و الصّحابة و الولد و یقولون فیک من النّسبة الی السّحر و الشّعر و غیر ذلک.

« Фсбҳи бҳмди рбк » Фолҷأи илои алтсбиҳу алтнзиаҳ ва қул субҳони аллоҳу бҳмдаҳ .

«فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ» فالجأ الی التّسبیح و التّنزیه و قل سبحان اللَّه و بحمده.

Қили албоءи фии қавла : « бҳмди рбк » боءи улҳол , эй сбҳаҳи ҳомдои лткўни ҷомъои байни алтсбиҳу алҳмд . Ва қили маъноаи фасли икФки аллоҳи мо аҳмк ,у фии алхбри ан .

قیل الباء فی قوله: «بِحَمْدِ رَبِّکَ» باء الحال، ای سبحه حامدا لتکون جامعا بین التّسبیح و الحمد. و قیل معناه فصلّ یکفک اللَّه ما اهمک، و فی الخبر انّ.

Алнабӣ ( с ) кони азои ҳизбаи амри фазаъи илои алслоаҳ , « ва кун ман алсоҷдин » эй ман алмслин ,у қили ман алмтўозъин .

النبی (ص) کان اذا حزبه امر فزع الی الصّلاة، «وَ کُنْ مِنَ السَّاجِدِینَ» ای من المصلین، و قیل من المتواضعین.

«у аъбди рбк ҳатто иأтики алиқин » эй ҳатто иأтики аламут , комаи қоли исо ( ъ ) . «у أўсонии болслоаҳу алзкоаҳи мо дамати ҳаё »у саммии аламут яқинан лонаи мтиқн ба муттафиқи алии лҳоқаҳи кули ҳии махлуқ . Ва қили маъноа : аъбди рбки доимо абадан лонаи луи қили аъбди рбки бғири тўқити лҷози азои абди алонсони мадаи ани икўни мтиъо . Фозои қол : « ҳатто иأтики алиқин » Фқди амри болоқомаҳи алии алъбодаҳи мо доми ҳаё . Ва қили алиқинҳо ҳнои ҳўи алнсри алии алкоФрин .

«وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ» ای حتّی یأتیک الموت، کما قال عیسی (ع). «وَ أَوْصانِی بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ ما دُمْتُ حَیًّا» و سمّی الموت یقینا لانّه متیقّن به متفق علی لحاقه کلّ حیّ مخلوق. و قیل معناه: اعبد ربّک دائما ابدا لانّه لو قیل اعبد ربّک بغیر توقیت لجاز اذا عبد الانسان مدة ان یکون مطیعا. فاذا قال: «حَتَّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ» فقد امر بالاقامة علی العبادة ما دام حیّا. و قیل الیقین ها هنا هو النصر علی الکافرین.

Ва фии алхбри иўшки ани иأтии алии анноси замони икўни алрҷли фии шуъаби ҷабали фии ғнимаҳи иқими алслоаҳу иؤтии алзкоаҳу иъбди аллоҳи лои шарики ?ла ҳатто иأтиаҳи алиқин .

و فی الخبر یوشک ان یأتی علی النّاس زمان یکون الرّجل فی شعب جبل فی غنیمة یقیم الصّلاة و یؤتی الزّکاة و یعبد اللَّه لا شریک له حتّی یأتیه الیقین.

Ва ани абии мусаллами алхўлонӣ

و عن ابی مسلم الخولانی‌

Ани расӯли аллоҳ ( с ) қол : мо аўҳии илои ани аҷмъи алмолу акўни ман алтоҷрину локини аўҳии илои ан : « Фсбҳи бҳмди рбк ва кун ман алсоҷдину аъбди рбк ҳатто иأтики алиқин » .

عن رسول اللَّه (ص) قال: ما اوحی الیّ ان اجمع المال و اکون من التّاجرین و لکن اوحی الی ان: «فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ السَّاجِدِینَ وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ».