Сӯраи алҳҷр ?маккейаст , навад ва на оятаст ва шашсад ва панҷоҳ ва чаҳор клмт ва ду ҳазор ва ҳафтсад ва шаст ҳарф ва дар ин сӯра на носихаст на мансӯхи магари ду нимаи оят : « ФосФҳи алсФҳи алҷмил » ,у дигар «у أързи ани алмшркин » . Ин ҳар ду боиаҳ қаттол мансӯхаст . Ва ани абии бен каъб : қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) ман қрأи сӯраи алҳҷри кони ?лаи ман алоҷри ъушри ҳасаноти баъдади алмҳоҷрину алонсору алмстҳзӣини бмҳмд ( с ) .

سورة الحجر مکّی است، نود و نه آیتست و ششصد و پنجاه و چهار کلمت و دو هزار و هفتصد و شصت حرف و در این سوره نه ناسخ است نه منسوخ مگر دو نیمه آیت: «فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِیلَ»، و دیگر «وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ». این هر دو بآیه قتال منسوخست. و عن ابیّ بن کعب: قال قال رسول اللَّه (ص) من قرأ سورة الحجر کان له من الاجر عشر حسنات بعدد المهاجرین و الانصار و المستهزئین بمحمّد (ص).

« бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳими алри тлки оёти алкитоб » эй ҳзаҳи алҳрўФи оёти алкитоби алзии ҳўи қуръони мубини ллоҳком . намегуяд ин ҳуруфи оёти китоби худованди таборак ва таъолӣаст , китоби қуръон ки пайдо кунанда аҳкомаст : « ибини алршди ман Улуғӣу алҳдии ман алзлол » бойени қавл китоб қуръонасту қуръони китобу атфаи алайҳу ҳўи ҳўи лтзмни алқуръони маънии алҷмъ . Ва қили алкитоби ллҷнсу алмрод ба мо тақаддуми алқуръони ман алктб эй ҳзаҳи алоёти оёти алктби алтии тақаддумати алқуръони ириди маънии ҳзаҳи маъноҳо , бойени қавл маънӣ онаст ки ин оёти оёти китоби худованд таъолӣаст , он китобҳо ки пеш аз қуръони фурӯи омадаи бпиғмброн , он гуҳ гуфт : «у қуръони мубин » эйу оёти қуръони мубин . намегуяд оёти кутуб пешинаасту оёти қуръони мубин дар маънии ҳамаи яксону ҳамаи каломи худованди ҷаҳон .

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الر تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ» ای هذه الحروف آیات الکتاب الذی هو قرآن مبین للاحکام. می‌گوید این حروف آیات کتاب خداوند تبارک و تعالی است، کتاب قرآن که پیدا کننده احکامست: «یبین الرشد من‌ الغی و الهدی من الضلال» باین قول کتاب قرآنست و قرآن کتاب و عطفه علیه و هو هو لتضمّن القرآن معنی الجمع. و قیل الکتاب للجنس و المراد به ما تقدّم القرآن من الکتب ای هذه الآیات آیات الکتب التی تقدمت القرآن یرید معنی هذه معناها، باین قول معنی آنست که این آیات آیات کتاب خداوند تعالی است، آن کتابها که پیش از قرآن فرو آمده بپیغمبران، آن گه گفت: «وَ قُرْآنٍ مُبِینٍ» ای و آیات قرآن مبین. می‌گوید آیات کتب پیشینه است و آیات قرآن مبین در معنی همه یکسان و همه کلام خداوند جهان.

« рбмои юад » қрأи нофеъу ъосми бтхФиФи албоءу албоқўни бтшдидҳоу ҳумои луғатони ФолтхФиФи лоҳли алҳҷозу алтшдиди лқис ва темему бикр , « раб » ҳарф ҷираст ҳам мшдд ва ҳам мухаффаф ва босам накара махсӯсаст , тқўл : раби раҷули ҷоءнӣ ,у раби раҷули ҷоءнӣ , чун мо кафе дар он шавад он гуҳи бФъли мозии махсӯс буд , тқўл : рбмои ҷоءнии зайд , ва агар мстқбл ояд аз пас он лои бади кон дар он мзмр буд чунонк дарин оятаст : « рбмои юад » яъне рбмои кони юади аллазӣнаи кФрўо , ва агар касе гуяд ин азмор чигунааст дуруст буду кони чизеро гӯйанд ки гузаштау рафта буд ва маълумаст ки ин орзӯии кофарон дар мстқбласт на дар мозӣ , ҷавоб онаст ки ҳар чаҳ раби алъзаҳи ҷли ҷалола ваъда дод ки хоҳад буд мозӣу мстқбл дар он яксонаст , нобӯда ҳануз чун бӯдаасту ноомада чун омада , ки ваъда вай ростасту дуруст , бӯданӣ ва омаданӣ , агар касе гуяд рабу рбмо дар вазъи луғати қиллатро гӯйанду кофарони ин орзӯ бисёр хоҳанд кард бар давом , пас истеъмоли рбмои дарин мавзе чаҳ маънӣ дорад ?

«رُبَما یَوَدُّ» قرأ نافع و عاصم بتخفیف الباء و الباقون بتشدیدها و هما لغتان فالتّخفیف لاهل الحجاز و التّشدید لقیس و تمیم و بکر، «رب» حرف جرّ است هم مشدّد و هم مخفف و باسم نکرة مخصوصست، تقول: ربّ رجل جاءنی، و رب رجل جاءنی، چون ما کافه در آن شود آن گه بفعل ماضی مخصوص بود، تقول: ربّما جاءنی زید، و اگر مستقبل آید از پس آن لا بد کان در آن مضمر بود چنانک درین آیتست: «رُبَما یَوَدُّ» یعنی ربّما کان یودّ الذین کفروا، و اگر کسی گوید این اضمار چگونه است درست بود و کان چیزی را گویند که گذشته و رفته بود و معلومست که این آرزوی کافران در مستقبل است نه در ماضی، جواب آنست که هر چه ربّ العزّه جلّ جلاله وعده داد که خواهد بود ماضی و مستقبل در آن یکسانست، نابوده هنوز چون بوده است و ناآمده چون آمده، که وعده وی راستست و درست، بودنی و آمدنی، اگر کسی گوید ربّ و ربما در وضع لغت قلّت را گویند و کافران این آرزو بسیار خواهند کرد بر دوام، پس استعمال ربما درین موضع چه معنی دارد؟

Ҷавоб онаст ки саёқи ин сухан бар сиблат таҳдидаст на бар сиблати тақлил , чунонк касе феълӣ бад кунад ту ӯро гӯйӣ : рбмои ндмти алии мо тФълаҳ эй лълки стндми алии мо тФълу анати лои тушаки анаи индми Фхрҷи ҳозои махраҷи алтҳдиду алўъид .

جواب آنست که سیاق این سخن بر سبیل تهدیدست نه بر سبیل تقلیل، چنانک کسی فعلی بد کند تو او را گویی: ربّما ندمت علی ما تفعله ای لعلّک ستندم علی ما تفعل و انت لا تشک انّه یندم فخرج هذا مخرج التهدید و الوعید.

Аммо дар баёни вақти он ки кофарони ин орзӯ кунанд , муфассирони се қавл гуфтаанд : яке онаст ки ин буқат назъ гӯйанд дар ҳоли мъоинт ки Фриштгони азобро бенанд чунонк раб алъзаҳ гуфт : «у лутарӣ إзи алзолмўни фии ғмроти аламут » алоиаҳ . . . Қавл дувум онаст ки дар қиёмат гӯйанд чун аҳволу аҳўоли растохези бенанду мусулмононро бенанд ки менавозанд ва ббҳшт мефиристанд . Қавл сим онаст ки ин дар дӯзах гӯйанд он гуҳ ки гуноҳи корони мусулмононроу асҳоби кабоирро аз аҳли қиблаи бшФоъти пайғомбарону солеҳон аз дӯзахи беруни оранд ва ббҳшт фиристанд ,у фии злки мо рӯй абӯи Мӯсои ан алнабӣ ( с ) қол : « азои кони явми алқёмаҳу аҷтмъи аҳли алнори фии алнору мъҳми ман шоءи аллоҳи ман аҳли алқблаҳи қоли алкФори лмни фии алнори ман аҳли алқблаҳ , аластами мусалламин ?

امّا در بیان وقت آن که کافران این آرزو کنند، مفسران سه قول گفته‌اند: یکی آنست که این بوقت نزع گویند در حال معاینت که فریشتگان عذاب را بینند چنانک ربّ العزّه گفت: «وَ لَوْ تَری‌ إِذِ الظَّالِمُونَ فِی غَمَراتِ الْمَوْتِ» الآیة...قول دوم آنست که در قیامت گویند چون احوال و اهوال رستاخیز بینند و مسلمانان را بینند که می‌نوازند و ببهشت می‌فرستند. قول سیم آنست که این در دوزخ گویند آن گه که گناه کاران مسلمانان را و اصحاب کبائر را از اهل قبله بشفاعت پیغامبران و صالحان از دوزخ بیرون آرند و ببهشت فرستند، و فی ذلک ما روی ابو موسی عن النبی (ص) قال: «اذا کان یوم القیامة و اجتمع اهل النّار فی النّار و معهم من شاء اللَّه من اهل القبلة قال الکفّار لمن فی النّار من اهل القبلة، الستم مسلمین؟

Қолўои балӣ , қолўои Фмои ағнии ънкми асломкму қади сртми маънои фии алнор , қолўои канти лнои зунуби Фохзнои баҳои Фиғзби аллоҳи ?лаами бФзли раҳматаи Фиأмри бакули ман кони ман аҳли алқблаҳи Фихрҷўни минҳои Фҳинӣз . « юади аллазӣнаи кФрўои луи конўои мусалламин » ,у қрأи расӯли аллоҳ ( с ) ҳзаҳи алоиаҳ . . .

قالوا بلی، قالوا فما اغنی عنکم اسلامکم و قد صرتم معنا فی النّار، قالوا کانت لنا ذنوب فاخذنا بها فیغضب اللَّه لهم بفضل رحمته فیأمر بکلّ من کان من اهل القبلة فیخرجون منها فحینئذ. «یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کانُوا مُسْلِمِینَ»، و قرأ رسول اللَّه (ص) هذه الآیة...

Ва ани ибни аббоси қол : мо изоли аллоҳи идхли алҷнаҳу ирҳму ишФъ ҳатто иқўли ман кони ман алмуслимӣни Флидхли алҷнаҳи Фҳинӣз : « юади аллазӣнаи кФрўои луи конўои мусалламин » ин оят ҳуҷҷатаст бар мӯътазила дар боби ваъид , гўӣим агар мусулмони гунаҳи кори бгноаҳи хеши ҷовид дар дӯзах буд бо кофарон чунонк эътиқод хабис эшонаст боистӣ ки кофарони тмнии ислом мусулмонон накардандӣ ва бар Фўоти он тҳсри нхўрдндӣ , балки бар фӯти салоҳу покӣ аз гуноҳи тҳсри хўрдндӣ ки бар эътиқоди эшон салоҳу покӣ аз гуноҳаст ки мардро дар биҳишти орад на муҷарради ислом вагар чунон будӣ ки мегӯйанд раби алъзаҳи гуфтанӣ : рбмои юади аллазӣнаи кФрўои луи конўои солеҳин , чун раби алъзаҳи тмнии эшон дар исломи баст маълум шуд ки исломаст ки мардро дар биҳишти оради вгрчаҳ бо он гуноҳ буд он гуноҳ ӯро аз биҳишт маҳрӯм нигараданду ҷовид ӯро дар оташи бнгзорд .

و عن ابن عباس قال: ما یزال اللَّه یدخل الجنّة و یرحم و یشفع حتّی یقول من کان من المسلمین فلیدخل الجنّة فحینئذ: «یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کانُوا مُسْلِمِینَ» این آیت حجّتست بر معتزله در باب وعید، گوئیم اگر مسلمان گنه کار بگناه خویش جاوید در دوزخ بود با کافران چنانک اعتقاد خبیث ایشانست بایستی که کافران تمنّی اسلام مسلمانان نکردندی و بر فوات آن تحسر نخوردندی، بلکه بر فوت صلاح و پاکی از گناه تحسر خوردندی که بر اعتقاد ایشان صلاح و پاکی از گناهست که مرد را در بهشت آرد نه مجرّد اسلام و گر چنان بودی که می‌گویند ربّ العزّه گفتنی: ربما یودّ الذین کفروا لو کانوا صالحین، چون ربّ العزّه تمنّی ایشان در اسلام بست معلوم شد که اسلام است که مرد را در بهشت آرد وگرچه با آن گناه بود آن گناه او را از بهشت محروم نگرداند و جاوید او را در آتش بنگذارد.

« зарраами иأклўо » сиғт сиғт амрасту бмънӣ ваъидаст , иқоли зри Флоноу зрнӣу Флоно , ҳар ду калима ваъидасту қуръони баҳри ду нотиқ , порсии гӯйон бтҳдид гӯйанд фалонро бмн бигзор . Иқўли таъолӣ : зр ё Муҳамади ҳؤлоءи алкФори иأхзўои ҳзўзҳми ман днёҳм , «у итмтъўо » блзотҳо , «у илҳҳми алأмл » яънеу ишғлҳми аломонии ани алоямону алтксири ман алтоъоту алтзўди ллмъод , « ФсўФи иълмўн » мо исирўни илайҳи ман азоби аллоҳ . Ҳозои кқўлаҳ : «у аллазӣнаи кФрўои итмтъўну иأклўни комаи тأкли алأнъому алнори мсўии ?лаам » .

«ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا» صیغت صیغت امرست و بمعنی وعید است، یقال ذر فلانا و ذرنی و فلانا، هر دو کلمه وعید است و قرآن بهر دو ناطق، پارسی گویان بتهدید گویند فلان را بمن بگذار. یقول تعالی: ذر یا محمّد هؤلاء الکفّار یأخذوا حظوظهم من دنیاهم، «وَ یَتَمَتَّعُوا» بلذّاتها، «وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ» یعنی و یشغلهم الامانی عن الایمان و التّکثیر من الطاعات و التزوّد للمعاد، «فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ» ما یصیرون الیه من عذاب اللَّه. هذا کقوله: «وَ الَّذِینَ کَفَرُوا یَتَمَتَّعُونَ وَ یَأْکُلُونَ کَما تَأْکُلُ الْأَنْعامُ وَ النَّارُ مَثْویً لَهُمْ».

« ва мо أҳлкнои ман қария » эй ман аҳли қария ,у алқрии фии алқуръони аломсор , самяти қарияи лонҳои тқрии аҳлҳо эй тҷмъҳми комаи саммии алҳии лонаи иҳўии алқбилаҳ . Ин ояти ҷавоб Қурайшаст ки мегуфтанд : « Фأмтри ълинои ҳаҷҷораи ман алсмоءи аҷҷали лнои қтно » азобу ҳалок бтъҷил мехостанд , раб алъзаҳ гуфт : « мо أҳлкнои ман қарияи إлоу лҳои китоби маълум » эй аҷали мақдӯру вақти маҳдӯди лои нъзбҳму лои нҳлкҳм ҳатто иблғўаҳи мо ҳаргизи аҳли шаҳриро ҳалок накардем магар ки ҳалоки эшонро вақте муайян буд то бони вақт муайян нарасанд эшонро ҳалок накунем , чун он вақти муайяни муваққат дар расад дар он тақдим ва таъхир наравад .

«وَ ما أَهْلَکْنا مِنْ قَرْیَةٍ» ای من اهل قریة، و القری فی القرآن الامصار، سمّیت قریة لانّها تقری اهلها ای تجمعهم کما سمی الحیّ لانّه یحوی القبیلة. این آیت جواب قریش است که می‌گفتند: «فَأَمْطِرْ عَلَیْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ عَجِّلْ لَنا قِطَّنا» عذاب و هلاک بتعجیل می‌خواستند، ربّ العزّه گفت: «ما أَهْلَکْنا مِنْ قَرْیَةٍ إِلَّا وَ لَها کِتابٌ مَعْلُومٌ» ای اجل مقدور و وقت محدود لا نعذبهم و لا نهلکهم حتّی یبلغوه ما هرگز اهل شهری را هلاک نکردیم مگر که هلاک ایشان را وقتی معیّن بود تا بآن وقت معیّن نرسند ایشان را هلاک نکنیم، چون آن وقت معیّن موقت در رسد در آن تقدیم و تأخیر نرود.

Инаст ки гуфт ҷли ҷалола : « мо тсбқи ман أмаҳи أҷлҳо » алтأниси фии тсбқи мҳмўли алии лафзи аломаҳу алҷмъи фӣ « истأхрўн » алии маънии аломаҳ эй мо ттқдми алўқти алзии вақти лҳоу лои итأхрўни анҳу , ҳозои кқўлаҳ : « Фإзои ҷоءи أҷлҳми лои истأхрўни соъаҳу лои истқдмўн » . Ва қил : « إлоу лҳои китоби маълум » ҳўи китоби фӣаи аъмолҳму аъморҳму оҷолҳму ҳлокҳм ,у маънии маълум эй тааллуми алмлоӣкаҳи злки алўқт . Ва қоли алҳсн : мо тсбқи ман ИМАи аҷалҳо расӯлҳо ва китобҳо Фтъзби қибла ,у лои истأхрўн эй лои истأхри алқўми азои кзбўои алрсл .

اینست که گفت جلّ جلاله: «ما تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها» التّأنیث فی تسبق محمول علی لفظ الامّة و الجمع فی «یَسْتَأْخِرُونَ» علی معنی الامّة ای ما تتقدّم الوقت الذی وقت لها و لا یتأخرون عنه، هذا کقوله: «فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ». و قیل: «إِلَّا وَ لَها کِتابٌ مَعْلُومٌ» هو کتاب فیه اعمالهم و اعمارهم و آجالهم و هلاکهم، و معنی معلوم ای تعلم الملائکة ذلک الوقت. و قال الحسن: ما تسبق من امّة اجلها رسولها و کتابها فتعذّب قبله، و لا یستأخرون ای لا یستأخر القوم اذا کذبوا الرّسل.

«у қолўо » яъне қоли мшркўи Маккаи лмҳмд ( с ) , « ё أиҳо алзӣ назул алайҳи аззикр » эй алқуръони бзъмку дъўок , « إнки лмҷнўн » мсоби фии ъқлку рأики мастури алейк ваҷҳи алсўоб . Кофарони ин сухан бар сиблат астҳзоء мегуфтанд ки эшонро эътиқод набӯд ки китоби осмон буи меояду брсолти вай имон надоштанд гуфтанд ё Муҳамади ту девонае ки моро аз дайни падарон бар май гирдоне ва мехоҳӣ ки пас рӯ ту бошем беҳуҷҷатӣу бурҳонӣ , он гуҳи ҳуҷҷат ва бурҳон хостанд .

«وَ قالُوا» یعنی قال مشرکو مکّة لمحمّد (ص)، «یا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ» ای القرآن بزعمک و دعواک، «إِنَّکَ لَمَجْنُونٌ» مصاب فی عقلک و رأیک مستور علیک وجه الصواب. کافران این سخن بر سبیل استهزاء می‌گفتند که ایشان را اعتقاد نبود که کتاب آسمان بوی می‌آید و برسالت وی ایمان نداشتند گفتند یا محمّد تو دیوانه‌ای که ما را از دین پدران بر می‌گردانی و میخواهی که پس رو تو باشیم بی حجتی و برهانی، آن گه حجّت و برهان خواستند.

« луи мо тأтино » луи мо ҳсу тҳзизи бмънии ?ҳулло эй ?ҳуллои атитно , « болмлоӣкаҳ » нроҳми шоҳидин лаки алии сидқ мо нақавл , « إни канти ман алсодқин » ва гуфтаанд луи моу лу ло яксонаст , аммо лӯло бешаст дар қуръон ки араби онро беш гӯйанд маънӣ онаст ки эй Муҳамад агар рост май гӯйӣ ки ман пайғомбарам чаро бо худ Фриштгон наёвардӣ то бсдқи ту эшон гувоҳӣ додандӣ ва мо турои пас рӯй кардемӣ ?

«لَوْ ما تَأْتِینا» لو ما حثّ و تحضیض بمعنی هلا ای هلا اتیتنا، «بِالْمَلائِکَةِ» نراهم شاهدین لک علی صدق ما نقول، «إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ» و گفته‌اند لو ما و لو لا یکسانست، امّا لولا بیش است در قرآن که عرب آن را بیش گویند معنی آنست که ای محمّد اگر راست می‌گویی که من پیغامبرم چرا با خود فریشتگان نیاوردی تا بصدق تو ایشان گواهی دادندی و ما ترا پس روی کردیمی؟

Раби алъзаҳи бҷўоб эшон гуфт : « мо ннзли алмлоӣкаҳ » басаи қроءт хондаанд : « мо ннзл » бзм навену касри зоу ташдид , « алмлоӣкаҳ » бнсби қроءти Ҳамзау ксоиӣ ва ҳФсаст , ман қавла : «у луи أннои нзлнои إлиҳми алмлоӣкаҳ » . « мо таназзул » бзм тоу фатҳи зоу ташдид , « алмлоӣкаҳ » брФъи абӯ бикр хонд танҳо , ман қавла : « ва назул алмлоӣкаҳи тнзило » , боқӣ « мо таназзул » бФтҳ тоу зо ва ташдид хонанд , « алмлоӣкаҳ » брФъ , ман қавла : « таназзули алмлоӣкаҳу алрўҳ » эй ттнзл маънӣ онаст ки Фриштгони осмони фурӯи нёинди магари бмрги эшон , « إлои болҳқ » ҳақ ӣнҷо маргаст аз баҳри онк он додаст аз ҳақи ҷли ҷалола , ҷой дигар гуфт : «у ҷоءти скраҳи аламути болҳқ » . Ва қил « мо таназзули алмлоӣкаҳи алои болҳқ » эй болрсолаҳ ӯ болъзоб эй луи шоҳид ва ҳам сами кФрўо , « ва мо конўои إзои манзарин » болъзоб .

ربّ العزّه بجواب ایشان گفت: «ما نُنَزِّلُ الْمَلائِکَةَ» بسه قراءت خوانده‌اند: «ما ننزل» بضمّ نون و کسر زا و تشدید، «الملائکة» بنصب قراءت حمزه و کسایی و حفص است، من قوله: «وَ لَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَیْهِمُ الْمَلائِکَةَ». «ما تنزل» بضمّ تا و فتح زا و تشدید، «الملائکة» برفع ابو بکر خواند تنها، من قوله: «وَ نُزِّلَ الْمَلائِکَةُ تَنْزِیلًا»، باقی «ما تنزل» بفتح تا و زا و تشدید خوانند، «الملائکة» برفع، من قوله: «تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ» ای تتنزل معنی آنست که فریشتگان آسمان فرو نیایند مگر بمرگ ایشان، «إِلَّا بِالْحَقِّ» حق اینجا مرگست از بهر آنک آن دادست از حق جلّ جلاله، جای دیگر گفت: «وَ جاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ». و قیل «ما تنزل الملائکة الا بالحق» ای بالرّسالة او بالعذاب ای لو شاهد و هم ثمّ کفروا، «وَ ما کانُوا إِذاً مُنْظَرِینَ» بالعذاب.

« إнои нҳни нзлнои аззикр » зикр ӣнҷо қуръонаст , мегуяд қуръон фурӯ фиристодем , «у إнои ?лаи лҳоФзўн » ва мо онро гӯшдор ва нигаҳ дорем , касро несту натавонад на Иблису шаётин ва на одамиён ки дар он зиёдату нуқсони оранд , ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : « лои иأтиаҳи алботли ман байни идиаҳу лои ман халафа » . Маънии дигар «у إнои ?лаи лҳоФзўн » фии қалби ман ардно ба алхир , касе ки буии хайр хостаему роҳи салоҳ ва сдод намӯдаем ин қуръон дар дили вай нигаҳ медорем : « бали ҳўи оёти байноти фии судӯри аллазӣнаи أўтўои алълм » , ва гуфтаанд «у إнои ?лаи лҳоФзўн » инҳо киноя аз расӯл худост яънеу анои лмҳмд ( с ) ҳоФзўни ммни ?ераад ба сўءо , иқўли аллоҳи таъолӣ : «у аллоҳи иъсмки ман аннос » .

«إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ» ذکر اینجا قرآنست، میگوید قرآن فرو فرستادیم، «وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ» و ما آن را گوشدار و نگه داریم، کس را نیست و نتواند نه ابلیس و شیاطین و نه آدمیان که در آن زیادت و نقصان آرند، همانست که جای دیگر گفت: «لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ». معنی دیگر «وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ» فی قلب من اردنا به الخیر، کسی که بوی خیر خواسته‌ایم و راه صلاح و سداد نموده‌ایم این قرآن در دل وی نگه می‌داریم: «بَلْ هُوَ آیاتٌ بَیِّناتٌ فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ»، و گفته‌اند «وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ» اینها کنایة از رسول خداست یعنی و انّا لمحمّد (ص) حافظون ممّن اراد به سوءا، یقول اللَّه تعالی: «وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ».

«у лақади أрслнои ман қблки фии шиъи алأўлин » ҷамъи шиъау ҳаии аломму алФрқу алтўоӣФу алтўобъу алонсор , муштақаи ман шоъаҳ эй табаъау аслаи ман алшёъу ҳўи алҳтби алсғори иўқди баҳои алкбор ва алаввалин ман изофаи алшии ءи илои сифата . Ва қили алаввалин ҳам алоқдмўни аллазӣнаи снўои алзлолаҳи лмни бъдҳм ва ман табаъаами шиъаами лоқтдоӣҳми баҳам .

«وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ فِی شِیَعِ الْأَوَّلِینَ» جمع شیعة و هی الامم و الفرق و الطوائف و التوابع و الانصار، مشتقة من شاعه ای تبعه و اصله من الشّیاع و هو الحطب الصّغار یوقد بها الکبار و الاوّلین من اضافة الشی‌ء الی صفته. و قیل الاوّلین هم الاقدمون الذین سنوا الضلالة لمن بعدهم و من تبعهم شیعهم لاقتدائهم بهم.

« ва мо иأтиҳми ман расӯли إлои конўо ба истҳзؤн » ин ояти таъзияту таслияти Мустафо ( с )аст мигўинди пеш аз ту расӯлон фиристодем бомтҳои гузаштау Фриштгонро нФрстодими барин ваҷҳ ки қавми ту ақтроҳ мекунанд ,у сФҳоء ҳар уммат астҳзоء карданд брсўлони хеш чунонк қавми ту астҳзоء мекунанду назири ин оят дар қуръон фаровонаст .

«وَ ما یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ» این آیت تعزیت و تسلیت مصطفی (ص) است میگویند پیش از تو رسولان فرستادیم بامّتهای گذشته و فریشتگان را نفرستادیم برین وجه که قوم تو اقتراح می‌کنند، و سفهاء هر امّت استهزاء کردند برسولان خویش چنانک قوم تو استهزاء می‌کنند و نظیر این آیت در قرآن فراوانست.

« кзлки нслкаҳ » алслки адхоли алшии ءи фии шайъи ءи Фмънии нслкаҳи ндхлаҳу нҷълаҳ эй комаи слкнои фии қулӯби шиъи алаввалин алткзибу алостҳзоء ,у кзлки нслкаҳи фии қулӯби мушрикии қўмки лои иؤмнўн бае биллоҳ . Ва қили болзкри алзии анзл алейк мегуяд чунонк дилҳои гуруҳони пешинён аз имону тасдиқ боз доштем ва чунон ниҳодем ва намудем эшонро ки то такзиб ва астҳзоء кунанд бар пайғомбарони ҳам чунон кардем ва ниҳодем дар дилҳои мушрикони Макка ки то имон наёранду астҳзоء ва такзиб кунанд .

«کَذلِکَ نَسْلُکُهُ» السّلک ادخال الشی‌ء فی شی‌ء فمعنی نسلکه ندخله و نجعله ای کما سلکنا فی قلوب شیع الاوّلین التکذیب و الاستهزاء، و کذلک نسلکه فی قلوب مشرکی قومک لا یؤمنون به ای باللَّه. و قیل بالذّکر الّذی انزل علیک میگوید چنانک دلهای گروهان پیشینیان از ایمان و تصدیق باز داشتیم و چنان نهادیم و نمودیم ایشان را که تا تکذیب و استهزاء کنند بر پیغامبران هم چنان کردیم و نهادیم در دلهای مشرکان مکه که تا ایمان نیارند و استهزاء و تکذیب کنند.

Ва қил насилк аззикр , « фии қулӯби алмҷрмин » босамоъ алнабӣ аёҳми злк ва ҳам маъаи злк « лои иؤмнўн ба » ҳамчунин месозем ва май нмоӣим ва мекунем ин пайғомро дар дилҳои эшон ки дар илми ман ногрўидгоннд то бнгрўнди бон , ҳамонаст ки дар ҷой дигар гуфт : « кзлки слкноаҳи фии қулӯби алмҷрмин , лои иؤмнўн ба ҳатто ирўои алъзоби алأлим » ҷой дигар гуфт : « ва мо кони лнФси أни тؤмни إлои бإзни аллоҳу иҷъли алрҷси алии аллазӣнаи лои иъқлўн » . Фии ҳзаҳи алоёту нзоӣрҳои ради алии алмътзлаҳу алқдриаҳу қади шрҳноҳои фии ғайри мавзе , «у қади хулати санаи алأўлин » эй тақаддумати ъодтҳми фии алткзиби болоёти Фҳؤлоءи иқтФўни осорҳми фии алкФру алткзиб . Ва қил « хулати санаи алأўлин » фии аҳлокии аёҳм ва мо ҳалқи баҳами ман алмислоти баъди алткзиб .

و قیل نسلک الذّکر، «فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ» باسماع النبی ایّاهم ذلک و هم مع ذلک «لا یُؤْمِنُونَ بِهِ» همچنین می‌سازیم و می‌نمائیم و می‌کنیم این پیغام را در دلهای ایشان که در علم من ناگرویدگانند تا بنگروند بآن، همانست که در جای دیگر گفت: «کَذلِکَ سَلَکْناهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ، لا یُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّی یَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِیمَ» جای دیگر گفت: «وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ یَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ». فی هذه الآیات و نظائرها ردّ علی المعتزلة و القدریّة و قد شرحناها فی غیر موضع، «وَ قَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ» ای تقدّمت عادتهم فی التکذیب بالآیات فهؤلاء یقتفون آثارهم فی الکفر و التّکذیب. و قیل «خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ» فی اهلاکی ایّاهم و ما حلق بهم من المثلات بعد التّکذیب.

«у луи Фтҳнои алайҳими бобои ман алсмоء » ин ҷавоб эшонаст ки ақтроҳ оёт мекарданд ва мегуфтанд : аӣтнои боиаҳ , «у луи Фтҳнои алайҳим » эй луи азҳрнои ?лаами аўзҳи ояу ҳўи фатҳи боб « ман алсмоءи Фзлўо » алмшркин , « фӣаи иърҷўн » . Қоли ибни аббоси Фзли алмлоӣкаҳи фӣаи иърҷўн эй изҳбўну иҷиӣўн .

«وَ لَوْ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ باباً مِنَ السَّماءِ» این جواب ایشانست که اقتراح آیات می‌کردند و می‌گفتند: ائتنا بآیة، «وَ لَوْ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ» ای لو اظهرنا لهم اوضح آیة و هو فتح باب «مِنَ السَّماءِ فَظَلُّوا» المشرکین، «فِیهِ یَعْرُجُونَ». قال ابن عباس فظلّ الملائکة فیه یعرجون ای یذهبون و یجیئون.

« лқолўои إнмои скрти أбсорно » эй ғтит яъне мо ҳозои баҳақ эй ғашяти абсорнои комаи иғшии алскри айни алскрони Флои ирии алшии ءи алии ҳақиқатаи сами шкўои фии ҳозои аизои Фқолўо : « бали нҳни қавми мсҳўрўн » сҳрнои Муҳамади Флои бнср , қрأи ибни касӣри скрти болтхФиФ Эй ҳубаст ани алнзри комаи иҳбси алмоءи болскр . Ва қили маънии алтшдиду алтхФиФи воҳиди алои ани алтшдиди ллмболғаҳ .

«لَقالُوا إِنَّما سُکِّرَتْ أَبْصارُنا» ای غطیت یعنی ما هذا بحق ای غشیت ابصارنا کما یغشی السّکر عین السّکران فلا یری الشی‌ء علی حقیقته ثمّ شکّوا فی هذا ایضا فقالوا: «بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ» سحرنا محمّد فلا بنصر، قرأ ابن کثیر سکرت بالتّخفیف ای حبست عن النّظر کما یحبس الماء بالسّکر. و قیل معنی التشدید و التّخفیف واحد الّا ان التّشدید للمبالغة.

«у лақади ҷълнои фии алсмоءи брўҷо » эй хлқнои фӣҳо брўҷоу ҳаии аснии ъушри барҷо : алҳмлу алсўру алҷўзоءу алсртону алосду алснблаҳу алмизону алъқрбу алқўсу алҷдӣу алдлўу алҳўт , Фҳзаҳи албрўҷи кавокиби шиддати бФлки алсмоءи идўри баҳои даврони алрҳӣ ва таназзулҳо алшмсу алқмру алкўокби алсёраҳ ,у қили ани алФлки қисми аснии ъушри қсмои кули қисми минҳои саммии барҷоу лақаби кули бурҷи ббъзи алкўокби алтии фии злки алқсми колҳмлу алсўри илои алтмому иштиқоқаи ман албрўҷу ҳўи алзҳўр . Ва қили албрўҷи қусӯри фии алсмоء ,у қили нуҷуми алсмоءи салосаи ақсом : қисми минҳои сайёрау қисми минҳои рҷўми лдҳўри алшётин ,у қисми минҳои ҳўи алқтби алзии идўри алайҳи алФлки собит , « ва ?зинаҳо » яъне алсмоء ,у қили албрўҷ , « ллнозрин » илоҳоу алмътбрини баҳоу алмстдлини алии тавҳиди сонеъҳо .

«وَ لَقَدْ جَعَلْنا فِی السَّماءِ بُرُوجاً» ای خلقنا فیها بروجا و هی اثنی عشر برجا: الحمل و الثّور و الجوزاء و السّرطان و الاسد و السنبله و المیزان و العقرب و القوس و الجدی و الدّلو و الحوت، فهذه البروج کواکب شدّت بفلک السّماء یدور بها دوران الرّحی و تنزلها الشّمس و القمر و الکواکب السیارة، و قیل انّ الفلک قسم اثنی عشر قسما کلّ قسم منها سمّی برجا و لقب کلّ برج ببعض الکواکب الّتی فی ذلک القسم کالحمل و الثّور الی التّمام و اشتقاقه من البروج و هو الظّهور. و قیل البروج قصور فی السّماء، و قیل نجوم السّماء ثلاثة اقسام: قسم منها سیّارة و قسم منها رجوم لدحور الشّیاطین، و قسم منها هو القطب الّذی یدور علیه الفلک ثابت، «وَ زَیَّنَّاها» یعنی السّماء، و قیل البروج، «لِلنَّاظِرِینَ» الیها و المعتبرین بها و المستدلّین علی توحید صانعها.

«у ҳФзноҳо » яъне алсмоء , « ман кули шайтони раҷим » . Қоли ибни ҷриҳ : алрҷими алмлъўн ,у қили алрҷими алзии ирҷми болкўокб .

«وَ حَفِظْناها» یعنی السّماء، «مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ رَجِیمٍ». قال ابن جریح: الرّجیم الملعون، و قیل الرّجیم الّذی یرجم بالکواکب.

« إлои ман астрқи алсмъ » эй локини ман астрқи алсмъ эй алмсмўъ , « Фأтбъаҳи шаҳоби мубин » нори изҳри лкли зии айнин . Қоли ибни исо : алшҳоби амӯди ман нор тмтд бишуда зёӣаҳи колнор . Ва қоли ибни аббоси канти алшётини лои иҳҷбўни ани алсмоўоти Фконўои идхлўнҳоу иأтўни бохборҳои лони алмлоӣкаҳи итдорсўни ммои антсхўаҳи ман аллўҳи алмҳФўзи сами иأтўни алкҳнаҳи Фихбрўнҳми бзлки Фихлтўн ба кзбҳми Флмои валади исо ( ъ ) мнъўои ман сулси самовоту лами имнъўои ман арбъи Флмои валади Муҳамад ( с ) мнъўои ман алсмоўоти кулҳо Фмо манеҳам ман ириди истироқи алсмъи алои Ромии бшҳоби Фихрҷаҳ ӯ ихблаҳ ӯ иҳрқ ҷзءо манеҳу лои иқтлаҳ . Қоли алҳсн : иқтлаҳу лои иъўди алшҳоб ,у қили ирҷмўни баҳоу тъўди алшҳби ило аммо кунҳо .

«إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ» ای لکن من استرق السّمع ای المسموع، «فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ مُبِینٌ» نار یظهر لکلّ ذی عینین. قال ابن عیسی: الشّهاب عمود من نار تمتدّ بشدّة ضیائه کالنّار. و قال ابن عباس کانت الشیاطین لا یحجبون عن السّماوات فکانوا یدخلونها و یأتون باخبارها لانّ الملائکة یتدارسون ممّا انتسخوه من اللّوح المحفوظ ثمّ یأتون الکهنة فیخبرونهم بذلک فیخلطون به کذبهم فلمّا ولد عیسی (ع) منعوا من ثلث سماوات و لم یمنعوا من اربع فلما ولد محمّد (ص) منعوا من السّماوات کلّها فما منهم من یرید استراق السّمع الا رمی بشهاب فیخرجه او یخبله او یحرق جزءا منه و لا یقتله. قال الحسن: یقتله و لا یعود الشّهاب، و قیل یرجمون بها و تعود الشّهب الی اما کنها.

Рӯй ани абии лҳби бен молик : қоли ҳазрати расӯли аллоҳ ( с )у қади зикрати ъндаҳи алкҳонаҳи Фқлти бобӣу уммии нҳни аввали ман фазаъи лҳросаҳи алсмоءу рҷми алшётину манъи алҷни ман истироқ алсмъ ъанд қзФҳои болнҷўму анои лмои рأинои злки аҷтмънои илои коҳини лнои иқоли ?лаи хатари бен молику кони шихои кбироу қади ?утати алайҳи слосмоӣаҳу сутуни санаи Фқлнои ?ла ё хатари ҳилли ъндкми илми ман ҳзаҳи алнҷўми алтии ирмии баҳо ? Фонои қади Фзъноу хФнои сӯъи оқибатҳо , Фқоли лно : алрҷз :

روی عن ابی لهب بن مالک: قال حضرت رسول اللَّه (ص) و قد ذکرت عنده الکهانة فقلت بابی و امّی نحن اوّل من فزع لحراسة السّماء و رجم الشیاطین و منع الجنّ من استراق السّمع عند قذفها بالنّجوم و انّا لمّا رأینا ذلک اجتمعنا الی کاهن لنا یقال له خطر بن مالک و کان شیخا کبیرا و قد اتت علیه ثلاثمائة و ستّون سنة فقلنا له یا خطر هل عندکم علم من هذه النّجوم الّتی یرمی بها؟ فانّا قد فزعنا و خفنا سوء عاقبتها، فقال لنا: الرّجز:

Қоли ФонсрФнои анҳу иўмнои Флмои кони фии вақти алсҳри атиноаҳи Фозои нҳн ба қоими алии қадамӣаи шохиси илои алсмоءи бъиниаҳи Фнодиноаҳ ё хатари Фأўмأи алинои ани амскўои Фомскноу анқзи ман алсмоءи наҷми азиму срх бо алии савта : асобаҳи асобаҳи хомраҳи уқобаи оҷилаи азобаи аҳрқаҳи шаҳобаи зоилаи ҷавоба ё ?вилаи мо ҳолаи тағайюрати аҳвола .

قال فانصرفنا عنه یومنا فلمّا کان فی وقت السّحر اتیناه فاذا نحن به قائم علی قدمیه شاخص الی السّماء بعینیه فنادیناه یا خطر فأومأ الینا ان امسکوا فامسکنا و انقضّ من السّماء نجم عظیم و صرخ با علی صوته: اصابه اصابه خامره عقابه عاجله عذابه احرقه شهابه زایله جوابه یا ویله ما حاله تغیرت احواله.

Ибъси болтнзилу алФрқон

یبعث بالتنزیل و الفرقان‌

Тмҳӣ ба ибодаи алоўсони қоли Фқлно ё хатари анки лтзкри умарои ъзимои Фмои зои тқўл ватарӣ лқўмки ани иФълўо , қол :

تمحی به عبادة الاوثان قال فقلنا یا خطر انّک لتذکر امرا عظیما فما ذا تقول و تری لقومک ان یفعلوا، قال:

Бмҳкми алтнзили ғайри лбси қоли Фқлнои ?лаи ман ҳў ва мо исма ва мо муддата ? қол :

بمحکم التنزیل غیر لبس قال فقلنا له من هو و ما اسمه و ما مدّته؟ قال:

Ва албиши алохлоти ман кули қавм . Фқлнои ?лаи ман эй албтўни ҳў ? Фқоли батни ман валади иброҳӣм ( ъ ) иқоли ?лаи Қурайш , қлнои ?лаи байни лнои ман эй Қурайши ҳў ? қол :у албиту алдъоӣму ?илдору алҳмоӣми ани алзии мулозимии сноؤаҳу ъосмии лмни лбоби ҳошими ман мъшри акорми қади иктнии болқосми ибъси болмлоҳму қатли кули золим . Сами қол : аллоҳи Акбар , аллоҳи Акбари ҷоء алҳақу зуҳру анқтъи ани алонси алхбри ҳозои ҳўи албён , ахбрнӣ ба раъси алҷон . Сами қоли ҳозои банноӣу скту ағмии алайҳи Фмои аФоқи алои баъди салосаи айём , Флмои аФоқи қол : лои илоҳи алои аллоҳи Муҳамади расӯли аллоҳ , сами мот . Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : субҳони аллоҳ , субҳони аллоҳи лақади нутқи бмсли нбўаҳу анаи лиҳшри явми алқёмаҳи ИМАи воҳида .

و البیش الاخلاط من کلّ قوم. فقلنا له من ایّ البطون هو؟ فقال بطن من ولد ابراهیم (ع) یقال له قریش، قلنا له بیّن لنا من ایّ قریش هو؟ قال: و البیت و الدّعائم و الدّار و الحمائم انّ الّذی ملازمی ثناؤه و عاصمی لمن لباب هاشم من معشر اکارم قد یکتنی بالقاسم یبعث بالملاحم و قتل کلّ ظالم. ثمّ قال: اللَّه اکبر، اللَّه اکبر جاء الحقّ و ظهر و انقطع عن الانس الخبر هذا هو البیان، اخبرنی به رأس الجان. ثمّ قال هذا بنای و سکت و اغمی علیه فما افاق الّا بعد ثلاثة ایّام، فلمّا افاق قال: لا اله الّا اللَّه محمّد رسول اللَّه، ثمّ مات. فقال رسول اللَّه (ص): سبحان اللَّه، سبحان اللَّه لقد نطق بمثل نبوّة و انّه لیحشر یوم القیامة امة واحدة.

Қавла : «у алأрзи мддноҳо » анмои муддати лонҳои лами тхлқи ммдўдаҳи Фмдти баъди алхалқаи ман таҳти алкъбаҳу лиҳозои қоли таъолӣ : «у алأрзи баъди злки дҳоҳо » . Қоли алҳсн : канти тинаҳи Фқоли аллоҳи лҳои анбстии Фонбстти алии ваҷҳи алмоء , «у أлқинои фӣҳо рўосӣ » эй ҷболои савобати канти аларзи ттрҷрҷи Фҷъли аллоҳи алҷболи аўтодои лҳои Фсбтти баҳо , «у أнбтнои фӣҳо » эй фии аларз , « ман кули шайъи ءи мавзун » эй ман кули шайъи ءи мақдӯри ҷирии алии вазни ман қадари аллоҳи ъзу ҷли лои иҷоўзи мо қадараи аллоҳи алайҳ , лои исттиъи халқи зиёдаи фӣау лои нқсоно . намегуяд брўёнидими дарин замин аз ҳар чизе чунонк аллоҳи хост ва тақдир кард ва сохт бар вазнӣу меъёрӣ ки ҳеҷ каси тағйири он натавонаду зиёдату нуқсон дар он наёрад , ва раво бошад ки маънии вазни андари қадару манзалат буд чунонк мардуми бърФ ва одат гӯйанд фалонро бнздики халқ вазнӣ нест , яъне ки ӯро қадар ва манзалат нест . Ва гуфтаанд : «у أнбтнои фӣҳо » яъне фии алҷбол , « ман кули шайъи ءи мавзун » иўзни наҳви алҳдиду алрсосу алнҳосу алзҳбу алФзаҳу алзрниху алкҳлу ғайри злки ммои иўзни взноу яҳтамили ани алмрод ба алмкилу алмўзўну алмъдўди лони моли алкули илои алўзни колҳнтаҳу алшъири иўлони илои алхбзи алзии иўзну ашбоаҳи злк .

قوله: «وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها» انّما مدّت لانّها لم تخلق ممدودة فمدّت بعد الخلقة من تحت الکعبة و لهذا قال تعالی: «وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها». قال الحسن: کانت طینة فقال اللَّه لها انبسطی فانبسطت علی وجه الماء، «وَ أَلْقَیْنا فِیها رَواسِیَ» ای جبالا ثوابت کانت الارض تترجرج فجعل اللَّه الجبال اوتادا لها فثبتت بها، «وَ أَنْبَتْنا فِیها» ای فی الارض، «مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ مَوْزُونٍ» ای من کلّ شی‌ء مقدور جری علی وزن من قدر اللَّه عزّ و جل لا یجاوز ما قدّره اللَّه علیه، لا یستطیع خلق زیادة فیه و لا نقصانا. می‌گوید برویانیدیم درین زمین از هر چیزی چنانک اللَّه خواست و تقدیر کرد و ساخت بر وزنی و معیاری که هیچ کس تغییر آن نتواند و زیادت و نقصان در آن نیارد، و روا باشد که معنی وزن اندر قدر و منزلت بود چنانک مردم بعرف و عادت گویند فلان را بنزدیک خلق وزنی نیست، یعنی که او را قدر و منزلت نیست. و گفته‌اند: «وَ أَنْبَتْنا فِیها» یعنی فی الجبال، «مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ مَوْزُونٍ» یوزن نحو الحدید و الرّصاص و النّحاس و الذهب و الفضّة و الزّرنیخ و الکحل و غیر ذلک ممّا یوزن وزنا و یحتمل انّ المراد به المکیل و الموزون و المعدود لانّ مآل الکلّ الی الوزن کالحنطة و الشعیر یولان الی الخبز الّذی یوزن و اشباه ذلک.

«у ҷълнои лаками фӣҳо мъоиш » ҷамъи мъишаҳу ҳаии масдари ъоши Фҷъли асмои лмои иъош ба ,у вазни мъоиши мФоъл ,у лои иҳмзи ёؤаҳи лонҳои аслӣау анмои тҳмзи алзоӣдаҳи алмнқлбаҳи наҳви сҳоӣФу расоълу ъҷоӣз , « ва ман лстми ?лаи брозқин » эйу схрнои лаками ман ихдмкму аллоҳи ирзқкм , эй ҷълнои лаками фии аларзи мъоиши тъишўни баҳоу ммолику дўоби тнтФъўни баҳои лаками нФъҳму алии аллоҳи рзқҳм . Ва қилу ҷълнои лакаму лмни лстми ?лаи брозқин , « фӣҳо мъоиш »у ҳаии алдўобу алонъому алўҳшу алсбоъу алтиру алъбиду аломоءу ҷаззи вуқуъи ман алии мо лои иъқли лохтлотаҳи бмни иъқл . Ва қили манҳо ҳнои бмънии мо кқўлаҳ : « Фмнҳми ман имшии алии батна ва манеҳам ман имшии алии раҷулин ва манеҳам ман имшии алии أрбъ » .

«وَ جَعَلْنا لَکُمْ فِیها مَعایِشَ» جمع معیشة و هی مصدر عاش فجعل اسما لما یعاش به، و وزن معایش مفاعل، و لا یهمز یاؤه لانّها اصلیّة و انّما تهمز الزائدة المنقلبة نحو صحائف و رسائل و عجائز، «وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِینَ» ای و سخرنا لکم من یخدمکم و اللَّه یرزقکم، ای جعلنا لکم فی الارض معایش تعیشون بها و ممالیک و دواب تنتفعون بها لکم نفعهم و علی اللَّه رزقهم. و قیل و جعلنا لکم و لمن لستم له برازقین، «فِیها مَعایِشَ» و هی الدواب و الانعام و الوحش و السّباع و الطیر و العبید و الاماء و جاز وقوع من علی ما لا یعقل لاختلاطه بمن یعقل. و قیل من ها هنا بمعنی ما کقوله: «فَمِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلی‌ بَطْنِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلی‌ رِجْلَیْنِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلی‌ أَرْبَعٍ».