Қавлаи таъолӣ : «у إни ман шайъи ءи إлои ънднои хзоӣнаҳ » муфассирон гуфтанд муроди бойени шайъ ء боронаст , ?фонаи асли ҷамеъи алошёء ва ба наботи кули шайъи ءи Фолмънӣ :у ани ман шайъи ءи ман арзоқи алхлқи алои ънднои хзоӣнаҳ , ҷаъли хзоӣни алмоءи хзоӣни алсмору алошҷору алҳбўби лмо кант манеҳ . намегуяд хзинҳои обу борон ки асли ҳама чизҳоасту мояи ҳамаи наботу асмори бнздики мост яъне дар ҳукму фармони мосту мақдӯри мосту рӯзии халқи ҳама дар яди мосту кори ҳамаи бтдбиру тақдири мост , мутаваллӣу ҳофизи эшон моӣим . Ва гуфтаанд лафзи хзоӣн мустаъораст ва маънӣ онаст ки : алхири каллаи беди аллоҳ , он гуҳ гуфт : « ва мо ннзлаҳи إло бақадр маълум » эй маълум ъанд аллоҳи ҳадау маблаға , гуфтаанд ки ин об осмонаст ки аз осмони бФрмони ҳақ дар меғ ояд , он гуҳ аз меғ базмин ояд , Қатароти он бар шимурдау ҳангоми он дониста , ва чанд ки адади фарзанди одаму адади фарзанди Иблис , бо борон аз осмон бзир оянд донанд ки ҳар қатрае куҷо базмин ояд ва аз он чаҳ равед ,у қил « мо ннзлаҳи إло бақадр маълум » лои инқсаҳу лои язидаи ғайри анаи исрФаҳи илои ман шоءи ҳайси шоءи комаи шоء . намегуяд боронро дар ҳамаи соли ҳаддӣу маблағӣ маълумаст , андозаи он донистау миқдори он ном зад карда ки дар он ниФзоинд ва аз он накоҳанд .

قوله تعالی: «وَ إِنْ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ» مفسران گفتند مراد باین شی‌ء بارانست، فانّه اصل جمیع الاشیاء و به نبات کلّ شی‌ء فالمعنی: و ان من شی‌ء من ارزاق الخلق الّا عندنا خزائنه، جعل خزائن الماء خزائن الثمار و الاشجار و الحبوب لمّا کانت منه. می‌گوید خزینهای آب و باران که اصل همه چیزها است و مایه همه نبات و اثمار بنزدیک ماست یعنی در حکم و فرمان ماست و مقدور ماست و روزی خلق همه در ید ماست و کار همه بتدبیر و تقدیر ماست، متولّی و حافظ ایشان مائیم. و گفته‌اند لفظ خزائن مستعار است و معنی آنست که: الخیر کلّه بید اللَّه، آن گه گفت: «وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ» ای معلوم عند اللَّه حدّه و مبلغه، گفته‌اند که این آب آسمانست که از آسمان بفرمان حق در میغ آید، آن گه از میغ بزمین آید، قطرات آن بر شمرده و هنگام آن دانسته، و چند که عدد فرزند آدم و عدد فرزند ابلیس، با باران از آسمان بزیر آیند دانند که هر قطره‌ای کجا بزمین آید و از آن چه روید، و قیل «ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ» لا ینقصه و لا یزیده غیر انّه یصرفه الی من شاء حیث شاء کما شاء. می‌گوید باران را در همه سال حدّی و مبلغی معلوم است، اندازه آن دانسته و مقدار آن نام زد کرده که در آن نیفزایند و از آن نکاهند.

Ибни масъӯд азинҷо гуфт : лӣси арзи бомтри ман арзу лои оми бомтри ман ому локини аллоҳи иқсмаҳу иқдраҳи фии аларзи Киеви шоءи ъомоҳо ҳноу ъомоҳо ҳнои сами қрأи ҳзаҳи алоиаҳ . Ва ани алҳкми бен ъиинаҳи фии ҳзаҳи алоиаҳи қол : мо ман оми боксри мтрои ман ому лои ақалу локинаи имтри қавму иҳрми охрўну рбмои кони фии албҳр . Қоли вҳб : салосаи мо азни иълмҳои алои аллоҳ : алръду албрқу алғис , мо адрии ман ин ҳай ва мо ҳай , Фқили ?ла « أни аллоҳи أнзли ман алсмоءи моء » қолу лои адрии амтри ман алсмоءи алӣ алсҳобам халқи фии алсҳоб . Ва ани ҷаъфари бен Муҳамад ( ъ ) ани абӣаи ани ҷаддаи анаи қоли фии алърши тимсоли ҷамеъи мо халқи аллоҳи фии албру албҳру ҳўи таъвили қавла : «у إни ман шайъи ءи إлои ънднои хзоӣнаҳ ва мо ннзлаҳи إло бақадр маълум » «у أрслнои алрёҳи лўоқҳ » қрأи Ҳамза : «у арслнои алриҳ » алии анаи ллҷнси колонсону воҳидаи аллўоқҳи лоқҳаҳ эй ҳомила , иқоли лқҳти алноқаҳи Фҳии лоқҳу лоқҳаҳи азои ҳамлату анмои сифати алрёҳи бзлки лонҳои таҳаммули алсҳобу алмоءу лони алхири фӣҳо Фконҳои ҳомилаи ?ла , эйу арслнои алрёҳи ҳўомли ллмоءу алхир . Ва қили лўоқҳи фии маънии млоқҳи ҷамъи млқҳаҳу ҳаии алтии тлқҳи алшҷру алсҳоби комаи илқҳи алФҳли алноқаҳ .

ابن مسعود ازینجا گفت: لیس ارض بامطر من ارض و لا عام بامطر من عام و لکن اللَّه یقسمه و یقدّره فی الارض کیف شاء عاما ها هنا و عاما ها هنا ثمّ قرأ هذه الآیة. و عن الحکم بن عیینه فی هذه الآیة قال: ما من عام باکثر مطرا من عام و لا اقل و لکنّه یمطر قوم و یحرم آخرون و ربّما کان فی البحر. قال وهب: ثلاثة ما اظنّ یعلمها الّا اللَّه: الرّعد و البرق و الغیث، ما ادری من این هی و ما هی، فقیل له «أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً» قال و لا ادری امطر من السّماء علی السّحاب ام خلق فی السّحاب. و عن جعفر بن محمد (ع) عن ابیه عن جدّه انّه قال فی العرش تمثال جمیع ما خلق اللَّه فی البرّ و البحر و هو تأویل قوله: «وَ إِنْ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ» «وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ» قرأ حمزة: «و ارسلنا الریح» علی انّه للجنس کالانسان و واحدة اللّواقح لاقحة ای حاملة، یقال لقحت النّاقة فهی لاقح و لاقحة اذا حملت و انّما صفت الرّیاح بذلک لانّها تحمل السّحاب و الماء و لانّ الخیر فیها فکانها حاملة له، ای و ارسلنا الرّیاح حوامل للماء و الخیر. و قیل لواقح فی معنی ملاقح جمع ملقحة و هی الّتی تلقح الشجر و السّحاب کما یلقح الفحل النّاقة.

Қоли абӯи бикри бен айёш : лои тқтри қатраи ман алсҳоби алои баъди ани тъмли алрёҳи алорбъи фӣа : Фолсбои тҳиҷаҳ ,у алдбўри тлқҳаҳ ,у алҷнўби тдраҳ ,у алшмоли тқзФаҳ . Ва ани убайди бен ъмири қол : ибъси аллоҳи алмбшраҳи фатқами аларзи қмои сами ибъси аллоҳи алмсираҳи Фтсири алсҳоби сами ибъси аллоҳи алмؤлФаҳи ФтؤлФи алсҳоби сами ибъси аллоҳи аллўоқҳи Фтлқҳи алшҷри сами тела : «у أрслнои алрёҳи лўоқҳ » . Ва ани абии ҳрираҳи қоли алриҳи алҷнўби ман алҷнаҳу ҳаии алрёҳи аллўоқҳи алтии зикрҳо аллоҳи фии китоба ва фӣҳо манофеи ллнос . Ва қоли ибни масъӯд : таҳаммули алрёҳи алмоءи Фтлқҳи алсҳобу тмр ба Фтдраҳи комаи тдри алмлқҳаҳи сами тмтр . Ва қоли ибни аббоси тлқҳи алрёҳи алшҷру алсҳоб .

قال ابو بکر بن عیّاش: لا تقطر قطرة من السّحاب الّا بعد ان تعمل الرّیاح الاربع فیه: فالصبا تهیّجه، و الدّبور تلقّحه، و الجنوب تدرّه، و الشمال تقذفه. و عن عبید بن عمیر قال: یبعث اللَّه المبشرة فتقم الارض قمّا ثمّ یبعث اللَّه المثیرة فتثیر السّحاب ثمّ یبعث اللَّه المؤلّفة فتؤلّف السّحاب ثمّ یبعث اللَّه اللّواقح فتلقح الشّجر ثمّ تلا: «وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ». و عن ابی هریرة قال الرّیح الجنوب من الجنّة و هی الرّیاح اللّواقح الّتی ذکرها اللَّه فی کتابه و فیها منافع للنّاس. و قال ابن مسعود: تحمل الرّیاح الماء فتلقح السّحاب و تمرّ به فتدره کما تدرّ الملقحة ثمّ تمطر. و قال ابن عباس تلقح الرّیاح الشّجر و السحاب.

« Фأнзлнои ман алсмоء » эй ман алсҳоб , « моءи Фأсқинокмўаҳ » эй ҷълноаҳи лаками сқёу фӣаи ҳёткм . Қили мо тнолаҳи алоидӣу алдлоءи Фҳўи алсқӣ ва мо лои тнолаҳи алоидӣу алдлоءи Фҳўи алосқоء « ва мо أнтми ?лаи бхознин » эй бмонъини ммни асқиаҳи лони злки бедии асқиаҳи ман ашоءу амнъаҳи ман ашоء . Ва қил ва мо антми ?лаи бхознини ҳофизин фии аларзи лӯлои ҳифзи аллоҳ Аёа лакам . Ва қили листи хзоӣнаҳи боидикм . Ва қили ҳозои далели алии ани алмоءи лои имлки алои мҳзўро .

«فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ» ای من السّحاب، «ماءً فَأَسْقَیْناکُمُوهُ» ای جعلناه لکم سقیا و فیه حیاتکم. قیل ما تناله الایدی و الدّلاء فهو السّقی و ما لا تناله الایدی و الدلاء فهو الاسقاء «وَ ما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِینَ» ای بمانعین ممّن اسقیه لان ذلک بیدی اسقیه من اشاء و امنعه من اشاء. و قیل و ما انتم له بخازنین حافظین فی الارض لولا حفظ اللَّه ایّاه لکم. و قیل لیست خزائنه بایدیکم. و قیل هذا دلیل علی انّ الماء لا یملک الّا محذورا.

«у إнои лнҳни нҳиӣу намят » нҳиии болоиҷоду намяти болоФноء , «у нҳни алўорсўн » азои моти алхлоӣқи кулҳоу лои ибқии ҳии сўонои Фнрси аларз ва ман алайҳо .

«وَ إِنَّا لَنَحْنُ نُحْیِی وَ نُمِیتُ» نحیی بالایجاد و نمیت بالافناء، «وَ نَحْنُ الْوارِثُونَ» اذا مات الخلائق کلّها و لا یبقی حیّ سوانا فنرث الارض و من علیها.

«у лақади ълмнои алмстқдмини мнкм » илои ин сорўо ва мо зои лқўо , «у лақади ълмнои алмстأхрин » кам иъишўну маттии имўтўну Киеви иблўну Киеви иҳшрўн . Мегуяд мо донистаем гузаштагони пешинён аз ҷаҳонёну ҷҳондорон ки кору ҳоли эшон бача раседу саранҷоми шан чаҳ буд ва чаҳ диданду бачаи расиданд , ва донистаем пасинёни шумо яъне эшон ки зоданд ва эшон ки хоҳанд зод то бқёмт ки ҳануз дар пушт падаронанд донистаем ки чанд зӣанд ва кӣ меринд ва дар гӯр чанд бошанд ва дар қиёмат чаҳ бенанд ва бача расанд . Маънии дигар «у лақади ълмнои алмстқдмини мнкм » фии алтоъоту алхирот « алмстأхрин » анҳо . намегуяд эшон ки бтоъот ва хайрот мешитобанду бники мардӣу неки аҳдӣ дар пеш афтодаанд ва эшон ки аз тоъоту некии вопас мондаанд ҳама медонем ва ҳар касро бсзои худ ҷазои диҳем . Ибн аббос гуфт ин оят дар суфӯфи намози гарон омадааст , қавмии неки мардони саҳобаи бсФ аввал мешитофтанд ду маъниро : яке онки расӯли худо ( с ) бар он тҳриз мекарду ваъдаи савоб некӯ медод . Ва дигари онк дар охир суфӯф будандӣ ки занон истода будандӣ ва намехостанд ки занонро бенанд , мстқдмон эшонанд ,у мстأхрон қавмӣ буданд ки ҳам дар сафи охири аистодндӣ ва он гуҳи назораи он занон мекарданд буқати рукӯъ ё баъд аз салом . Ва фии алхбри ани баъзи алмноФқини кони ислии фии охири суфӯфи алрҷоли Фозои ркъу сҷди рамақи алнсоءи халафаи блҳзаҳи Фнзлти ҳзаҳи алоиаҳ . . .

«وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِینَ مِنْکُمْ» الی این صاروا و ما ذا لقوا، «وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِینَ» کم یعیشون و متی یموتون و کیف یبلون و کیف یحشرون. میگوید ما دانسته‌ایم گذشتگان پیشینیان از جهانیان و جهانداران که کار و حال ایشان بچه رسید و سرانجام‌شان چه بود و چه دیدند و بچه رسیدند، و دانسته‌ایم پسینیان شما یعنی ایشان که زادند و ایشان که خواهند زاد تا بقیامت که هنوز در پشت پدران‌اند دانسته‌ایم که چند زیند و کی میرند و در گور چند باشند و در قیامت چه بینند و بچه رسند. معنی دیگر «وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِینَ مِنْکُمْ» فی الطاعات و الخیرات «الْمُسْتَأْخِرِینَ» عنها. می‌گوید ایشان که بطاعات و خیرات می‌شتابند و بنیک مردی و نیک عهدی در پیش افتاده‌اند و ایشان که از طاعات و نیکی واپس مانده‌اند همه می‌دانیم و هر کس را بسزای خود جزا دهیم. ابن عباس گفت این آیت در صفوف نماز گران آمده است، قومی نیک مردان صحابه بصف اوّل می‌شتافتند دو معنی را: یکی آنک رسول خدا (ص) بر آن تحریض می‌کرد و وعده ثواب نیکو می‌داد. و دیگر آنک در آخر صفوف بودندی که زنان ایستاده بودندی و نمی‌خواستند که زنان را بینند، مستقدمان ایشانند، و مستأخران قومی بودند که هم در صف آخر ایستادندی و آن گه نظاره آن زنان می‌کردند بوقت رکوع یا بعد از سلام. و فی الخبر انّ بعض المنافقین کان یصلّی فی آخر صفوف الرّجال فاذا رکع و سجد رمق النّساء خلفه بلحظه فنزلت هذه الآیة...

Маънӣ онаст ки мо мстқдмон дар саф аввал медонем нияти эшону ҳиммати эшону фардои эшонро бони савоби диҳему мстأхрон дар саф охир медонем он рибаҳ ки дар дил эшонаст яъне мунофиқону фардои эшонро ҷазои кирдори худ диҳему лиҳозои алмънӣ

معنی آنست که ما مستقدمان در صف اوّل می‌دانیم نیّت ایشان و همّت ایشان و فردا ایشان را بآن ثواب دهیم و مستأخران در صف آخر می‌دانیم آن ریبة که در دل ایشان است یعنی منافقان و فردا ایشان را جزای کردار خود دهیم و لهذا المعنی‌

Қол алнабӣ ( с ) : « хайри суфӯфи алрҷоли аввалҳо ва шарҳо охирҳоу шари суфӯфи алнсоءи аввалҳо ва хайрҳо охирҳо » .

قال النبی (ص): «خیر صفوف الرجال اولها و شرها آخرها و شر صفوف النساء اولها و خیرها آخرها».

«у إни рбки ҳўи иҳшрҳм » эй иҷмъи алаввалу алохри явми алқёмаҳи Фириҳми аъмолҳму иҷзиҳми баҳо , « إнаҳи ҳаким » фии тадбири халқаи фии аҳёӣҳму амоттҳм , « алӣам » баҳаму боъмолҳм .

«وَ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ یَحْشُرُهُمْ» ای یجمع الاوّل و الآخر یوم القیامة فیریهم اعمالهم و یجزیهم بها، «إِنَّهُ حَکِیمٌ» فی تدبیر خلقه فی احیائهم و اماتتهم، «عَلِیمٌ» بهم و باعمالهم.

«у лақади хлқнои алإнсон » яъне одам , « ман слсол » қоли ибни аббос : ҳўи алтини алёбс . Ва қоли қтодаҳ : иибси Фисири ?лаи слслаҳу алслслаҳи алсўт . Қоли абӯи убайда : иқоли ллтини алёбси слсоли мо лами тأхзаҳи алнори Фозои ахзтаҳи алнори Фҳўи Фхор , « ман ҳмإ » ҷамъи ҳмأаҳу ҳаии алтини батӯлии ҷараёни алмоءи алайҳи Финтну исўд , « мснўн » эй мсбўби лиибсу алсни алсб . Ва қили мснўн эй мутағаййири ман ҳоли алҳмأаҳи илои ҳоли алслслаҳ . Ва қили мутағаййири алроӣҳаҳи мнтн . Ва қили алмснўни алмсўри ахзи ман санаи алўҷаҳу ҳаии сӯратау маънии алоиаҳ : хлқнои одами ман тини ёбси злки алтини ман ҳмоءи мсбўби Фсори слсоло .

«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ» یعنی آدم، «مِنْ صَلْصالٍ» قال ابن عباس: هو الطّین الیابس. و قال قتاده: ییبس فیصیر له صلصلة و الصّلصلة الصّوت. قال ابو عبیدة: یقال للطّین الیابس صلصال ما لم تأخذه النّار فاذا اخذته النّار فهو فخار، «مِنْ حَمَإٍ» جمع حمأة و هی الطّین بطول جریان الماء علیه فینتن و یسودّ، «مَسْنُونٍ» ای مصبوب لییبس و السّن الصبّ. و قیل مسنون ای متغیّر من حال الحمأة الی حال الصّلصلة. و قیل متغیّر الرّائحة منتن. و قیل المسنون المصوّر اخذ من سنة الوجه و هی صورته و معنی الآیة: خلقنا آدم من طین یابس ذلک الطّین من حماء مصبوب فصار صلصالا.

«у алҷони хлқноаҳ » қоли алҳсну қтодаҳу мақотил : ҳўи Иблис . Ва қоли ибни аббос : одами абӯи албшру алҷони абӯи алҷну Иблиси абӯи алшётин ва ҳам лои имўтўни алои маъаи абиҳму алҷни имўтўн ва манеҳам кофар ва манеҳам муъмин , « ман қабл » эй ман қабл одам , « ман нори алсмўм » алсмўми алҳораҳи алмҳрқаҳу самяти алриҳи алҳораҳи смўмои лдхўлҳои фии алмсом . Ва қоли алклбӣ : ҳаии нори лои духони лҳоу алсўоъқи ткўни фӣҳоу ҳаии байни алсмоءу байни алҳҷоби Фозои аҳдси аллоҳи умарои хрқти алҳҷоби Фаҳдати илои мо амрати Фолҳдаҳи алтии тсмъўни хрқи злки алҳҷоб . Ва ани ибни аббоси қол : кони Иблиси ман ҳии ман аҳёءи алмлоӣкаҳи иқоли ?лаами алҷни хлқўои ман нори алсмўми ман байни алмлоӣкаҳу хилқати алҷни аллазӣнаи зкрўои фии алқуръон : « ман морҷи ман нор » . Ва қоли ибни масъӯд : ҳзаҳи алсмўми ҷузъи ман сабъин ҷзءои ман алсмўми алтии халқи минҳои алҷону тела : «у алҷони хлқноаҳи ман қабл ман нори алсмўм » .

«وَ الْجَانَّ خَلَقْناهُ» قال الحسن و قتاده و مقاتل: هو ابلیس. و قال ابن عباس: آدم ابو البشر و الجان ابو الجنّ و ابلیس ابو الشیاطین و هم لا یموتون الّا مع ابیهم و الجنّ یموتون و منهم کافر و منهم مؤمن، «مِنْ قَبْلُ» ای من قبل آدم، «مِنْ نارِ السَّمُومِ» السّموم الحارّة المحرقة و سمّیت الرّیح الحارّة سموما لدخولها فی المسامّ. و قال الکلبی: هی نار لا دخان لها و الصّواعق تکون فیها و هی بین السّماء و بین الحجاب فاذا احدث اللَّه امرا خرقت الحجاب فهدّت الی ما امرت فالهدّة الّتی تسمعون خرق ذلک الحجاب. و عن ابن عباس قال: کان ابلیس من حیّ من احیاء الملائکة یقال لهم الجنّ خلقوا من نار السّموم من بین الملائکة و خلقت الجنّ الّذین ذکروا فی القرآن: «مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ». و قال ابن مسعود: هذه السّموم جزء من سبعین جزءا من السّموم الّتی خلق منها الجان و تلا: «وَ الْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ».

«у إзи қоли рбки ллмлоӣкаҳи إнии холиқ » эй сохлқ , « бшрои ман слсоли ман ҳмإи мснўн , Фإзои сўитаҳ » адлати сӯратау атммти халқа , «у нафхати фӣаи ман рӯҳӣ » Фсори бшрои ҳаё , « Фқъўои ?лаи соҷдин » . Бдонки нафх бар худои ъз ва ҷл равост , феълӣаст аз афъол ӯ ҷли ҷалола , ӯро ҳам феъласт ва ҳам қавл , дар феъл яктост ва дар қавл беҳамто , агар кунад ё гуяд бар сифат камоласт ва аз ваии сазо , ва агар накунад ё нагӯяд брФът камоласт ва аз айби ҷудо , нафхи азоФт бо худ карду одамро бон мушарраф кард , ҳаёаи одами бон ҳосил омад ва аз зоти бории ҷли ҷалола дар зоти одами ҷузъӣ на ҳамчунонк нафхи исо ( ъ ) дар мурғи равони гашт ва аз зоти исо дар мурғи ҷузъӣ на , аҳл таъвил гуфтанд «у нафхати фӣаи ман рӯҳӣ » аҷряти фӣаи ман рӯҳии алмхлўқаҳ .

«وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی خالِقٌ» ای ساخلق، «بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ، فَإِذا سَوَّیْتُهُ» عدّلت صورته و اتممت خلقه، «وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» فصار بشرا حیّا، «فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ». بدانک نفخ بر خدای عزّ و جل رواست، فعلیست از افعال او جلّ جلاله، او را هم فعلست و هم قول، در فعل یکتاست و در قول بی همتا، اگر کند یا گوید بر صفت کمال است و از وی سزا، و اگر نکند یا نگوید برفعت کمالست و از عیب جدا، نفخ اضافت با خود کرد و آدم را بآن مشرّف کرد، حیاة آدم بآن حاصل آمد و از ذات باری جلّ جلاله در ذات آدم جزئی نه همچنانک نفخ عیسی (ع) در مرغ روان گشت و از ذات عیسی در مرغ جزئی نه، اهل تأویل گفتند «وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» اجریت فیه من روحی المخلوقة.

Ва ин на дар ахбор сҳоҳаст ва на дар осори саҳобау салаф ва на гуфт муфассирони сқот , таъвил бигзор ки таъвили роҳ бероҳонст ва моя туғёнаст , иқрору таслими гӯши дору зоҳири дасти Бамдор ки роҳи мؤмнонсту эътиқод синёнасту наҷот дар онаст , иқўли аллоҳи ъзу ҷл : « Фإни тнозътми фии шайъи ءи фурдуаи إлии аллоҳ ва алрасул إни кантами тؤмнўни биллоҳу алиўми алохри злки хайру أҳсни тأўило » ,у қоли алшоФъӣ ( рз ) : аззоҳири амлк , қавла : « Фқъўои ?лаи соҷдин » яъне суҷуди тҳиаҳу ткрмаҳ , лои суҷуди салоау ода .

و این نه در اخبار صحاح است و نه در آثار صحابه و سلف و نه گفت مفسران ثقات، تأویل بگذار که تأویل راه بی راهانست و مایه طغیانست، اقرار و تسلیم گوش دار و ظاهر دست بمدار که راه مؤمنانست و اعتقاد سنیان است و نجات در آنست، یقول اللَّه عزّ و جلّ: «فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلًا»، و قال الشافعی (رض): الظاهر املک، قوله: «فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ» یعنی سجود تحیّة و تکرمة، لا سجود صلاة و عادة.

« Фсҷди алмлоӣкаҳи каллаами أҷмъўни إлои إблис » алостсноءи саҳеҳу ҳўи ман қавми ман алмлоӣкаҳи иқоли ?лаами алҷни комаи зкрно . Ва қоли алҳсни алостсноءи мунқатиъу лами икни ҳўи ман алмлоӣкаҳу лои турфаи айн . Ва ани ибни аббоси қол : лмои халқи аллоҳи ъзу ҷли алмлоӣкаҳи қол : ании холиқи бшрои ман тин , Фозои анои хилқатаи Фосҷдўои ?ла , қолўо ло нафеъл Форсли алайҳим норо Фоҳрқтҳм , сами халқи малоикаи Фқол : ании холиқи бшрои ман тин , Фозои анои хилқатаи Фосҷдўои ?ла , қолўои смъноу атънои алои Иблиси кони ман алкоФрини алаввалин , « أбии أни икўни маъаи алсоҷдин » амтнъи ман ани икўни мъҳм .

«فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِیسَ» الاستثناء صحیح و هو من قوم من الملائکة یقال لهم الجن کما ذکرنا. و قال الحسن الاستثناء منقطع و لم یکن هو من الملائکة و لا طرفة عین. و عن ابن عباس قال: لما خلق اللَّه عزّ و جلّ الملائکة قال: انّی خالق بشرا من طین، فاذا انا خلقته فاسجدوا له، قالوا لا نفعل فارسل علیهم نارا فاحرقتهم، ثمّ خلق ملائکة فقال: انّی خالق بشرا من طین، فاذا انا خلقته فاسجدوا له، قالوا سمعنا و اطعنا الّا ابلیس کان من الکافرین الاوّلین، «أَبی‌ أَنْ یَکُونَ مَعَ السَّاجِدِینَ» امتنع من ان یکون معهم.

« қол ё إблиси мо лаки أлои ткўни маъаи алсоҷдин » мавзеи он насби босқоти фӣ ,у алмънии молики фии ани лои ткўни маъаи алсоҷдин , сами азҳари алъдоўаҳи алтии кони иктмҳои Фқол : « лами أкни лأсҷди лбшри хилқатаи ман слсоли ман ҳмإи мснўн » .

«قالَ یا إِبْلِیسُ ما لَکَ أَلَّا تَکُونَ مَعَ السَّاجِدِینَ» موضع آن نصب باسقاط فی، و المعنی مالک فی ان لا تکون مع السّاجدین، ثمّ اظهر العداوة الّتی کان یکتمها فقال: «لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ».

« қоли Фохрҷи минҳо » ман алсмоءу қили ман алҷнаҳ ,у қили ман сувараи алмлоӣкаҳ , « Фإнки раҷим » малъуни матруд . Ва қили маънии раҷим эй ани ҳоўлти алрҷўъи илои алсмоءи рҷмти болшҳоби комаи ирҷми алшётин .

«قالَ فَاخْرُجْ مِنْها» من السّماء و قیل من الجنّة، و قیل من صورة الملائکة، «فَإِنَّکَ رَجِیمٌ» ملعون مطرود. و قیل معنی رجیم ای ان حاولت الرّجوع الی السّماء رجمت بالشّهاب کما یرجم الشّیاطین.

«у إни алейк аллънаҳ » эй лаънаи аллоҳу ғазаба , « إлии явми аддӣн » эй илои явми мҷозоаҳи алъбод .

«وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ» ای لعنة اللَّه و غضبه، «إِلی‌ یَوْمِ الدِّینِ» ای الی یوم مجازاة العباد.

« қоли раби Фأнзрнӣ » эй раби Фозои ахрҷтнии ман алсмоўот , Фохрнии илои явми тбъси хлқки ман қбўрҳм , ириди ани йенҷуи ман аламут .

«قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی» ای ربّ فاذا اخرجتنی من السّماوات، فاخرنی الی یوم تبعث خلقک من قبورهم، یرید ان ینجو من الموت.

« қоли Фإнки ман алмнзрин » эй ммни ахри ҳалока .

«قالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ» ای ممّن اخر هلاکه.

« إлии явми алўқти алмълўм »у ҳўи алнФхаҳи алаввалии ҳайни имўти алхлқи каллаам .

«إِلی‌ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» و هو النفخة الاولی حین یموت الخلق کلّهم.

« қоли раби бмои أғўитнӣ » эй бсбби ағўоӣк Аёӣ , « лأзинни ?лаам » лоўлоди одам , алботл ҳатто иқъўои фӣа , эй адъўҳми болўсўсаҳи илои алмъосӣ , «у лأғўинҳм »у лозлнҳму аҳмлҳми алии ъсёнк .

«قالَ رَبِّ بِما أَغْوَیْتَنِی» ای بسبب اغوائک ایّای، «لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ» لاولاد آدم، الباطل حتی یقعوا فیه، ای ادعوهم بالوسوسة الی المعاصی، «وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ»و لاضلنّهم و احملهم علی عصیانک.

« إло ъбодк манеҳам алмхлсин » қрأи аҳли алмдинаҳу алкўФаҳу алшом : бФтҳи аллом , яъне алои ман ахлстаҳи лтоътку тҳртаҳи ман алшўоӣби бтўФиқки ?фонаи лои султони лии алайҳ . Ва қрأи албоқўн : алмхлсини бксри аллом , яъне алои ман ахлси лаки алтўҳиду алтоъаҳ ,у аксари ҳзаҳи алоёти сабақи тафсирҳо ва мо итълқи баҳо .

«إِلَّا عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ» قرأ اهل المدینة و الکوفة و الشّام: بفتح اللام، یعنی الّا من اخلصته لطاعتک و طهرته من الشوائب بتوفیقک فانّه لا سلطان لی علیه. و قرأ الباقون: المخلصین بکسر اللام، یعنی الّا من اخلص لک التوحید و الطاعة، و اکثر هذه الآیات سبق تفسیرها و ما یتعلّق بها.

« қоли ҳозои сирот » ҳозо ишоратаст бохалоси бандау тоътдорӣ вай мегуяд : ихлоси бандау тариқи убудийяти сирот мустақӣмаст , « алӣ » ани байнау азҳара , пайдо кардану равшани доштани ону роҳи намӯдани бон бар ман яъне ки ҳеҷ каси роҳ рост наёфт магари бтўФиқу иршоди ман ва ҳеҷ каси бтриқи убудийят ва ихлос нарафт магари бҳдоиту иродати ман . Ва қил : маъноа алҳақ тариқаи алӣу марҷаъаи ило .

«قالَ هذا صِراطٌ» هذا اشارتست باخلاص بنده و طاعتداری وی میگوید: اخلاص بنده و طریق عبودیّت صراط مستقیم است، «عَلَیَّ» ان بیّنه و اظهره، پیدا کردن و روشن داشتن آن و راه نمودن بآن بر من یعنی که هیچ کس راه راست نیافت مگر بتوفیق و ارشاد من و هیچ کس بطریق عبودیّت و اخلاص نرفت مگر بهدایت و ارادت من. و قیل: معناه الحقّ طریقه علیّ و مرجعه الیّ.

Ва раво бошад ки ин сухан бар сиблати таҳдиди ронӣ чунонк касеро бими диҳӣ , гӯйӣ : алии тариқати оре ! роҳи гузари ту бар манаст , ту ҳар чаҳ хоҳӣ мекун .

و روا باشد که این سخن بر سبیل تهدید رانی چنانک کسی را بیم دهی، گویی: علیّ طریقت آری! راه گذر تو بر منست، تو هر چه خواهی میکن.

Раби алъзаҳи Иблисро гуфт : тариқаами алӣу мрҷъҳми илои Фоҷозӣ куллан боъмолҳми бозгашти ҳамагон бо ману роҳи гузари ҳамагон бар ман , ҳар касро бикрдори худ ҷазои даҳум чунонк сазоӣ ӯст , ва гуфтаанд ин таҳдиди алӣ алхусус Иблиси рост , иқўли таъолӣ : « аФъли мо шӣти Фтриқки алӣ » .

ربّ العزّه ابلیس را گفت: طریقهم علیّ و مرجعهم الیّ فاجازی کلا باعمالهم بازگشت همگان با من و راه گذر همگان بر من، هر کس را بکردار خود جزا دهم چنانک سزای اوست، و گفته‌اند این تهدید علی الخصوص ابلیس راست، یقول تعالی: «افعل ما شئت فطریقک علی».

Ва қрأи ёқӯб : « сироти алӣ » бксри аллому рафъи алёء , эй сироти ъол .

و قرأ یعقوب: «صِراطٌ عَلَیَّ» بکسر اللام و رفع الیاء، ای صراط عال.

Бойени қроءт маънӣ онаст ки ин роҳӣаст баланд , бузургвор , ҳамвор .

باین قراءت معنی آنست که این راهیست بلند، بزرگوار، هموار.

« إни ибодии лӣси лаки алайҳими султон » эй лӣси лаки қувваи алии қулӯби алмхлсини ман ибодӣ , туро бар дилҳои мухлисони бандагони ман туонеу даст рисӣ нест . Ва раво бошад ки бовели оят таъаллуқ дорад , маънӣ онаст ки ъҳдисту паймонии муҳками эшонро бар ман ки туро бар эшон қӯтӣу даст рисӣ нест . « إлои ман атбъки ман алғоўин » эй лӣси лаки султони алии қулӯби алмؤмнини ани слтонки алии қулӯби алғоўини алзолини алкоФрин .

«إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ» ای لیس لک قوّة علی قلوب المخلصین من عبادی، ترا بر دلهای مخلصان بندگان من توانی و دست رسی نیست. و روا باشد که باوّل آیت تعلّق دارد، معنی آنست که عهدیست و پیمانی محکم ایشان را بر من که ترا بر ایشان قوّتی و دست رسی نیست. «إِلَّا مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغاوِینَ» ای لیس لک سلطان علی قلوب المؤمنین انّ سلطانک علی قلوب الغاوین الضّالّین الکافرین.