Қавлаи таъолӣ : «у إни ҷаҳаннами лмўъдҳми أҷмъин » эй мавъиди алҷну алонси ҷмиъо .

قوله تعالی: «وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِینَ» ای موعد الجنّ و الانس جمیعا.

Ва қили ириди Иблис ва ман табаъаи ман алғоўини аллазӣнаи въдўои алнор .

و قیل یرید ابلیس و من تبعه من الغاوین الّذین وعدوا النّار.

« лҳои сабъаи أбўоб » эй лҷҳнми сабъаи атбоқи тибқи фавқи тибқи лкли боби идхли алмъзбўни фӣҳо , Фзлки қавла : « лкл боб манеҳам » ани ман атбоъи Иблис , « ҷузъи мақсум » эй насиби мФрзи маълуми алии қадари манзалатаи фии алзнб : қрأи абӯи бикр : ҷузъи мсқлои мҳмўзо .

«لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ» ای لجهنّم سبعة اطباق طبق فوق طبق لکلّ باب یدخل المعذّبون فیها، فذلک قوله: «لِکُلِّ بابٍ مِنْهُمْ» ان من اتباع ابلیس، «جُزْءٌ مَقْسُومٌ» ای نصیب مفرز معلوم علی قدر منزلته فی الذّنب: قرأ ابو بکر: جزء مثقّلا مهموزا.

Дӯзахи ҳафт даракаст зибри якдигар , ҳар даракиро дарӣаст ки аҳли он дараки бон дар дршўнд : дараки аввал ҷаҳаннамаст самяти ҷаҳаннами лонҳои ттҷҳми фии вуҷӯҳи алхлқ , ин ҷаҳаннами ҷои осӣони уммати Аҳмад ( с )аст , эшон ки аҳл тавҳиданд аммо гунаҳ коронанд бақадр гуноҳи эшонро дарин ҷаҳаннам азоб кунанду бъоқбт берун оянд ва ббҳшт шаванду азоби эшон аз табаши оташ буд на аз айни оташ ки дарин дараки айн оташ набошад , Фозои харҷи минҳои аҳли алтўҳиди ҷаълати тбқои алии соири алдркот .

دوزخ هفت درک است زبر یکدیگر، هر درکی را دری است که اهل آن درک بآن در درشوند: درک اوّل جهنّم است سمّیت جهنّم لانّها تتجهّم فی وجوه الخلق، این جهنّم جای عاصیان امّت احمد (ص) است، ایشان که اهل توحیدند امّا گنه کارانند بقدر گناه ایشان را درین جهنّم عذاب کنند و بعاقبت بیرون آیند و ببهشت شوند و عذاب ایشان از تبش آتش بود نه از عین آتش که درین درک عین آتش نباشد، فاذا خرج منها اهل التّوحید جعلت طبقا علی سائر الدّرکات.

Дараки дувум лзӣасту ҳаии алтии ттлзӣ эй ттлҳб . Ва қили ттлзӣ эй ттғизи алии аҳлҳо , ин дараки дувуми ҷой ҷуҳудонаст , иқўли аллоҳи таъолӣ : « куллан إнҳои лзии низоаи ллшўӣ » .

درک دوم لظی است و هی التی تتلظّی ای تتلهّب. و قیل تتلظّی ای تتغیّظ علی اهلها، این درک دوّم جای جهودان است، یقول اللَّه تعالی: «کَلَّا إِنَّها لَظی‌ نَزَّاعَةً لِلشَّوی‌».

Дараки сим ҳтмаҳасту ҳаии алтии тҳтми мо фӣҳо эй ткср . Тарсоёни дарин дарак бошанд , қоли аллоҳи таъолӣ : « линбзни фии алҳтмаҳ » .

درک سیم حطمه است و هی الّتی تحطم ما فیها ای تکسر. ترسایان درین درک باشند، قال اللَّه تعالی: «لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ».

Дараки чаҳорум съирасту алсъири ҳаии алмсъўраҳ эй алмўқдаҳи ғояи алоиқод ,у алсъри алнори бъинҳо , собёни дарин дарак бошанд , қоли аллоҳи таъолӣ : « Фсҳқои лأсҳоби алсъир » .

درک چهارم سعیر است و السّعیر هی المسعورة ای الموقدة غایة الایقاد، و السّعر النّار بعینها، صابیان درین درک باشند، قال اللَّه تعالی: «فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعِیرِ».

Дараки панҷум сқрасту ҳаии алтии тсқр эй тзиби мо алқии фӣҳоу сқроти алшмси ҳурҳо , ин сқри ҷой маҷусаст , қоли аллоҳи таъолӣ : « мо слккми фии сқри қолўо лам нак ман алмслин » дараки шашум ҷҳимасту алҷҳими мо азми ман алнор ,у ҷоҳми алнори ҳўи алмўзъи алшдиди алҳр , мушрикони араби дарин дарак бошанд , қоли аллоҳи таъолӣ : «у إни алФҷори лФии ҷҳим » .

درک پنجم سقر است و هی التی تسقر ای تذیب ما القی فیها و سقرات الشّمس حرّها، این سقر جای مجوس است، قال اللَّه تعالی: «ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ» درک ششم جحیم است و الجحیم ما عظم من النّار، و جاحم النّار هو الموضع الشّدید الحر، مشرکان عرب درین درک باشند، قال اللَّه تعالی: «وَ إِنَّ الْفُجَّارَ لَفِی جَحِیمٍ».

Дараки ҳафтум ҳоўиаҳасту ҳаии алтии тҳўии боҳлҳо эй тҳлкҳм . Ва қили ман алҳўаҳу ҳаии алўҳдаҳи алъзимаҳ , ин дараки ҳафтуми дарак асфаласт ҷои мунофиқони куффор , чунонк раб алъзаҳ гуфт : « إни алмноФқини фии алдрки алأсФли ман алнор » ва аз азимӣу саъбӣ ки ин ҳоўиаҳ ҳаст раби Алъоламин дар васфи он маболиғат кард гуфт : « Фأмаҳи ҳоўиаҳ ва мо أдроки мо ҳайаи нори ҳомӣа » гуфтаанд ки ин ҳафт дараки дӯзахи зери ҳамаи мхлўқотсту азиқ алмўозъ онаст , иқўли аллоҳи таъолӣ : «у إзои أлқўои минҳои мконои зиқо » . Ва гуфтаанд ки ҳиأту шакли олам бар мисли санавбараст , ҳар чаҳ болотар , он фарохтар ва ҳар чаҳ зертар , он тангтар . Арши азими болои мхлўқотст , лои ҷурми фарохтар ҳамаи мхлўқотсту дӯзахи зери махлуқот , лои ҷурми тангтарин ҳамаи ҷоиҳост . Ва ирўии фии баъзи алохбори ани аларзи алии қарнии алсўру қўоӣми алсўри алии зуҳри алҳўту алҳўти алии алсрӣу алсрии алии алсхраҳу алсхраҳи алии алнори мтбқаҳу ҳзаҳи алсхраҳи исмҳо сҷину ъндҳои ткўни кбти аҳли алнору арвоҳи аҳли алшқоўаҳ .

درک هفتم هاویه است و هی الّتی تهوی باهلها ای تهلکهم. و قیل من الهوّة و هی الوهدة العظیمة، این درک هفتم درک اسفل است جای منافقان کفار، چنانک رب العزّه گفت: «إِنَّ الْمُنافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ» و از عظیمی و صعبی که این هاویه هست ربّ العالمین در وصف آن مبالغت کرد گفت: «فَأُمُّهُ هاوِیَةٌ وَ ما أَدْراکَ ما هِیَهْ نارٌ حامِیَةٌ» گفته‌اند که این هفت درک دوزخ زیر همه مخلوقاتست و اضیق المواضع آنست، یقول اللَّه تعالی: «وَ إِذا أُلْقُوا مِنْها مَکاناً ضَیِّقاً». و گفته‌اند که هیأت و شکل عالم بر مثل صنوبر است، هر چه بالاتر، آن فراختر و هر چه زیرتر، آن تنگ تر. عرش عظیم بالای مخلوقاتست، لا جرم فراخ تر همه مخلوقاتست و دوزخ زیر مخلوقات، لا جرم تنگ ترین همه جایهاست. و یروی فی بعض الاخبار انّ الارض علی قرنی الثّور و قوائم الثّور علی ظهر الحوت و الحوت علی الثّری و الثّری علی الصّخرة و الصّخرة علی النّار مطبقة و هذه الصّخرة اسمها سجّین و عندها تکون کبت اهل النّار و ارواح اهل الشّقاوة.

Ва ани абии ҳрираҳи қол : бинмо нҳн ъанд расӯли аллоҳ ( с ) ази смънои ваҷабаи ФФзънои минҳои Фқол : ҳилли тдрўни мо ҳзаҳ ? қлнои ло , қол : ҳозои ҳаҷари кони фии аъло ҷаҳаннами Флми изли иҳўӣ ҳатто вақъи фии асфалҳо мнзи сабъин ъомо .

و عن ابی هریرة قال: بینما نحن عند رسول اللَّه (ص) اذ سمعنا وجبة ففزعنا منها فقال: هل تدرون ما هذه؟ قلنا لا، قال: هذا حجر کان فی اعلی جهنّم فلم یزل یهوی حتّی وقع فی اسفلها منذ سبعین عاما.

Дар хабараст ки расӯли худоӣ ( с ) дар масҷиди Мадина намоз мекард , занӣ аъробиаҳ бигузашт , расӯл ( с )ро дид ки дар намоз буд танҳо , дар дили он зан афтод ки бар мтобъти расӯли худои ду ракаат намоз кунад то Саид абад гардад , ҳам чунон карду расӯли худо ( с ) аз вай хабар надошт ва дар намози ин оят ҳаме хонд : «у إни ҷаҳаннами лмўъдҳми أҷмъини лҳои сабъаи أбўоби лкл боб манеҳам ҷузъи мақсум » он аъробиаҳ ки ин аз расӯл худоӣ шунид биФтод ва биҳуш шуд , расӯли худо чун он ҳис ва ҳаракат бигӯаш вай раседу ҷӯши дил вай бишунид аз намоз фориғ шуд , балолро гуфт : алии бмоء , оби хост ва бар рӯй вай май рехт то бҳўш боз омад , он гуҳ расӯл гуфт : ё ҳзаҳи мо ҳолк ?

در خبر است که رسول خدای (ص) در مسجد مدینه نماز می‌کرد، زنی اعرابیّه بگذشت، رسول (ص) را دید که در نماز بود تنها، در دل آن زن افتاد که بر متابعت رسول خدا دو رکعت نماز کند تا سعید ابد گردد، هم چنان کرد و رسول خدا (ص) از وی خبر نداشت و در نماز این آیت همی‌خواند: «وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِینَ لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِکُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ» آن اعرابیّه که این از رسول خدای شنید بیفتاد و بیهوش شد، رسول خدا چون آن حسّ و حرکت بگوش وی رسید و جوش دل وی بشنید از نماز فارغ شد، بلال را گفت: علیّ بماء، آب خواست و بر روی وی می‌ریخت تا بهوش باز آمد، آن گه رسول گفت: یا هذه ما حالک؟

эй зани туро чаҳ буд ва чаҳ расед ? гуфт ё расӯли аллоҳ туро дидам ки намоз мекардӣ танҳо , маро орзӯ хост ки ду ракаати намоз бар мтобъти бтўи бгзорм , ё расӯли аллоҳи ончи михўондӣ аз китоби хдоист ё худ ту май гӯйӣ ? гуфт ё аъробиаҳ : бали ҳўи фии китоби аллоҳи алмнзл , дар китоб худост ва гуфта худост . Гуфт ё расӯли аллоҳ : ҳар узвӣ аз аъзои ман онро азоб кунанд баҳри дарӣ аз дарҳои дӯзах ? гуфт ё аъробиаҳ : лкл боб манеҳам ҷузъи мақсуми иъзби алии кули боби алии қадари аъмолҳм , Фқолту аллоҳи ании амрأаҳи мискинаи мо лии мол ва мо лии алои сабъаи аъбди ашҳдк ё расӯли аллоҳи ани кул абд манеҳам алии кули боби ман абвоби ҷаҳаннами ҳури лўҷаҳи аллоҳи таъолӣ . Фотоаҳи Ҷабраил , Фқол ё расӯли аллоҳ : башари алоъробиаҳи ани аллоҳи қади ҳарами алейк абвоби ҷаҳаннами кулҳоу фатҳи лаки абвоби алҷнаҳи кулҳо .

ای زن ترا چه بود و چه رسید؟ گفت یا رسول اللَّه ترا دیدم که نماز می‌کردی تنها، مرا آرزو خاست که دو رکعت نماز بر متابعت بتو بگزارم، یا رسول اللَّه آنچ میخواندی از کتاب خدایست یا خود تو می‌گویی؟ گفت یا اعرابیّه: بل هو فی کتاب اللَّه المنزل، در کتاب خداست و گفته خداست. گفت یا رسول اللَّه: هر عضوی از اعضای من آن را عذاب کنند بهر دری از درهای دوزخ؟ گفت یا اعرابیه: لکلّ باب منهم جزء مقسوم یعذب علی کل باب علی قدر اعمالهم، فقالت و اللَّه انّی امرأة مسکینة ما لی مال و ما لی الّا سبعة اعبد اشهدک یا رسول اللَّه انّ کلّ عبد منهم علی کلّ باب من ابواب جهنّم حرّ لوجه اللَّه تعالی. فاتاه جبرئیل، فقال یا رسول اللَّه: بشر الاعرابیّة انّ اللَّه قد حرّم علیک ابواب جهنّم کلّها و فتح لک ابواب الجنّة کلّها.

Қавла : « إн аламтқин фии ҷиноту ъиўн , адхлўҳо » эй иқоли ?лаам : « адхлўҳои бслом » эй бсломаҳи ман алнор ва ман алоФот . Ва қили бсломи бтҳиаҳи мнои тсҳбкм , « омнин » ман алмрзу аламути фӣҳоу алхурӯҷи минҳо .

قوله: «إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ، ادْخُلُوها» ای یقال لهم: «ادْخُلُوها بِسَلامٍ» ای بسلامة من النّار و من الآفات. و قیل بسلام بتحیّة منّا تصحبکم، «آمِنِینَ» من المرض و الموت فیها و الخروج منها.

Рӯй Усомаи бен зайди қоли самъати расӯли аллоҳ ( с )у зикри алҷнаҳи иўмои Фқол : « алои мшмри лҳои ҳайу раби алкъбаҳи райҳонаи тҳтзу нури итлأлأу наҳри мтрду завҷаи лои тмўти фии ҳбўру Наими фии мақом абадан » .

روی اسامة بن زید قال سمعت رسول اللَّه (ص) و ذکر الجنّة یوما فقال: «الا مشمر لها هی و رب الکعبة ریحانة تهتز و نور یتلألأ و نهر مطرد و زوجة لا تموت فی حبور و نعیم فی مقام ابدا».

«у нзънои мо фии сдўрҳми ман ғул » мегуяд ҳар чаҳ кажӣу норостӣ буд аз дилҳои эшон бурун ситадем ва пок кардем ва раво бошад ки ин дар дунё буд ,у муроди бойени саҳоба расӯласт ки раби алъзаҳи дилҳои эшон аз кӣнау адоват пок карду миёни эшон дӯстии афканд чунонк гуфт : «у أлФи байни қлўбҳм » ва раво бошад ки ин дар биҳишт бошад , раби алъзаҳи дилҳои биҳиштён пок гирданд аз он ғдру хиёнату ҳасаду бухл ки дар дунё бо эшон буд .

«وَ نَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ» می‌گوید هر چه کژی و ناراستی بود از دلهای ایشان برون ستدیم و پاک کردیم و روا باشد که این در دنیا بود، و مراد باین صحابه رسول است که ربّ العزّه دلهای ایشان از کینه و عداوت پاک کرد و میان ایشان دوستی افکند چنانک گفت: «وَ أَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ» و روا باشد که این در بهشت باشد، ربّ العزّه دلهای بهشتیان پاک گرداند از آن غدر و خیانت و حسد و بخل که در دنیا با ایشان بود.

Рӯй фии баъзи алохбори анаи ихлси алмؤмнўни ман алнори Фиҳбсўни алии қнтраҳи байни алҷнаҳу алнору иқтси лбъзҳми ман баъзи мазолими канти бинҳми фии алднё , сами иؤмри баҳами илои алҷнаҳ ва қад нақувоу ҳзбўоу хулласати нётҳми ман алоҳқод .

روی فی بعض الاخبار انّه یخلص المؤمنون من النّار فیحبسون علی قنطرة بین الجنة و النّار و یقتصّ لبعضهم من بعض مظالم کانت بینهم فی الدّنیا، ثمّ یؤمر بهم الی الجنّة و قد نقوا و هذّبوا و خلصت نیّاتهم من الاحقاد.

« إхўоно » насби алии улҳол , « алии срр » ҷамъи сарир « мутақобилин » болўҷўаҳи ирии бъзҳм баъзану лои ирии бъзҳми қафои баъз . Ва қили мутақобилин болмўдаҳу алмҳбаҳ .

«إِخْواناً» نصب علی الحال، «عَلی‌ سُرُرٍ» جمع سریر «مُتَقابِلِینَ» بالوجوه یری بعضهم بعضا و لا یری بعضهم قفا بعض. و قیل متقابلین بالمودة و المحبّة.

« лои имсҳми фӣҳо » фии алҷнаҳ , « насб » тъб , « ва мо ҳам минҳои бмхрҷин » ?фони тамоми алнъмаҳи болхлўд .

«لا یَمَسُّهُمْ فِیها» فی الجنّة، «نَصَبٌ» تعب، «وَ ما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِینَ» فانّ تمام النّعمة بالخلود.

Рӯй ани алии бен алҳусайн бен алӣ ( ъ ) ани ҳзаҳи алоиаҳи нзлти фии абӯи бикру умру алии қол :у аллоҳи анҳо лФиҳми нзлту Фимни нзлти алои Фиҳм , Фқил вае ғули ҳў ? Фқол : ғули алҷоҳлиаҳи ан банӣ темему ъдӣ ва банӣ ҳошими кони бинҳми фии алҷоҳлиаҳи мо кони Флмои аслми ҳؤлоءи алқўми тҳобўои Фохзти أбои бикри алхосраҳи Фҷъли алӣ ( ъ ) исхни яда ва якумад баҳои хосраҳи абии бикри Фнзлти алоиаҳ .

روی عن علی بن الحسین بن علی (ع) انّ هذه الآیة نزلت فی ابو بکر و عمر و علی قال: و اللَّه انّها لفیهم نزلت و فیمن نزلت الّا فیهم، فقیل و ایّ غل هو؟ فقال: غلّ الجاهلیّة انّ بنی تمیم و عدی و بنی هاشم کان بینهم فی الجاهلیّة ما کان فلما اسلم هؤلاء القوم تحابّوا فاخذت أبا بکر الخاصرة فجعل علیّ (ع) یسخّن یده و یکمد بها خاصرة ابی بکر فنزلت الآیة.

Ва рӯй ани алӣ ( ъ ) анаи кони иқўли Финои аҳли бадари нзлти ҳзаҳи алоиаҳу қоли ?лаи раҷули аллоҳи аъдли ман ани иҷмъи бинку байни талҳау алзбири фии алҷнаҳу қади слои алейк алсиФ , Фқоли маи бФики алтроби ан лам накун асҳоби ҳзаҳи алоиаҳи Фмни ҳам .

و روی عن علی (ع) انّه کان یقول فینا اهل بدر نزلت هذه الآیة و قال له رجل اللَّه اعدل من ان یجمع‌ بینک و بین طلحة و الزّبیر فی الجنّة و قد سلا علیک السّیف، فقال مه بفیک التراب ان لم نکن اصحاب هذه الآیة فمن هم.

« нбии ибодӣ » эй ахбр ё Муҳамади ибодӣ , « أнии أнои алғФўри арраҳим » астари алии знўбҳми азои тобўои минҳои Флои аъзбҳми баҳо .

«نَبِّئْ عِبادِی» ای اخبر یا محمّد عبادی، «أَنِّی أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِیمُ» استر علی ذنوبهم اذا تابوا منها فلا اعذّبهم بها.

«у أни азобии ҳўи алъзоби алأлим » лмни асри алии зунубау лами итби минҳо . Ва қили ании анои алғФўри арраҳими лмни астғФру ани азобии ҳўи алъзоби алолими лмни асткбр .

«وَ أَنَّ عَذابِی هُوَ الْعَذابُ الْأَلِیمُ» لمن اصرّ علی ذنوبه و لم یتب منها. و قیل انّی انا الغفور الرّحیم لمن استغفر و انّ عذابی هو العذاب الالیم لمن استکبر.

Расӯли худоӣ ( с ) рӯзӣ биорон бргзшт ва эшон механдиданд ва бо якдигар мтоибт мекарданд , расӯл худо гуфт : « أи тзҳкўну байни аидикми алҷнаҳу алнор , лои Эриками тзҳкўн »

رسول خدای (ص) روزی بیاران برگذشت و ایشان می‌خندیدند و با یکدیگر مطایبت می‌کردند، رسول خدا گفت:«أ تضحکون و بین ایدیکم الجنة و النار، لا اریکم تضحکون»

Эшонро бим дод гуфт чаҳ ҷой онаст ки шумо хандид ва таййибат кунед , чун майдонед ки биҳишту дӯзахи шуморо дар пешаст , мабодо ки азин пас шуморо байнами хандон . Ёрони ҳама дар худ афтоданди ранҷуру дили танг , расӯли худоӣ ( с ) чун порае рафта буд боз омад , гуфт : ании лмои харҷати ҷоءи Ҷабраил ( ъ ) Фқол ё Муҳамади иқўли аллоҳи ъзу ҷли лами тқнти ибодӣ « нбии ибодии أнии أнои алғФўри арраҳим »у ангаи бойени фурӯи бгзошт то бандаи якборагӣ эмин нанишинад гуфт : «у أни азобии ҳўи алъзоби алأлим » .

ایشان را بیم داد گفت چه جای آنست که شما خندید و طیبت کنید، چون میدانید که بهشت و دوزخ شما را در پیش است، مبادا که ازین پس شما را بینم خندان. یاران همه در خود افتادند رنجور و دل تنگ، رسول خدای (ص) چون پاره‌ای رفته بود باز آمد، گفت: انّی لمّا خرجت جاء جبرئیل (ع) فقال یا محمّد یقول اللَّه عزّ و جلّ لم تقنط عبادی «نَبِّئْ عِبادِی أَنِّی أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِیمُ» و انگه باین فرو بگذاشت تا بنده یکبارگی ایمن ننشیند گفت: «وَ أَنَّ عَذابِی هُوَ الْعَذابُ الْأَلِیمُ».

Ва ани қтодаҳи қоли блғнои ани набии аллоҳ ( с ) қол : « луи иълми алъбди қадари афви аллоҳи лмои тўръи ани ҳарому луи иълми қадари азобаи лбхъ нафса болъбодаҳ » .

و عن قتادة قال بلغنا ان نبیّ اللَّه (ص) قال: «لو یعلم العبد قدر عفو اللَّه لما تورع عن حرام و لو یعلم قدر عذابه لبخع نفسه بالعبادة».

Ва ани абии ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « луи иълми алмؤмн мо ъанд аллоҳи ман алъқўбаҳи мо тамаъи фии ҷина абадану луи иълми алкоФр мо ъанд аллоҳи ман алрҳмаҳи мо қнти ман раҳмата абадан » .

و عن ابی هریرة قال قال رسول اللَّه (ص): «لو یعلم المؤمن ما عند اللَّه من العقوبة ما طمع فی جنة ابدا و لو یعلم الکافر ما عند اللَّه من الرحمة ما قنط من رحمته ابدا».

«у нбӣҳм » эй ахбри амтк , « ани заифи إброҳим » яъне азёФаҳи кқўлаҳ : «у ҳилли أтоки нбأи алхсм » яъне алхсўми лонаи масдари ислҳи ллўоҳду алҷмъу алмзкру алмؤнс ва ҳам алмлоӣкаҳи аллазӣнаи атўаҳи ллбшрии болўлду лои ҳалоки қавми лут .

«وَ نَبِّئْهُمْ» ای اخبر امّتک، «عَنْ ضَیْفِ إِبْراهِیمَ» یعنی اضیافه کقوله: «وَ هَلْ أَتاکَ نَبَأُ الْخَصْمِ» یعنی الخصوم لانه مصدر یصلح للواحد و الجمع و المذکر و المؤنّث و هم الملائکة الّذین اتوه للبشری بالولد و لا هلاک قوم لوط.

« إзи дхлўои алайҳи Фқолўои сломо » тақдираи слмти сломои бмънии алдъоءи ?ла .

«إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقالُوا سَلاماً» تقدیره سلمت سلاما بمعنی الدّعاء له.

Ва қили слмўои сломо , « қол » абрҳим , « إнои мнкм » эй аноу асҳобии мнкм , « вҷлўн » хоӣФўни ази лами тнолўои ман тъомно .

و قیل سلّموا سلاما، «قالَ» ابرهیم، «إِنَّا مِنْکُمْ» ای انا و اصحابی منکم،«وَجِلُونَ» خائفون اذ لم تنالوا من طعامنا.

« қолўои лои тўҷл » лои тхФ , « إнои нбшрк » қрأи Ҳамза : « нбшрк » бФтҳи алнўну зми алшини мухаффафау қрأи албоқўн : « нбшрк » бзми алнўну касри алшини мшддаҳ ,у ҳумои луғатону алмънии воҳид , иқоли башарати Флоноу бшртаҳ , « бғлом » яъне исҳоқ ( ъ ) , « алӣам » эй азои блғи кон ълимо набиё яъне иъиш ҳатто иълми лони алтФли лӣси ман аҳли алълми Фконти бшортҳми болўлду ббқоءи алўлд .

«قالُوا لا تَوْجَلْ» لا تخف، «إِنَّا نُبَشِّرُکَ» قرأ حمزة: «نبشرک» بفتح النّون و ضمّ الشین مخفّفة و قرأ الباقون: «نُبَشِّرُکَ» بضمّ النّون و کسر الشّین مشدّدة، و هما لغتان و المعنی واحد، یقال بشرت فلانا و بشرته، «بِغُلامٍ» یعنی اسحاق (ع)، «عَلِیمٍ» ای اذا بلغ کان علیما نبیّا یعنی یعیش حتّی یعلم لانّ الطّفل لیس من اهل العلم فکانت بشارتهم بالولد و ببقاء الولد.

« қоли أи бшртмўнии алии أни мусинии алкбр » эй алии мо мусинии ман алкбру алъараби тзъи алии мавзеи баъд яъне абшртмўнии баъди мо мусинии ман алкбр , « Фбми тбшрўн » эй Фбои шайъи ءи тбшрўнии أи алии ҳолеи ҳзаҳи ман алкбри أми иъоди илои шабобӣ . Нофеъу ибни касӣр : « тбшрўн » бкср навен хонанд , аммо нофеъ навен бтхФиФ гуяду ибни касӣри бтшдид , алии маънии тбшрўннии Фодъми ибни касӣри алнўни алаввалӣ ва ҳай навен алҷмъи фии алнўни ассонӣаи Фбқии тбшрўнӣу ҳазфи нофеъи ассонӣаи ман алнўнини тхФиФои Фбқии тбшрўнӣу анмои ҳазфи ассонӣаи лони алаввалии алломаи алрФъу лони ассонӣаи зоидаи қади тҳзФи ксирои лони ҳарфи алзмири ҳўи алёءи дуни алнўни сами ани алткрори болсониаҳи вақъ , қоли алшоър :

«قالَ أَ بَشَّرْتُمُونِی عَلی‌ أَنْ مَسَّنِیَ الْکِبَرُ» ای علی ما مسّنی من الکبر و العرب تضع علی موضع بعد یعنی ابشرتمونی بعد ما مسّنی من الکبر، «فَبِمَ تُبَشِّرُونَ» ای فبایّ شی‌ء تبشرونی أ علی حالی هذه من الکبر أم یعاد الیّ شبابی. نافع و ابن کثیر: «تبشرون» بکسر نون خوانند، امّا نافع نون بتخفیف گوید و ابن کثیر بتشدید، علی معنی تبشروننی فادعم ابن کثیر النون الاولی و هی نون الجمع فی النّون الثانیة فبقی تبشرونی و حذف نافع الثانیة من النّونین تخفیفا فبقی تبشرونی و انّما حذف الثّانیة لانّ الاولی علامة الرّفع و لانّ الثّانیة زائدة قد تحذف کثیرا لانّ حرف الضّمیر هو الیاء دون النّون ثمّ انّ التّکرار بالثّانیة وقع، قال الشاعر:

Ва ибни касӣру нофеъ ҳар ду мувофиқанд дар ҳазфи ёءи замир аз тбшрўн , ҳзФоҳоу актФёи болксраҳ , боқии қроء « тбшрўн » хонанд бФтҳ навен беташдид ва ваҷҳаш онаст ки бар як навен ақтсор кардаанд ва он навен аломат рафъаст дар феъли ҷамоат ва он мафтӯҳ бошад лои маҳола ,у замири мафъӯли дарин қроءти мҳзўФст ,у ҳазфи замири алмФъўл ба касӣри фии алклом ва дар ташдиди шини дарин калима хилоф нест .

و ابن کثیر و نافع هر دو موافق‌اند در حذف یاء ضمیر از تبشرون، حذفاها و اکتفیا بالکسرة، باقی قرّاء «تبشرون» خوانند بفتح نون بی تشدید و وجهش آنست که بر یک نون اقتصار کرده‌اند و آن نون علامت رفع است در فعل جماعت و آن مفتوح باشد لا محاله، و ضمیر مفعول درین قراءت محذوفست، و حذف ضمیر المفعول به کثیر فی الکلام و در تشدید شین درین کلمه خلاف نیست.

« қолўои бшрноки болҳқ » эй болсдқ . Ва қили бомари аллоҳ . « Флои ткни ман алқонтин » эй алоӣсини ман алўлд .

«قالُوا بَشَّرْناکَ بِالْحَقِّ» ای بالصّدق. و قیل بامر اللَّه. «فَلا تَکُنْ مِنَ الْقانِطِینَ» ای الائسین من الولد.

« қол ва ман иқнт » бкср навен қроءти басарӣ ва ксоиӣаст , боқӣ бФтҳ навен хонанд , ду луғатанд бмънии яксон , иқол : қнти иқнту қнти иқнти азои иӣси иқўл : ва ман ииأс , « ман раҳмаи рабаи إлои алзолўн » аллазӣнаи иҷҳлўни қадараи аллоҳу лои иърФўни саъаи раҳмаи аллоҳ .

«قالَ وَ مَنْ یَقْنَطُ» بکسر نون قراءت بصری و کسایی است، باقی بفتح نون خوانند، دو لغتند بمعنی یکسان، یقال: قنط یقنط و قنط یقنط اذا یئس یقول: و من ییأس، «مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ» الّذین یجهلون قدرة اللَّه و لا یعرفون سعة رحمة اللَّه.

« қоли Фмои хтбкм » эй Фмои шأнкм , « أиҳои алмрслўн » илми ани аллоҳи ъзу ҷли лами ирсли аснии ъушри маликои ллбшораҳи болғломи Фҳсби бали анҳми амрўои бомари ғайри албшрӣ .

«قالَ فَما خَطْبُکُمْ» ای فما شأنکم، «أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ» علم انّ اللَّه عزّ و جلّ لم یرسل اثنی عشر ملکا للبشارة بالغلام فحسب بل انّهم امروا بامر غیر البشری.

« қолўои إнои أрслнои إлии қавми муҷримин » эй мушрикин .

«قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلی‌ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ» ای مشرکین.

« إлои оли лут » яъне аҳлаи алмؤмнин ва ҳам ибнатону амрأаҳи сӯии алғобраҳ , « إнои лмнҷўҳм » ммои иъзб ба алқўм . Қрأи Ҳамзау алксоӣӣу ёқӯб : « лмнҷўҳм » баскони алнўну тахфифи алҷиму ҳўи ман : анҷии инҷии нақли бололФи ман : наҷо йенҷу , Фмнҷўҳми мФълўҳми ман алнҷоаҳи қоли аллоҳи таъолӣ : «у أнҷинои аллазӣнаи омнўо »у қол : « Фأнҷоаҳи аллоҳи ман алнор »у қрأи албоқўн : « лмнҷўҳм » бФтҳи алнўну ташдиди алҷим ,у алўҷаҳи анаи ман : наҷай инҷии тнҷиаҳу ҳўи ммои ъдии болтзъиФ ман наҷо қоли аллоҳи таъолӣ : «у нҷиноаҳу лўто » .

«إِلَّا آلَ لُوطٍ» یعنی اهله المؤمنین و هم ابنتان و امرأة سوی الغابرة، «إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ» ممّا یعذّب به القوم. قرأ حمزة و الکسائی و یعقوب: «لَمُنَجُّوهُمْ» باسکان النّون و تخفیف الجیم و هو من: انجی ینجی نقل بالالف من: نجا ینجو، فمنجوهم مفعلوهم من النّجاة قال اللَّه تعالی: «وَ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا» و قال: «فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ» و قرأ الباقون: «لَمُنَجُّوهُمْ» بفتح النون و تشدید الجیم، و الوجه انّه من: نجی ینجی تنجیة و هو ممّا عدی بالتّضعیف من نجا قال اللَّه تعالی: «وَ نَجَّیْناهُ وَ لُوطاً».

« إлои амрأтаҳи қдрно » бтхФиФи алдоли қрأҳои абӯи бикри ани ъосми вҳдаҳҳо ҳноу фии алнмлу қрأи албоқўн : « қдрно » бтшдиди алдол ,у алўҷаҳи ани қудрати болтхФиФу қудрати болтшдиди бмънии воҳиди алои ани қудрати болтшдиди ҳўи алошҳри фии ҳозои алмънӣу алоксри фии алостъмол , қоли аллоҳи таъолӣ : «у халқи кули шайъи ءи Фқдраҳи тқдиро »у қол : «у қадари фӣҳо أқўотҳо » . « إлои амрأтаҳи қдрно » эй қзино , « إнҳои лмни алғобрин » эй албоқини фии алъзоб .

«إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنا» بتخفیف الدّال قرأها ابو بکر عن عاصم وحده ها هنا و فی النّمل و قرأ الباقون: «قَدَّرْنا» بتشدید الدّال، و الوجه انّ قدرت بالتخفیف و قدّرت بالتشدید بمعنی واحد الّا انّ قدرت بالتشدید هو الاشهر فی هذا المعنی و الاکثر فی الاستعمال، قال اللَّه تعالی: «وَ خَلَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِیراً» و قال: «وَ قَدَّرَ فِیها أَقْواتَها». «إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنا» ای قضینا، «إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِینَ» ای الباقین فی العذاب.

« Флмои ҷоءи оли лути алмрслўн » анмои қоли оли лут ва ҳам атўои лўтои лонаами конўои фии баладаи воҳида . Ва қили оли лути ириди шахсаи комаи фии алхбр : «у боруки алии оли абрҳим »у анӣ ба абрҳим .

«فَلَمَّا جاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ» انّما قال آل لوط و هم اتوا لوطا لانهم کانوا فی بلدة واحدة. و قیل آل لوط یرید شخصه کما فی الخبر: «و بارک علی آل ابرهیم» و عنی به ابرهیم.

« қоли إнкми қавми мнкрўн » эй лои аърФкм . Ва қили маъноаи анкрти мҷиӣкму крҳтаҳу анмои қоли злки лхўФаҳи алайҳими ман қавма , чун лут аз омадан эшон анкорнмўд , эшон ҷавоб доданд гуфтанд : « бали ҷӣнок » ин бали рад инкор эшонаст , эй лснои бмнкрини бали нҳни малоикаи қади ҷӣнок , « бмои конўои фӣаи имтрўн » эй ҷӣноки лнроки Фиҳми мо конўои ишкўни ман алъзоби анаи нозили баҳам .

«قالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ» ای لا اعرفکم. و قیل معناه انکرت مجیئکم و کرهته و انّما قال ذلک لخوفه علیهم من قومه، چون لوط از آمدن ایشان انکارنمود، ایشان جواب دادند گفتند: «بَلْ جِئْناکَ» این بل ردّ انکار ایشانست، ای لسنا بمنکرین بل نحن ملائکة قد جئناک، «بِما کانُوا فِیهِ یَمْتَرُونَ» ای جئناک لنراک فیهم ما کانوا یشکّون من العذاب انّه نازل بهم.

«у أтиноки болҳқ » ин ҳам ҷавоби сухан лутаст ки эшонро гуфт : баҳами атитмўнӣ ва ман ин тқўлўни лии мо тқўлўн ? бача омадед ва аз куҷо май гўӣиди онч май гўӣид ? эшон гуфтанд : баростии омадему ростӣ бтў оварадему бФрмони аллоҳи таъолии омадем ва азоб оварадем , ту ҳеҷ андӯҳи мадор ва матарс ки мо рост гӯйонем .

«وَ أَتَیْناکَ بِالْحَقِّ» این هم جواب سخن لوط است که ایشان را گفت: بهم اتیتمونی و من این تقولون لی ما تقولون؟ بچه آمدید و از کجا می‌گوئید آنچ می‌گوئید؟ ایشان گفتند: براستی آمدیم و راستی بتو آوردیم و بفرمان اللَّه تعالی آمدیم و عذاب آوردیم، تو هیچ اندوه مدار و مترس که ما راست گویانیم.

« Фأсри бأҳлки бқтъи ман аллил » алосроءи лои икўни алои боллили алои ани қавла « бқтъи ман аллил » идли алии зҳоби касӣри ман аллил . Қрأи ибни касӣру нофеъ : Фосри мавсулаи алолФ ,у қрأи албоқўн : Фосри бқтъи алолФу ҳумои луғатони фии сайри аллили сиррӣу асрии бмънии воҳиду клоҳмои лозиму иъдёни болбоءи комаи ъдёҳо ҳнои болбоءи фии қавла : « бأҳлк »у алмънӣ : қолати алмлоӣкаҳи ллўти ахрҷи аҳлки ман ҳозои алблди фии ҷўФи аллил , «у атбъи أдборҳм » Эйамаш вроءҳм , «у лои илтФти мнкми أҳд » линзри мо вароа , яъне лӣлои ирии азими мо инзли бқўмаҳи ман алъзоби Фирҳмҳм . Ва қили лӣлои иқъи алшғл ба ани алмзӣ . Ва қили лӣлои исибҳми ммои асобҳм , «у амзўои ҳайси тؤмрўн » эй ҳайси иқўли лаками Ҷабраил яъне алшом ,у қили Миср .

«فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ» الاسراء لا یکون الّا باللیل الّا انّ قوله «بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ» یدلّ علی ذهاب کثیر من اللّیل. قرأ ابن کثیر و نافع: فاسر موصولة الالف، و قرأ الباقون: فاسر بقطع الالف و هما لغتان فی سیر اللّیل سری و اسری بمعنی واحد و کلاهما لازم و یعدیان بالباء کما عدّیا ها هنا بالباء فی قوله: «بِأَهْلِکَ» و المعنی: قالت الملائکة للوط اخرج اهلک من هذا البلد فی جوف اللّیل، «وَ اتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ» ای امش وراءهم، «وَ لا یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ» لینظر ما وراه، یعنی لئلا یری عظیم ما ینزل بقومه من العذاب فیرحمهم. و قیل لئلا یقع الشغل به عن المضیّ. و قیل لئلا یصیبهم ممّا اصابهم، «وَ امْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ» ای حیث یقول لکم جبرئیل یعنی الشام، و قیل مصر.

«у қзинои إлиаҳи злки алأмр » эй аълмноаҳу аўҳинои илайҳу ахбрноаҳи злки аламри алзии ахбртаҳи алмлоӣкаҳи абрҳими ман азоби қавмау ҳў : « أни добри ҳؤлоء » эй аслааму охрҳм , « мақтӯъ » мустаъсал , « мсбҳин » вақти дхўлҳми фии алсбҳ . Ва қили маънӣ :у қзинои илайҳи Фрғнои илои лути ман злки аламру ахбрноаҳи ани добри ҳؤлоءи мақтӯъи мсбҳин .

«وَ قَضَیْنا إِلَیْهِ ذلِکَ الْأَمْرَ» ای اعلمناه و اوحینا الیه و اخبرناه ذلک الامر الّذی اخبرته الملائکة ابرهیم من عذاب قومه و هو: «أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ» ای اصلهم و آخرهم، «مَقْطُوعٌ» مستأصل، «مُصْبِحِینَ» وقت دخولهم فی الصبح. و قیل معنی: و قضینا الیه فرغنا الی لوط من ذلک الامر و اخبرناه انّ دابر هؤلاء مقطوع مصبحین.

«у ҷоءи أҳли алмдинаҳ » яъне сдўм , « истбшрўн » бозёФи лут тмъо манеҳам фии ркўби алФоҳшаҳ . Қоли ътоءи бен абии рёҳ : зуҳрати амрأаҳи лути алии сатҳи Флўҳти илои алқўми иълмҳми болозёФ . Ва қили беъсати илайҳаму канти алъломаҳи байнҳоу бинҳми атъмўнои млҳои ФиърФўн мо таред .

«وَ جاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ» یعنی سدوم، «یَسْتَبْشِرُونَ» باضیاف لوط طمعا منهم فی رکوب الفاحشة. قال عطاء بن ابی ریاح: ظهرت امرأة لوط علی سطح فلوّحت الی القوم یعلمهم بالاضیاف. و قیل بعثت الیهم و کانت العلامة بینها و بینهم اطعمونا ملحا فیعرفون ما ترید.

« қол » лут , « إни ҳؤлоءи заифӣ »у ҳақи алии алрҷли икроми заифа , « Флои тФзҳўн » болтързи ?лаами бмкрўаҳ .

«قالَ» لوط، «إِنَّ هؤُلاءِ ضَیْفِی» و حقّ علی الرّجل اکرام ضیفه، «فَلا تَفْضَحُونِ» بالتّعرض لهم بمکروه.

«у атқўои аллоҳ » ани иҳли бкми уқоба , «у лои тхзўн » эй лои тҳинўнӣу лои тхҷлўнӣу злк қабл ани ахбрўаҳи бонуҳуми малоикаи Флмои рأти алмлоӣкаҳи диҳиши лути ашФоқои алии заифа , қолўо ё лути анои русули рбки лни ислўои алик , Флмои қоли лути ҳؤлоءи заифӣ .

«وَ اتَّقُوا اللَّهَ» ان یحلّ بکم عقابه، «وَ لا تُخْزُونِ» ای لا تهینونی و لا تخجلونی و ذلک قبل ان اخبروه بانّهم ملائکة فلمّا رأت الملائکة دهش لوط اشفاقا علی ضیفه، قالوا یا لوط انّا رسل ربّک لن یصلوا الیک، فلمّا قال لوط هؤلاء ضیفی.

« қолўои أу лами ннҳки ани Алъоламин » эй ани зёФаҳи алғрбоءи Фонои нғлбки алайҳим ва наред манеҳам алФоҳшаҳу конўои иқсдўни бФълҳми алғрбоء .

«قالُوا أَ وَ لَمْ نَنْهَکَ عَنِ الْعالَمِینَ» ای عن ضیافة الغرباء فانّا نغلبک علیهم و نرید منهم الفاحشة و کانوا یقصدون بفعلهم الغرباء.

« қоли ҳؤлоءи бнотӣ » азўҷҳни аёкми ани аслмтми Фأтўои алнсоءи алҳлолу даъвои мо ҳарами аллоҳи алайкуми ман ?утёни алрҷол , « إни кантами фоилин » мо омркм ба . Қоли алҳсн : ани кантами фоилин , кинояи ани алҷмоъ яъне ани кантами фоилин ҳозои алшأни Фأтўои алнсоءи алҳлол ,у қили ?ераади ббнотаҳи нсоءи умматаи лони нсоءи ИМАи кули набии бмнзлаҳи бнотаҳу азўоҷаҳи бмнзлаҳи амҳотҳму лиҳозои қили кули набии колўлди ломтаҳ .

«قالَ هؤُلاءِ بَناتِی» ازوّجهنّ ایّاکم ان اسلمتم فأتوا النّساء الحلال و دعوا ما حرّم اللَّه علیکم من اتیان الرّجال، «إِنْ کُنْتُمْ فاعِلِینَ» ما آمرکم به. قال الحسن: ان کنتم فاعلین، کنایة عن الجماع یعنی ان کنتم فاعلین هذا الشّأن فأتوا النساء الحلال، و قیل اراد ببناته نساء امّته لانّ نساء امّة کلّ نبیّ بمنزلة بناته و ازواجه بمنزلة امّهاتهم و لهذا قیل کلّ نبی کالولد لامّته.

« лъмрк » эй лҳиўтк ё Муҳамад , муфассирон гуфтанд раби алъзаҳи ҳаргизи бҳёҳи ҳечкас аз одамиёни савганд ёд накард магари бҳёҳи Муҳамад ( с ) , ташрифу тафзили вайро бар ҳамаи халқ . Ва бҳзои қоли абӯи алҷўзоء : мо самъати аллоҳи ъзу ҷли ҳлФи бҳёҳи аҳади ғайра ( с ) . Ва қил : « лъмрк » рафъи болобтдоءу хубраи мҳзўФ , тақдираи лъмрки қисмӣ . Ва қили маъноау ҳқки комаи тқўли лъмри аллоҳ эй ҳуққа ,у улумру улумри бқоءи алҳӣу лои истъмли фии алқсми алои мФтўҳо ,у қавли алъараб : ъмрки аллоҳ , эй асأли аллоҳи ани иъмрк .

«لَعَمْرُکَ» ای لحیوتک یا محمّد، مفسران گفتند ربّ العزّه هرگز بحیاة هیچکس از آدمیان سوگند یاد نکرد مگر بحیاة محمد (ص)، تشریف و تفضیل وی را بر همه خلق. و بهذا قال ابو الجوزاء: ما سمعت اللَّه عزّ و جل حلف بحیاة احد غیره (ص). و قیل: «لَعَمْرُکَ» رفع بالابتداء و خبره محذوف، تقدیره لعمرک قسمی. و قیل معناه و حقّک کما تقول لعمر اللَّه ای حقّه، و العمر و العمر بقاء الحیّ و لا یستعمل فی القسم الّا مفتوحا، و قول العرب: عمرک اللَّه، ای اسأل اللَّه ان یعمرک.

Қоли баъзи шъроءи алъараби ҳайни анкҳти алсрёи бинти Саиди бен зайду кони ишбби баҳои ман Суҳайли бен абди арраҳмони бен ъўФ :

قال بعض شعراء العرب حین انکحت الثّریّا بنت سعید بن زید و کان یشبب بها من سهیل بن عبد الرّحمن بن عوف:

Суҳайли наҷми кабӣри итлъи таҳти марзами алҷўзоء , изҳри алии ваҷҳи баҳри алимни азои артФъи алмрзм , иқоли анаи масхи малики кони болимни кони соҳиби Макси иқоли анаи аввали ман вазъи алъшўри Фмсхи ъқўбаҳу съд ба ибраи комаи қили фии алзҳраҳ .

سهیل نجم کبیر یطلع تحت مرزم الجوزاء، یظهر علی وجه بحر الیمن اذا ارتفع المرزم، یقال انه مسخ ملک کان بالیمن کان صاحب مکس یقال انّه اوّل من وضع العشور فمسخ عقوبة و صعد به عبرة کما قیل فی الزّهرة.

« إнҳми лФии скртҳм » инҳо ва мем раво бошад ки замир Қурайш ниҳанд ва раво бошад ки замири қавми лут буду маънӣ скрт ҷаҳласту залолату ғифлат ва « иъмҳўн » онаст ки сар дар ниҳанд бгзоФи корӣу табоҳи корӣ ва бе роҳии ҳамеи раванд .

«إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ» این ها و میم روا باشد که ضمیر قریش نهند و روا باشد که ضمیر قوم لوط بود و معنی سکرت جهلست و ضلالت و غفلت و «یَعْمَهُونَ» آنست که سر در نهند بگزاف کاری و تباه کاری و بی راهی همی‌روند.

« Фأхзтҳми алсиҳаҳ » эй алъзоб . Ва қили соҳи баҳами Ҷабраили сиҳаҳи аҳлктҳм , « машриқин » дохилин фии вақти шрўқи алшмсу злки ани тамоми алҳлоки кони маъаи ишроқи алшмс , иқол : шарқати алшмси азои талъату ашрқти азои азоءт . Ва қили ашрқи алрҷли содФи шрўқи алшмс .

«فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ» ای العذاب. و قیل صاح بهم جبرئیل صیحة اهلکتهم، «مُشْرِقِینَ» داخلین فی وقت شروق الشّمس و ذلک انّ تمام الهلاک کان مع اشراق الشّمس، یقال: شرقت الشّمس اذا طلعت و اشرقت اذا اضاءت. و قیل اشرق الرّجل صادف شروق الشّمس.

« Фҷълнои олӣҳо соФлҳо » эй сирнои аълои алмдинаҳи асфалҳоу злки ани Ҷабраил ( ъ ) рафъҳо бҷноҳаҳи илои алсмоءи сами қалбҳо , «у أмтрнои алайҳими ҳаҷҷора » фӣаи қавлон : аҳдҳмои рафъаи Ҷабраили илои алсмоءу амтрўои ҳаҷҷораи сами қалбҳоу ассонии алии алғоӣбини ман алблд , « ман сҷил » ман алсмоءи алднё ,у қади сабақи баёни ҳзаҳи алоёти фии сӯраи ҳуд .

«فَجَعَلْنا عالِیَها سافِلَها» ای صیرنا اعلا المدینة اسفلها و ذلک انّ جبرئیل (ع) رفعها بجناحه الی السّماء ثم قلّبها، «وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ حِجارَةً» فیه قولان: احدهما رفعه جبرئیل الی السّماء و امطروا حجارة ثمّ قلّبها و الثّانی علی الغائبین من البلد، «مِنْ سِجِّیلٍ» من السّماء الدّنیا، و قد سبق بیان هذه الآیات فی سورة هود.

« إни фии злки лоёти ллмтўсмин » , эй ллнозрини алмтأмлини алмътбрин . Қоли аҳли аллғаҳи тўсмти алшии ءи ?назарети илайҳ ҳатто тбинти ҳқиқаҳи самтау васмау ҳўи алъломаҳ .

«إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ»، ای للنّاظرین المتأمّلین المعتبرین. قال اهل اللّغة توسّمت الشّی‌ء نظرت الیه حتّی تبیّنت حقیقة سمته و وسمه و هو العلامة.

Қол алнабӣ ( с ) : « атқўои Фросаҳи алмؤмни ?фонаи инзри бнўри аллоҳ » сами қрأ : « إни фии злки лоёти ллмтўсмин » ,у қол ( с ) : « ани ллаҳи ъбодои иърФўни анноси болтўсм » .

قال النبی (ص): «اتقوا فراسة المؤمن فانه ینظر بنور اللَّه» ثمّ قرأ: «إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ»، و قال (ص): «ان للَّه عبادا یعرفون الناس بالتوسم».

«у إнҳо » яъне Мадинаи қавми лут , « лбсбили муқӣм » алии тариқи қўмки илои алшому ҳўи тариқи лои индрсу лои ихФӣ . Ва қили муқӣми маълуми маъбади доими алслўк .

«وَ إِنَّها» یعنی مدینة قوم لوط، «لَبِسَبِیلٍ مُقِیمٍ» علی طریق قومک الی الشام و هو طریق لا یندرس و لا یخفی. و قیل مقیم معلوم معبّد دائم السّلوک.

« إни фии злки лоиаҳи ллмؤмнин » эй лъбраҳи ллмсдқин , яъне ани алмؤмнини аътбрўои баҳо .

«إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ» ای لعبرة للمصدّقین، یعنی انّ المؤمنین اعتبروا بها.

«у إни кони أсҳоби алأикаҳи лзолмин » эй кофарину алоикаҳи алшҷраҳи алмткоӣФаҳ , эй алмлтФаҳ ва ҷамъҳо аик . Ва қили алоикаҳи исми алноҳиаҳ ва лека исми алмдинаҳи кумакау бкаҳ . Ва қили конўои асҳоби ғёзу риёзу ашҷору анҳори иأклўни фии алсиФи алФокҳаҳи алртбаҳу фии алштоءи алёбсаҳ .

«وَ إِنْ کانَ أَصْحابُ الْأَیْکَةِ لَظالِمِینَ» ای کافرین و الایکة الشجرة المتکائفة، ای الملتفّة و جمعها ایک . و قیل الایکة اسم النّاحیة و لیکة اسم المدینة کمکّة و بکّة. و قیل کانوا اصحاب غیاض و ریاض و اشجار و انهار یأکلون فی الصّیف الفاکهة الرّطبة و فی الشّتاء الیابسة.

« Фонтқмно манеҳам » эй кзбўои шъибо , Фонтқмно манеҳам эй аҳлкноҳму ъзбноҳму злки ани аллоҳи ъзу ҷли слти алайҳими алҳри сабъаи айёми ло имнъҳм манеҳ шайъи ءи сами баъси алайҳими зиллаи ксҳобаҳи Фолтҷоؤои илои зиллҳо илтмсўни алрўҳи Фбъси аллоҳи алайҳими минҳо норо Фоҳрқтҳм , «у إнҳмои лбإмоми мубин » ҷумҳӯри алмФсрини алии ани алкноиаҳи тъўди илои қритии қавми луту Шуайб . эй анҳмои алии ммри алсоблаҳу аломоми алтриқи ёмаҳи кули аҳад . Ва қили алкноиаҳи трҷъи илои луту Шуайб , эй « إнҳмои лбإмоми мубин » тариқи ман алҷнаҳи возеҳ . Ва қили алхбри бҳлоки қавми луту асҳоби алоикаҳи лмктўби фии эмоми мубин ,у ҳўи аллўҳи алмҳФўз .

«فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ» ای کذّبوا شعیبا، فانتقمنا منهم ای اهلکناهم و عذّبناهم و ذلک انّ اللَّه عزّ و جل سلّط علیهم الحرّ سبعة ایّام لا یمنعهم منه شی‌ء ثمّ بعث علیهم ظلّة کسحابة فالتجاؤا الی ظلّها یلتمسون الرّوح فبعث اللَّه علیهم منها نارا فاحرقتهم، «وَ إِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِینٍ» جمهور المفسرین علی انّ الکنایة تعود الی قریتی قوم لوط و شعیب. ای انّهما علی ممرّ السّابلة و الامام الطریق یامّه کلّ احد. و قیل الکنایة ترجع الی لوط و شعیب، ای «إِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِینٍ» طریق من الجنّة واضح. و قیل الخبر بهلاک قوم لوط و اصحاب الایکة لمکتوب فی امام مبین، و هو اللّوح المحفوظ.

Бдонки лафзи эмом дар қуръон бар панҷ ваҷҳ ояд : яке эмомаст муқтадои хайр ки мардуми буи иқтидо кунанд чунонк раб алъзаҳ гуфт иброҳӣмро : « إнии ҷоълки ллноси إмомо » яъне қоӣдои фии алхири иқтдии бснтку ҳдик , ҳамонаст ки дар сӯра алФрқон гуфт : «у аҷълнои ллмтқини إмомо » яъне қодаҳи фии алхири иқтдии банно . Ваҷҳ дувум эмомаст бмънии номаи кирдори бандагон , кқўлаҳ : « явм надаъво кули أноси бإмомҳм » эй бктобҳми алзии ъмлўои фии алднё . Ваҷҳи сеюм лавҳ маҳфӯзаст , кқўлаҳ : «у кули шайъи ءи أҳсиноаҳи фии إмоми мубин » яъне аллўҳи алмҳФўз . Ваҷҳи чаҳорум тавротаст , кқўлаҳи фии сӯраи ҳуд : « ва ман қиблаи китоби Мӯсои إмомо » яъне алтўриаҳи амомои иқтдӣ бау раҳмаи лмни омн ба , ҳамонаст ки дар сӯра алоҳқоФ гуфт : « ва ман қиблаи китоби Мӯсои إмомо » яъне алтўроаҳ . Панҷуми эмом бмънӣ тариқаст , кқўлаҳи фии ҳзаҳи алсўраҳ : «у إнҳмои лбإмоми мубин » эй лбтриқи возеҳ .

بدانک لفظ امام در قرآن بر پنج وجه آید: یکی امامست مقتدای خیر که مردم بوی اقتدا کنند چنانک ربّ العزّه گفت ابراهیم را: «إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً» یعنی قائدا فی الخیر یقتدی بسنّتک و هدیک، همانست که در سورة الفرقان گفت: «وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِینَ إِماماً» یعنی قادة فی الخیر یقتدی بنا. وجه دوم امامست بمعنی نامه کردار بندگان، کقوله: «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ» ای بکتابهم الّذی عملوا فی الدّنیا. وجه سوم لوح محفوظ است، کقوله: «وَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ» یعنی اللّوح المحفوظ. وجه چهارم تورات است، کقوله فی سورة هود: «وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی‌ إِماماً» یعنی التوریة اماما یقتدی به و رحمة لمن آمن به، همانست که در سورة الاحقاف گفت: «وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی‌ إِماماً» یعنی التّوراة. پنجم امام بمعنی طریقست، کقوله فی هذه السّورة:«وَ إِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِینٍ» ای لبطریق واضح.

«у лақади кизби أсҳоби алҳҷри алмрслин » алҳҷри диёри самуду ҳўи воади байни алмдинаҳу алшом , кзбўои рслҳм яъне солҳоу анмои қоли кзбўои алмрслину рсўлҳми солеҳи вҳдаҳи лони ман кизби рсўлои Фқди кизби ҷамеъи алрсл .

«وَ لَقَدْ کَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِینَ» الحجر دیار ثمود و هو واد بین المدینة و الشام، کذّبوا رسلهم یعنی صالحا و انّما قال کذّبوا المرسلین و رسولهم صالح وحده لانّ من کذّب رسولا فقد کذّب جمیع الرّسل.

«у отиноҳми оётно » яъне алноқаҳи комаи қол : « ҳзаҳи ноқаи аллоҳи лаками оя » Фхрҷҳои алии лафзи алҷмъ , қили ириди баҳои алноқаҳ ва валадҳоу албӣри алтии канти тшрби минҳо . Ва қили анзлти илайҳами оёти ман китоби аллоҳ . Ва қили ириди баҳои насби алодлаҳ , « Фконўои анҳо маъразин » эй аързўои анҳо Флми инзрўои фӣҳоу лами истдлўои баҳои алии сидқи солеҳ .

«وَ آتَیْناهُمْ آیاتِنا» یعنی النّاقة کما قال: «هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَکُمْ آیَةً» فخرجها علی لفظ الجمع، قیل یرید بها النّاقة و ولدها و البئر التی کانت تشرب منها. و قیل انزلت الیهم آیات من کتاب اللَّه. و قیل یرید بها نصب الادلّة، «فَکانُوا عَنْها مُعْرِضِینَ» ای اعرضوا عنها فلم ینظروا فیها و لم یستدلّوا بها علی صدق صالح.

«у конўои инҳтўни ман алҷбол » инқбўни алҷболу итхзўни фӣҳо мсокн ,у қили ибнўни ман алҳҷораҳ , « биўтои омнин » яъне ман алхробу вуқуъи алҷбли алайҳим ,у қили ман алъзоб ,у қили ман аламут .

«وَ کانُوا یَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ» ینقبون الجبال و یتّخذون فیها مساکن، و قیل یبنون من الحجارة، «بُیُوتاً آمِنِینَ» یعنی من الخراب و وقوع الجبل علیهم، و قیل من العذاب، و قیل من الموت.

« Фأхзтҳми алсиҳаҳ » эй алъзоб , « мсбҳин » фии алиўми алробъи вақти алсбҳ .

«فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ» ای العذاب، «مُصْبِحِینَ» فی الیوم الرّابع وقت الصبح.

« Фмои أғнии анҳуам мо конўои иксбўн » эй мо дафъи анҳуам азоби аллоҳи амўолҳму мсокнҳму қўтҳм ,у қили мо конўои иксбўни ман алшрку алоъмоли алхбисаҳ .

«فَما أَغْنی‌ عَنْهُمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ» ای ما دفع عنهم عذاب اللَّه اموالهم و مساکنهم و قوتهم، و قیل ما کانوا یکسبون من الشرک و الاعمال الخبیثة.

Рӯй абди аллоҳи бен Амри ҷобири бен абди аллоҳи қолои мррнои маъа алнабӣ ( с ) алии алҳҷри Фқоли лнои расӯли аллоҳ ( с ) : « лои тдхлўои мсокни аллазӣнаи злмўои анФсҳми алои ани ткўнўои бокини ҳзрои ани исибкм мисли мо асобҳм » сами қол : « ҳؤлоءи қавми солеҳи аҳлкҳми аллоҳи ъзу ҷли алои рҷлои фии ҳарами аллоҳи манъаи ҳарами аллоҳи ман азоби аллоҳ » , қили ман ҳў ё расӯли аллоҳ ? қол : абӯи рғолу илайҳи инсби сқиФ , сами асраъи расӯли аллоҳ ( с ) ҳатто халафҳо .

روی عبد اللَّه بن عمرو جابر بن عبد اللَّه قالا مررنا مع النبی (ص) علی الحجر فقال لنا رسول اللَّه (ص): «لا تدخلوا مساکن الذین ظلموا انفسهم الا ان تکونوا باکین حذرا ان یصیبکم مثل ما اصابهم» ثمّ قال: «هؤلاء قوم صالح اهلکهم اللَّه عز و جل الا رجلا فی حرم اللَّه منعه حرم اللَّه من عذاب اللَّه»، قیل من هو یا رسول اللَّه؟ قال: ابو رغال و الیه ینسب ثقیف، ثمّ اسرع رسول اللَّه (ص) حتّی خلّفها.

« ва мо хлқнои алсмоўоту алأрз ва мо бинҳмои إлои болҳқ » эй мо хлқнои алхлоӣқи алои болъдлу алонсоФу лами нҳлки ман тақаддуми зкрҳми алои баъди иқомаи алҳҷаҳи алайҳим . намегуяд мо хилоиқ ки офаридем бхдоўндӣу подшоҳӣ хеш офаридем , бъзту қудрати хеш , бъдлу инсофи хеш , бФрмони равону дониши тамом , бешарику анбоз , беназир ва бениёз , онч офаридем бҳкмт , офаридем бородт на бҳоҷт ,у онч ҳалок кардем бъдл , ҳалок кардем баъд аз иқомати ҳуҷҷат , мо он худовандем ки зулм напасандем ва беҳуҷҷат азоб нафаристем : « ва мо кнои муаззабин ҳатто набаъс рсўло » , «у إни алсоъаҳи лотиаҳ » эй алҷзоءи қариб , « ФосФҳи алсФҳи алҷмил » Флои тъҷли алайҳим , нсхтҳои ояи алқтол ,у алсФҳи алҷмили алоърози кқўлаҳ : « Фосбри сброи ҷмило ,у аҳҷрҳми ҳҷрои ҷмило » . Ва қили ҳўи кқўлаҳи таъолӣ : « Фأързи анҳуаму ъзҳм »у қили асФҳи ҳайси алсФҳи адъии илои алоямон ,у ахшни ҳайси алхшўнаҳи аввалӣ .

«وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ» ای ما خلقنا الخلائق الّا بالعدل و الانصاف و لم نهلک من تقدّم ذکرهم الّا بعد اقامة الحجّة علیهم. می گوید ما خلایق که آفریدیم بخداوندی و پادشاهی خویش آفریدیم، بعزّت و قدرت خویش، بعدل و انصاف خویش، بفرمان روان و دانش تمام، بی شریک و انباز، بی نظیر و بی نیاز، آنچ آفریدیم بحکمت، آفریدیم بارادت نه بحاجت، و آنچ هلاک کردیم بعدل، هلاک کردیم بعد از اقامت حجّت، ما آن خداوندیم که ظلم نپسندیم و بی حجّت عذاب نفرستیم: «وَ ما کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولًا»، «وَ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِیَةٌ» ای الجزاء قریب، «فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِیلَ» فلا تعجل علیهم، نسختها آیة القتال، و الصّفح الجمیل الاعراض کقوله: «فَاصْبِرْ صَبْراً جَمِیلًا، وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِیلًا». و قیل هو کقوله تعالی: «فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ» و قیل اصفح حیث الصّفح ادعی الی الایمان، و اخشن حیث الخشونة اولی.

« إни рбки ҳўи алхлоқ » лҷмиъи алмўҷўдот , « алълим » боҳўолҳму бмои ислҳҳм .

«إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْخَلَّاقُ» لجمیع الموجودات، «الْعَلِیمُ» باحوالهم و بما یصلحهم.