Қавлаи таъолӣ : «у аллазӣнаи ҳоҷрўои фии аллоҳ » эй Форқўои втонҳми фии зоти аллоҳу абтғоءи дайна . Ва қили фии аллоҳ эй фии рзоءи аллоҳ , « ман баъди мо злмўо » эй злмҳми Қурайшу ъзбҳми лиртдўои ани алоямон . Ин зулми ҳамон фитнааст ки онҷо гуфт : « ман баъди мо Фтнўо » ҷой дигар гуфт : «у алФтнаҳи أшди ман алқтл » ва ин фитна онаст ки кофарони Қурайши муъминонро муаззаб ҳаме доштанд ва ранҷ менамуданд то магар аз дайн баргарданд ва он сҳибасту балолу хбобу аммори ёсиру модар ӯу асҳоби эшон : аввали шаҳиди фии ҳзаҳи аломаҳ саммӣаам аммори бен ёсиру ҷоءҳои абӯи ҷаҳли бҳрбаҳи фии фараҷҳо вақфи алайҳои расӯли аллоҳ ( с ) Фқол ё оли ёсири въдкми алҷнаҳ .

قوله تعالی: «وَ الَّذِینَ هاجَرُوا فِی اللَّهِ» ای فارقوا وطانهم فی ذات اللَّه و ابتغاء دینه. و قیل فی اللَّه ای فی رضاء اللَّه، «مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا» ای ظلمهم قریش و عذّبهم لیرتدوا عن الایمان. این ظلم همان فتنه است که آنجا گفت: «مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا» جای دیگر گفت: «وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ» و این فتنه آنست که کافران قریش مؤمنان را معذّب همی‌داشتند و رنج می‌نمودند تا مگر از دین برگردند و آن صهیب است و بلال و خباب و عمّار یاسر و مادر او و اصحاب ایشان: اوّل شهید فی هذه الامّة سمیّة امّ عمّار بن یاسر و جاءها ابو جهل بحربة فی فرجها وقف علیها رسول اللَّه (ص) فقال یا آل یاسر وعدکم الجنّة.

Ва рӯй ани сҳибои қоли лоҳли Маккаи ании раҷули кабӣри ани канти мъкми лами анФъкму ани канти алайкуми лами азрркми Фхзўои молӣу дъўнии Фоътоҳми молау ҳоҷари илои расӯли аллоҳ ( с ) Фқоли ?лаи абӯи бикри рбҳи албиъ ё сҳибу қоли умри нъми алрҷли сҳиби луи лами ихФи аллоҳи лами иъсаҳ , таъвилаи анаи луи амни азоби аллоҳу уқобаи лмои тарки алтоъаҳу лои ҷнҳи илои алмъсиаҳи ломнаҳи алъзоб .

و روی انّ صهیبا قال لاهل مکّة انّی رجل کبیر ان کنت معکم لم انفعکم و ان کنت علیکم لم اضررکم فخذوا مالی و دعونی فاعطاهم ماله و هاجر الی رسول اللَّه (ص) فقال له ابو بکر ربح البیع یا صهیب و قال عمر نعم الرّجل صهیب لو لم یخف اللَّه لم یعصه، تأویله انّه لو امن عذاب اللَّه و عقابه لما ترک الطاعة و لا جنح الی المعصیة لامنه العذاب.

Қтодаҳ гуфт : ин дар абтдоءи ислом буд ки мусулмонони анбӯҳи набуданду кофаронро шавкат буду саҳобаи расӯлро пайвастаи азӣ ва ранҷ менамуданд то қавмӣ аз эшон ба ҳабаша ҳиҷрат карданду бъоқбти ҷумлаи саҳобаро аз хону мону ватани худ берун карданду раби Алъоламин эшонро дори алҳҷраҳи Мадинаи сохт , Фзлки қавла : « лнбўӣнҳми фии алднёи ҳасана » эй дороу баладаи ҳасанау ҳаии алмдинаҳи дори алълму мтнзли алмлоӣкаҳу мбўءи алҳлол ваулҳаром анқзи аллоҳи баҳои расӯлаи ман дори алшрку аҳкми баҳои аҳкоми дайнаи болносху ақди ?ла ба алоҷтмоъу хатми баҳои алқуръон .

قتادة گفت: این در ابتداء اسلام بود که مسلمانان انبوه نبودند و کافران را شوکت بود و صحابه رسول را پیوسته اذی و رنج می‌نمودند تا قومی از ایشان به حبشه هجرت کردند و بعاقبت جمله صحابه را از خان و مان و وطن خود بیرون کردند و ربّ العالمین ایشان را دار الهجرة مدینه ساخت، فذلک قوله: «لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیا حَسَنَةً» ای دارا و بلدة حسنة و هی المدینة دار العلم و متنزّل الملائکة و مبوّء الحلال و الحرام انقذ اللَّه بها رسوله من دار الشرک و احکم بها احکام دینه بالنّاسخ و عقد له به الاجتماع و ختم بها القرآن.

Қол алнабӣ ( с ) : « ани алисломи лиأрзи илои алмдинаҳи комаи торзи алҳиаҳи илои ҳаҷарҳо » .

قال النّبی (ص): «ان الاسلام لیأرز الی المدینة کما تارز الحیة الی حجرها».

Ва қол : « салоаи фии масҷидии ҳозои тъдли алифи салоаи фии ғайраи ман алмсоҷд » .

و قال: «صلاة فی مسجدی هذا تعدل الف صلاة فی غیره من المساجد».

Қоли алзҷоҷ : « лнбўӣнҳми фии алднёи ҳасана » анҳми сорўои маъа алнабӣ ( с ) илои алислому илои ани смъўои сноءи аллоҳи ъзу ҷли алайҳим . Ва қоли алзҳок : аскнҳми алмдинаҳу рзқҳми алғнимаҳу нсрҳми алии алъдў . Ва рӯй ани умри разии аллоҳи анҳу кони азои аътии алрҷли ман алмҳоҷрини ътоءи қоли ?лаи хзи боруки аллоҳи лаки фӣаи ҳозои мо въдки аллоҳи фии алднё ва мо зхри лаки фии алохраҳи афзали сами телаи ҳзаҳи алоиаҳ , «у лأҷри алохраҳ » яъне алҷнаҳ .

قال الزّجاج: «لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیا حَسَنَةً» انّهم صاروا مع النبی (ص) الی الاسلام و الی ان سمعوا ثناء اللَّه عزّ و جلّ علیهم. و قال الضحّاک: اسکنهم المدینة و رزقهم الغنیمة و نصرهم علی العدو. و روی انّ عمر رضی اللَّه عنه کان اذا اعطی الرّجل من المهاجرین عطاء قال له خذ بارک اللَّه لک فیه هذا ما وعدک اللَّه فی الدّنیا و ما ذخر لک فی الآخرة افضل ثمّ تلا هذه الآیة، «وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ» یعنی الجنّة.

« أкбр » эй афзал , « луи конўои иълмўн » злк .

«أَکْبَرُ» ای افضل، «لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ» ذلک.

« аллазӣнаи сбрўо » алии азии алкФор , «у алии рбҳми итўклўн » Фўзўои аламри илои рбҳму рзўои бмои инолҳми фии дайни аллоҳ .

«الَّذِینَ صَبَرُوا» علی اذی الکفّار، «وَ عَلی‌ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ» فوّضوا الامر الی ربّهم و رضوا بما ینالهم فی دین اللَّه.

« ва мо أрслнои ман қблк » ё Муҳамади илои аломми алмтқдмин , « إлои рҷоло » ман албшри аўҳинои илайҳами Форслнои ҳам илои қўмҳми Фкзлки арслноки илои алъарабу анзлнои алейк ктобои блсонҳм , « наваҳй » болнўну касри алҳоءи равоҳо ҳФси ани ъосму алўҷаҳи ан алмрод наваҳй нҳн « إлиҳм »у алмўҳии ҳўи аллоҳи таъолӣ ,у қрأи албоқўн « иўҳӣ » болёءу фатҳи алҳоءу кзлки абӯи бикри ани ъосми алии мо лами исми фоилау ҳозои комаи қоли таъолӣ : «у أўҳии إлии Нӯҳ »у қоли фии мавзеи охир : « إнои أўҳинои إлики комаи أўҳинои إлии Нӯҳ »у амоли Ҳамзау алксоӣӣ « иўҳӣ » лони алолФи мунқалибаи ани алёءи Фҳснти аломолаҳи фӣҳо . « Фсӣлўои أҳли аззикр » ин дар шаъни мушрикони Қурайш фурӯ омад ки набуввати расӯлро мункир буданд ва мегуфтанд : « أи баъси аллоҳи бшрои рсўло » аллоҳ аз он азим тараст ки расӯли вай башар бошад , Фҳлои баъси алинои малико ?

«وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ» یا محمّد الی الامم المتقدّمین، «إِلَّا رِجالًا» من البشر اوحینا الیهم فارسلنا هم الی قومهم فکذلک ارسلناک الی العرب و انزلنا علیک کتابا بلسانهم، «نُوحِی» بالنّون و کسر الحاء رواها حفص عن عاصم و الوجه انّ المراد نوحی نحن «إِلَیْهِمْ» و الموحی هو اللَّه تعالی، و قرأ الباقون «یوحی» بالیاء و فتح الحاء و کذلک ابو بکر عن عاصم علی ما لم یسمّ فاعله و هذا کما قال تعالی: «وَ أُوحِیَ إِلی‌ نُوحٍ» و قال فی موضع آخر: «إِنَّا أَوْحَیْنا إِلَیْکَ کَما أَوْحَیْنا إِلی‌ نُوحٍ» و امال حمزه و الکسائی «یوحی» لانّ الالف منقلبة عن الیاء فحسنت الامالة فیها. «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ» این در شأن مشرکان قریش فرو آمد که نبوّت رسول را منکر بودند و می‌گفتند: «أَ بَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا» اللَّه از آن عظیم‌تر است که رسول وی بشر باشد، فهلا بعث الینا ملکا؟

Чаро на Фриштаҳ Эй фиристод бмо то мо бгрўим , раби Алъоламин ин ояти бҷўоб эшон фиристод гуфт : « Фсӣлўои أҳли аззикр » эй аҳли алълми болтўриаҳу алонҷилу алктб алмтқдмаҳ мегуяд бипурсед аз асҳоби тавроту Инҷилу збўр ва эшон ки кутуби пешин хондаанду дониста , агар мувофиқи ин миллатанд ё мухолиф то донед ки на аз баҳри ин миллат гувоҳӣ медиҳанд то шуморо гӯйанд ки пайғомбарон бо одамиён ҳамеша башар бӯдаанд . Ва қил « Фсӣлўои أҳли аззикр » ман омни ман аҳли алкитоб .

چرا نه فریشته‌ای فرستاد بما تا ما بگرویم، ربّ العالمین این آیت بجواب ایشان فرستاد گفت: «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ» ای اهل العلم بالتوریة و الانجیل‌ و الکتب المتقدّمة می‌گوید بپرسید از اصحاب تورات و انجیل و زبور و ایشان که کتب پیشین خوانده‌اند و دانسته، اگر موافق این ملّت‌اند یا مخالف تا دانید که نه از بهر این ملّت گواهی میدهند تا شما را گویند که پیغامبران با آدمیان همیشه بشر بوده‌اند. و قیل «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ» من آمن من اهل الکتاب.

Ва қил « Фсӣлўои أҳли аззикр » аҳли алқуръон , « إни кантами лои тълмўн » Фонҳми иълмўнкми ани аллоҳи лами ибъси илои ИМАи алои одмёи рҷло .

و قیل «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ» اهل القرآن، «إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ» فانّهم یعلّمونکم انّ اللَّه لم یبعث الی امّة الّا آدمیّا رجلا.

Қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « лои иҳли ллъолми алои ани ибзли илмау лои иҳли ллҷоҳли алои ани итълм » сами тела : « Фсӣлўои أҳли аззикри إни кантами лои тълмўн » .

قال رسول اللَّه (ص): «لا یحل للعالم الا ان یبذل علمه و لا یحل للجاهل الا ان یتعلم» ثمّ تلا: «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ».

Ва қавла : « болбиноту алзбр » равост ки мардӯд буд бар ваҳй яъне : иўҳии илайҳами болбиноту алзбр боишон пайғомҳо омад пайғомҳои равшану номаҳо , ва раво бошад ки мардӯд буд бар зикр яъне : Фсӣлўои аҳли аззикри болбинот ва алзбр бипурсед эшонро ки ёд доранд байноту зибр , ва равост ки мардӯд буд бар илм яъне : ани кантами лои тълмўни болбиноту болзбр ,у бойени қавл бо зоидааст эй лои тълмўни албинот , ва ин дар луғат равост : тқўли ълмтаҳу илмат ба .

و قوله: «بِالْبَیِّناتِ وَ الزُّبُرِ» رواست که مردود بود بر وحی یعنی: یوحی الیهم بالبینات و الزّبر بایشان پیغامها آمد پیغامهای روشن و نامه‌ها، و روا باشد که مردود بود بر ذکر یعنی: فسئلوا اهل الذکر بالبیّنات و الزّبر بپرسید ایشان را که یاد دارند بینات و زبر، و رواست که مردود بود بر علم یعنی: ان کنتم لا تعلمون بالبینات و بالزبر، و باین قول با زائده است ای لا تعلمون البینات، و این در لغت رواست: تقول علمته و علمت به.

Зибри дарин мавзе қисса гузаштагонасту ҳадиси эшон дар кутуби пешин ва дар қуръон зибраст бмънии кутуби чунон ки гуфт : «у إнаҳи лФии зибри алأўлин » яъне наъти Муҳамаду умматаи лФии кутуби алаввалин , ва зибраст бмънии лавҳи маҳфӯз чунонк гуфт : «у кули шайъи ءи Фълўаҳи фии алзбр » яъне фии аллўҳи алмҳФўз , «у أнзлнои إлики аззикр » кони Ҷабраили алайҳи ассаломи инзли алии расӯли аллоҳ ( с ) болқрону алснаҳу ҳозои аззикри ҳў мо назул алӣ алрасул ман алснаҳ , назири ҳзаҳи алоиаҳи қавла : « аллазӣнаи кзбўои болктобу бмои أрслно ба рслно »у қавла : «у лои тъҷли болқрони ман қабл أни иқзии إлики ваҳйа » эй ман қабл ани ибини лаки бёнои болснаҳ . Ва қил : «у أнзлнои إлики аззикр » эй алқуръон , « лтбини ллнос » эй лтўзҳи ?лаами маъонии алқуръон , «у лълҳми итФкрўн » итдбрўнаҳи Фиълмўни анаи каломи аллоҳ .

زبر درین موضع قصّه گذشتگانست و حدیث ایشان در کتب پیشین و در قرآن زبر است بمعنی کتب چنان که گفت: «وَ إِنَّهُ لَفِی زُبُرِ الْأَوَّلِینَ» یعنی نعت محمّد و امّته لفی کتب الاولین، و زبر است بمعنی لوح محفوظ چنانک گفت: «وَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ فَعَلُوهُ فِی الزُّبُرِ» یعنی فی اللوح المحفوظ، «وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ» کان جبرئیل علیه السلام ینزل علی رسول اللَّه (ص) بالقرآن و السّنة و هذا الذکر هو ما نزّل علی الرّسول من السنة، نظیر هذه الآیة قوله: «الَّذِینَ کَذَّبُوا بِالْکِتابِ وَ بِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا» و قوله: «وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی‌ إِلَیْکَ وَحْیُهُ» ای من قبل ان یبیّن لک بیانا بالسنّة. و قیل: «وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ» ای القرآن، «لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ» ای لتوضح لهم معانی القرآن، «وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ» یتدبرونه فیعلمون انّه کلام اللَّه.

« أи Фأмни аллазӣнаи мкрўои алсиӣот » лафзаи истифҳому маъноаи тавбиху инкору маънӣ « мкрўои алсиӣот » ъмлўои болФсод яъне куффори Маккаи злмўои асҳоби расӯли аллоҳ ( с )у ромўои сдҳми ани динҳму аҳтолўои лҳлок алнабӣ иқўл : аҳами омнўн : « أни ихсФи аллоҳи баҳами алأрз » комаи феъли бқўми луту комаи хсФи бқорўн . Ва қили комаи феъли бнмрўд , « أўи иأтиҳми алъзоби ман ҳайси лои ишърўн » бғтаҳи ман ғайри собиқа . Ва қили иأтиҳми алъзоби ман ҳайси иأмнўн , факони кзлки лонаами аҳлкўои ббдр ва мо конўои иқдрўни злк .

«أَ فَأَمِنَ الَّذِینَ مَکَرُوا السَّیِّئاتِ» لفظة استفهام و معناه توبیخ و انکار و معنی «مَکَرُوا السَّیِّئاتِ» عملوا بالفساد یعنی کفّار مکّة ظلموا اصحاب رسول اللَّه (ص) و راموا صدّهم عن دینهم و احتالوا لهلاک النّبی یقول: اهم آمنون: «أَنْ یَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ» کما فعل بقوم لوط و کما خسف بقارون. و قیل کما فعل بنمرود، «أَوْ یَأْتِیَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَیْثُ لا یَشْعُرُونَ» بغتة من غیر سابقة. و قیل یأتیهم العذاب من حیث یأمنون، فکان کذلک لانّهم اهلکوا ببدر و ما کانوا یقدرون ذلک.

« أўи иأхзҳми фии тқлбҳм » эй мҷиӣҳму зҳобҳми фии дёрҳму асФорҳм , « Фмои ҳам бмъҷзин » эй бммтнъини алии аллоҳ . Ва қили мо ҳам бмъҷзини ҷунуди аллоҳ , тқўли аъҷзаҳи ваҷдаи ъоҷзоу аъҷзаҳи ҷаълаи ъоҷзо .

«أَوْ یَأْخُذَهُمْ فِی تَقَلُّبِهِمْ» ای مجیئهم و ذهابهم فی دیارهم و اسفارهم، «فَما هُمْ بِمُعْجِزِینَ» ای بممتنعین علی اللَّه. و قیل ما هم بمعجزین جنود اللَّه، تقول اعجزه وجده عاجزا و اعجزه جعله عاجزا.

« أўи иأхзҳми алии тхўФ » эй алии тнқси ман амўолҳму сморҳм ҳатто иҳлкми алии злк , иқоли тхўФти алснўни ҳрси фалону нахлае аҷтоҳтҳоу нқстҳо . Қоли Саиди бен алмсиби бинои умри бен улхитоби алии алмнбри Фқол : ё аиҳо анноси мо тқўлўни фии қавли аллоҳ : « أўи иأхзҳми алии тхўФ » Фскти аннос , Фқоми шайх , Фқол ё амири алмؤмнини ҳзаҳи лғтно банӣ ҳзил , алтхўФ : алтнқс , қоли умри Фҳли търФи алъараби злки фии ашъорҳо ? қоли нъм , қоли шоърнои абӯи кабӣри алҳзлӣ :

«أَوْ یَأْخُذَهُمْ عَلی‌ تَخَوُّفٍ» ای علی تنقّص من اموالهم و ثمارهم حتّی یهلکم علی ذلک، یقال تخوّفت السّنون حرث فلان و نخله‌ای اجتاحتها و نقصتها. قال سعید بن المسیب بینا عمر بن الخطاب علی المنبر فقال: یا ایها النّاس ما تقولون فی قول اللَّه: «أَوْ یَأْخُذَهُمْ عَلی‌ تَخَوُّفٍ» فسکت النّاس، فقام شیخ، فقال یا امیر المؤمنین هذه لغتنا بنی هذیل، التخوّف: التنقّص، قال عمر فهل تعرف العرب ذلک فی اشعارها؟ قال نعم، قال شاعرنا ابو کبیر الهذلی:

ИсФи ноқау ани уссайри тнқси сномҳои баъди тамаккунау актнозаҳ . Ва қили алии тхўФи зиди албғтаҳ эй алии ҳудуси ҳолоти ихоФи минҳои колрёҳу алзлозлу алсўоъқу лиҳозои хатми бқўлаҳ : « Фإни рбкми лрؤФи раҳим » лони фии злки мҳлаҳу имтидоди вақти Фимкни фӣҳо алтлоФӣ .

یصف ناقة و انّ السیر تنقّص سنامها بعد تمکّنه و اکتنازه. و قیل علی تخوّف ضدّ البغته ای علی حدوث حالات یخاف منها کالرّیاح و الزّلازل و الصّواعق و لهذا ختم بقوله: «فَإِنَّ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ» لانّ فی ذلک مهلة و امتداد وقت فیمکن فیها التّلافی.

« أу лами ирўо » болтоءи қрأҳои Ҳамзау алксоӣӣ эй қади рأитми Фмои болкми лои ттФкрўни Фтълмўои ани ибодаи холиқҳо воҷибаи алайкум ,у қрأи албоқўн « ирўо » болёءи хброи ани аллазӣнаи мкрўои алсиӣот . « إлии мо халқи аллоҳи ман шайъи ء » ман ҷабалу шаҷару ғайри злки ман кули ҷисми қоими ?лаи зилл , ва ман ллтбиин , « ттФиؤо » қроءаҳи аҳли албсраҳи болтоءу албоқўни болёء , Фтأниси алФъли лоҷли ани фоилаи ҷимоъау алҷмоъаҳи мؤнсаҳу тзкираҳи ман аҷали анаи мутақаддиму фоилаи ғайри ҳақиқии алтأниси лкўнаҳи ҷмъоу тأниси алҷмъи ғайри ҳақиқӣ , « итФиؤо » итмилу ирҷъи ман ҷониби илои ҷониби Фҳии аввали алнҳори алии ҳола , сами тнқси сами тъўди илои ҳолаи ахрии фии охири алнҳори Фмилонҳо ва давронҳо ман мавзеи илои мавзеи суҷудҳо Фзлки қавла : « ани алимину алшмоӣл » эй фии аввали алнҳори ани алимину фии охираи ани алшмоли азои канти мтўҷҳои илои алқблаҳ ,у ҳозои кқўлҳм : «у злолҳми болғдўу алосол » алзли мо нсхтаҳи алшмсу алифии ءи мо ҷоўзтаҳи зилли миёни субҳ ва бар омадан офтобасту боқии рӯзи ҳамаи фӣ ءаст , ҷумъаи аФёء , тқўли Фоءи алзлу тФиأи бмънии воҳид , « сҷдои ллаҳ » мансӯби алии улҳолу алмънии ани кули мо халқи аллоҳи ман ҷисму азму лаҳму наҷму шаҷари хозеъи соҷди ллаҳи ҷлу ъзи ФолкоФри ани куфри бқлбаҳу лисонау қасдаи ФнФси ҷисмау азмау лаҳмау ҷамеъи алшҷру алҳиўоноти хозеъаи аллоҳи соҷидау алдлили алайҳи қавла : « أи ламтар أни аллоҳи исҷди ?лаи ман фии алсмоўот ва ман фии алأрзу алшмсу алқмр » алоиаҳ . . .

«أَ وَ لَمْ یَرَوْا» بالتّاء قرأها حمزة و الکسائی ای قد رأیتم فما بالکم لا تتفکرون فتعلموا انّ عبادة خالقها واجبة علیکم، و قرأ الباقون «یروا» بالیاء خبرا عن الّذین مکروا السّیئات. «إِلی‌ ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَیْ‌ءٍ» من جبل و شجر و غیر ذلک من کلّ جسم قائم له ظلّ، و من للتّبیین، «تتفیؤا» قراءة اهل البصرة بالتّاء و الباقون بالیاء، فتأنیث الفعل لاجل انّ فاعله جماعة و الجماعة مؤنّثة و تذکیره من اجل انّه متقدّم و فاعله غیر حقیقی التّأنیث لکونه جمعا و تأنیث الجمع غیر حقیقیّ، «یَتَفَیَّؤُا» یتمیّل و یرجع من جانب الی جانب فهی اوّل النّهار علی حاله، ثمّ تنقص ثمّ تعود الی حالة اخری فی آخر النّهار فمیلانها و دورانها من موضع الی موضع سجودها فذلک قوله: «عَنِ الْیَمِینِ وَ الشَّمائِلِ» ای فی اوّل النّهار عن الیمین و فی آخره عن الشّمال اذا کنت متوجّها الی القبلة، و هذا کقولهم: «وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ» الظلّ ما نسخته الشّمس و الفی‌ء ما جاوزته ظلّ میان صبح و بر آمدن آفتابست و باقی روز همه فی‌ء است، جمعه افیاء، تقول فاء الظّلّ و تفیّأ بمعنی واحد، «سُجَّداً لِلَّهِ» منصوب علی الحال و المعنی انّ کلّ ما خلق اللَّه من جسم و عظم و لحم و نجم و شجر خاضع ساجد للَّه جلّ و عزّ فالکافر ان کفر بقلبه و لسانه و قصده فنفس جسمه و عظمه و لحمه و جمیع الشّجر و الحیوانات خاضعة اللَّه ساجدة و الدّلیل علیه قوله: «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ» الآیة...

Ва рӯй ани ибни аббоси анаи қол : алкоФри исҷди лғири аллоҳу зиллаи исҷди ллаҳ . Ва қоли қтодаҳи зилли кули шайъи ءи суҷудау суҷуди алзлоли Миланҳо ва давронҳо ,у қили таъвили алзли таъвили алҷсми алзии анҳу алзл . Қоли муҷоҳиди азои золати алшмси сҷди кули шайъи ءи ллаҳи субҳона ,у фии алхбри лӣси ман шайъи ءи алоу ҳўи исбҳи ллаҳи таъолии тлки алсоъаҳ , қавла . « ва ҳам дохрўн » эй соғрўни корҳўни ириди суҷуди изтирори лои ихтиёру фии тавҳиди алимину ҷамеъи алшмоли ақвол : аҳадҳо ани алобтдоءи ани алимини сами тнқси ҳолои баъди ҳоли ани алшмоӣли Флҳзои ҷамъат . Ва ассонии анҳо бмънии алоямону ҷамъи алшмоли идли алайҳо .

و روی عن ابن عباس انّه قال: الکافر یسجد لغیر اللَّه و ظلّه یسجد للَّه. و قال قتادة ظلّ کلّ شی‌ء سجوده و سجود الظّلال میلانها و دورانها، و قیل تأویل الظّل تأویل الجسم الّذی عنه الظّل. قال مجاهد اذا زالت الشّمس سجد کلّ شی‌ء للَّه سبحانه، و فی الخبر لیس من شی‌ء الّا و هو یسبّح للَّه تعالی تلک السّاعة، قوله. «وَ هُمْ داخِرُونَ» ای صاغرون کارهون یرید سجود اضطرار لا اختیار و فی توحید الیمین و جمیع الشّمال اقوال: احدها انّ الابتداء عن الیمین ثم تنقص حالا بعد حال عن الشّمائل فلهذا جمعت. و الثانی انّها بمعنی الایمان و جمع الشّمال یدل علیها.

Ва алсолси лмои кони лафзи мо мўҳдоу маъноаи ҷмъои ҳамли алимини алии аллФзу ҷамъи алшмоли алии алмънӣу лиҳозои аизои ҷамъи алзлолу вҳди алзмир .

و الثالث لمّا کان لفظ ما موحّدا و معناه جمعا حمل الیمین علی اللّفظ و جمع الشّمال علی المعنی و لهذا ایضا جمع الظّلال و وحّد الضمیر.

«у ллаҳи исҷди мо фии алсмоўот ва мо фии алأрзи ман добаҳ » баъзҳо болохтёр ва баъзҳо болозтрори кқўлаҳ : « тўъои أўи карҳо » . Ва қили маъноа :у ллаҳи исҷди мо фии алсмоўоти ман алмлоӣкаҳ ва мо фии аларзи ман добаҳ , «у алмлоӣкаҳ » эй малоикаи аларзи аизоу алдлили алии ани алмлоӣкаҳи фии аларзи аизои қавла : « ?лаи мъқботи ман байни идиаҳ ва ман халафа . Ва إни алайкуми лҳоФзин , кромои котибин . Мо илФзи ман қавли إлои лдиаҳи рақиби ътид » . Ва қили анмои хси алмлоӣкаҳи болзкри маъаи кўнҳми ман ҷумлаи мо фии алсмоўоту аларзи тФзилои ?лааму рФъои лшأнҳм . Ва қили лхрўҷҳми ман ҷумлаи алмўсўФини болдбиби ази ҷаъли аллоҳи ?лаами аҷнҳаҳу кони алтирони алайҳими ғлби ман алдбиб , « ва ҳам лои исткбрўн » ани ибодаи аллоҳ яъне алмлоӣкаҳ .

«وَ لِلَّهِ یَسْجُدُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ» بعضها بالاختیار و بعضها بالاضطرار کقوله: «طَوْعاً أَوْ کَرْهاً». و قیل معناه: و للَّه یسجد ما فی السّماوات من الملائکة و ما فی الارض من دابّة، «وَ الْمَلائِکَةُ» ای ملائکة الارض ایضا و الدّلیل علی انّ الملائکة فی الارض ایضا قوله: «لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ. وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظِینَ، کِراماً کاتِبِینَ. ما یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ». و قیل انّما خصّ الملائکة بالذّکر مع کونهم من جملة ما فی السّماوات و الارض تفضیلا لهم و رفعا لشأنهم. و قیل لخروجهم من جملة الموصوفین بالدّبیب اذ جعل اللَّه لهم اجنحة و کان الطّیران علیهم غلب من الدّبیب، «وَ هُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ» عن عبادة اللَّه یعنی الملائکة.

« ихоФўни рбҳми ман Фўқҳм » эй ихоФўнаҳи ъолёи алайҳими васфи алмлоӣкаҳи болхўФи лонаами қодрўни алии алъсёну ани конўо « лои иъсўни аллоҳи мо أмрҳму иФълўни мо иؤмрўн » ман алтоъаҳ вағайриҳо .

«یَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ» ای یخافونه عالیا علیهم وصف الملائکة بالخوف لانهم قادرون علی العصیان و ان کانوا «لا یَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ» من الطاعة و غیرها.

Хавф дар қуръони бчҳор маънӣаст : яке бмънии қатлу ҳазимат чунонк дар сӯра алнсоء гуфт : «у إзои ҷоءҳми أмри ман алأмни أўи алхўФ » яъне алқтлу алҳзимаҳ .

خوف در قرآن بچهار معنی است: یکی بمعنی قتل و هزیمت چنانک در سوره النّساء گفت: «وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ» یعنی القتل و الهزیمة.

Ваҷҳ дувум хавфаст бмънии қаттол чунонк дар сӯра алоҳзоб гуфт : « Фإзои ҷоءи алхўФ » яъне алқтоли рأитҳми инзрўни алику кқўлаҳ : « Фإзои зҳби алхўФ » бмънии азои зҳби алқтол .

وجه دوم خوفست بمعنی قتال چنانک در سوره الاحزاب گفت: «فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ» یعنی القتال رأیتهم ینظرون الیک و کقوله: «فَإِذا ذَهَبَ الْخَوْفُ» بمعنی اذا ذهب القتال.

Ваҷҳ сеюм хавфаст бмънии илм чунонк дар сӯра албқраҳ гуфт : « Фмни хоФи ман мўс » яъне Фмни илм , ҷой дигар гуфт : « Фإн хуфтам أлои иқимои ҳудӯди аллоҳу إни амрأаҳи хоФти ман бълҳо . Ва إн хуфтам أлои тқстўо . Ва أнзр ба аллазӣнаи ихоФўн » ин ҳамаи бмънӣ илмаст .

وجه سوم خوفست بمعنی علم چنانک در سوره البقرة گفت: «فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ» یعنی فمن علم، جای دیگر گفت: «فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا یُقِیما حُدُودَ اللَّهِ وَ إِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها. وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا. وَ أَنْذِرْ بِهِ الَّذِینَ یَخافُونَ» این همه بمعنی علم است.

Ваҷҳи чаҳоруми ҳақиқат тарсаст аз азоби худои таъолӣ ё аз чизе чунонк дар қуръон ҷойҳо гуфт : « лои хавфи алайҳиму лои ҳам иҳзнўн . أлои тхоФўоу лои тҳзнўо .

وجه چهارم حقیقت ترس است از عذاب خدای تعالی یا از چیزی چنانک در قرآن جایها گفت: «لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ. أَلَّا تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا.

Ирҷўни раҳматау ихоФўни азоба . Ва адъўаҳи хўФоу тмъо . ИхоФўни рбҳми ман Фўқҳм »

یَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ یَخافُونَ عَذابَهُ. وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً. یَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ»