Қавлаи таъолӣ : «у қоли аллоҳи лои ттхзўои إлҳини аснин » эй лои тътқдўои алмъбўди аснин аллоҳ гуфт ҷли ҷалолаи бандагони хешро ки эътиқод макунед ки маъбуд дуанд ки маъбуд худ якеаст , яктоӣ беҳамто , мавҷӯди бзот , мавсуфи бсФот , Флои ттхзўои ?лаи шрикои Фткўнўои қади ҷълтми илоҳин аснину алолаҳ алҳақ воҳид бо вай анбоз магӯӣед ки бо пас ӯ бо шарик ду бошанду худо худ якеаст , яктоеу ягонагии сифат ӯ , « Фإёии Форҳбўн » яъне Фонои злки алолаҳи алвоҳади ФхоФўнӣ , чун бдонстид ки маъбуд бсзо якеаст , ягона , он якеу ягонаи манам аз ман тарсид , он гуҳи сухан бо « ҳў » барад гуфт : «у ?лаи мо фии алсмоўоту алأрз » эй ?лаи ҷамеъи мо фии алсмоўоту аларзи ман алошёءи лои шарики ?лаи фии шайъи ءи ман злки ҳўи холқҳму розқҳму ҳўи мҳииҳму ммитҳм , ҳар чаҳ дар ҳафт осмон ва ҳафт замин халқасту чизи ҳамаи малик ва малик ӯст , ҳамаи раҳе ва чокар ӯст , ҳамаи офарӣда ва сунъ ӯст , бо вай дар он ҳеҷ анбоз на , офаринандау рӯзидиҳанда ҳама ӯст , зиндакунанда ва меронанда ӯст , «у ?лаи аддӣни восбо » эйу ?лаи алтоъаҳи доимо яъне тоъатаи воҷиба абадан , эй лӣси аҳади итоъи ?лаи алои анқтъи злки анҳу бзўол ӯ ҳалоки ғайри аллоҳи ?фони алтоъаҳи тдўми ?ла ,у насби восбои алии алқтъ . Ва қили восбо эй шоқо яъне тоъатаи воҷибаи алии кули алаҳволу ани кони фӣҳо алўсб эй алтъбу ?лаи алтоъаҳи разии алъбди бмои иؤмр ба ау лами ирзу саҳли алайҳи ау лами исҳл , сами қол : « أи Фғири аллоҳи ттқўн » эй أи Фғири аллоҳи алзии халқи кули шайъи ءу أмри أни лои итхзи илоҳи маъааи ттқўн .

قوله تعالی: «وَ قالَ اللَّهُ لا تَتَّخِذُوا إِلهَیْنِ اثْنَیْنِ» ای لا تعتقدوا المعبود اثنین اللَّه گفت جلّ جلاله بندگان خویش را که اعتقاد مکنید که معبود دواند که معبود خود یکیست، یکتای بی همتا، موجود بذات، موصوف بصفات، فلا تتّخذوا له شریکا فتکونوا قد جعلتم الهین اثنین و الاله الحقّ واحد با وی انباز مگویید که با پس او با شریک دو باشند و خدا خود یکیست، یکتایی و یگانگی صفت او، «فَإِیَّایَ فَارْهَبُونِ» یعنی فانا ذلک الاله الواحد فخافونی، چون بدانستید که معبود بسزا یکیست، یگانه، آن یکی و یگانه منم از من ترسید، آن گه سخن با «هو» برد گفت: «وَ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» ای له جمیع ما فی السّماوات و الارض من الاشیاء لا شریک له فی شی‌ء من ذلک هو خالقهم و رازقهم و هو محییهم و ممیتهم، هر چه در هفت آسمان و هفت زمین خلقست و چیز همه ملک و ملک اوست، همه رهی و چاکر اوست، همه آفریده و صنع اوست، با وی در آن هیچ انباز نه، آفریننده و روزی دهنده همه اوست، زنده کننده و میراننده اوست، «وَ لَهُ الدِّینُ واصِباً» ای و له الطاعة دائما یعنی طاعته واجبة ابدا، ای لیس احد یطاع له الّا انقطع ذلک عنه بزوال او هلاک غیر اللَّه فانّ الطاعة تدوم له، و نصب واصبا علی القطع. و قیل واصبا ای شاقّا یعنی طاعته واجبة علی کلّ الاحوال و ان کان فیها الوصب ای التّعب و له الطاعة رضی العبد بما یؤمر به ا و لم یرض و سهل علیه ا و لم یسهل، ثمّ قال: «أَ فَغَیْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ» ای أ فغیر اللَّه الذی خلق کل شی‌ء و أمر أن لا یتّخذ اله معه تتّقون.

« ва мо бкм ман наамма » эй мо ҳали бкм ман наамма яъне мо аътокми аллоҳи ҷлу ъзи ман саҳаи фии ҷисми أўи саъаи фии ризқ ӯ матоъ бимол Фкли злки ман аллоҳи ҷлу ъз , « сами إзои мскми алзр » эй алмрзу алФқру алҷдб , « Фإлиаҳи тҷӣрўн » трФъўни асўоткми болдъоء ,у аслаи ман ҷавори албқру ҳўи савтаи азои рафъаи лои лами илҳқаҳу алосўоти мабнӣаи алии фаъолу Фъили Фомои фаъоли Фнҳўи алсроху алҷўору албкоء ва аммо Фъили Фнҳўи алъўилу алзӣиру алнҳиқу алшҳиқи маънӣ оят онаст ки ҳар чаҳ бшмо расад аз неъмати офияту сиҳҳату фарохӣу роҳати ҳама аз худоӣ таъолӣаст ва чун шуморо беморӣу қаҳт ва фақр бирасад дасти дарави занед ва дар вай зоред , чун майдонед ки неъмат азуасту бози баради меҳнат ва андӯҳ азуаст чунаст ки ин батонро бо вай анбоз мегиред ва онро мепарастед ? ! « сами إзои кашфи алзри ънкм » эй дафъи алмрзу алшдаҳу алблоءу вҳби лаками алъоФиаҳу ассалома , « إзои Фриқи мнкми брбҳми ишркўн » иҷълўни ?лаи шрикои фии ъбодтҳми алоўсону избҳўни лҳои алзбоӣҳи тшкрои лғири ман анъми алайҳим болФрҷ мегуяд чун шуморо блоӣӣ ва меҳнатӣ расад дар аллоҳ таъолӣ зоред , чун он балоу меҳнат аз шумо боз дораду биҷои шиддат офият диҳад , шумо он офият аз батон байнеду шукр аз эшон кунед ва аз баҳри эшон қурбон кунед ? чунаст ки дар вақти балои дуо бохалос кунеду буқати офият шукр меоред ?

«وَ ما بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ» ای ما حلّ بکم من نعمة یعنی ما اعطاکم اللَّه جلّ و عزّ من صحة فی جسم أو سعة فی رزق او متاع بمال فکل ذلک من اللَّه جلّ و عزّ، «ثُمَّ إِذا مَسَّکُمُ الضُّرُّ» ای المرض و الفقر و الجدب، «فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ» ترفعون اصواتکم بالدّعاء، و اصله من جوار البقر و هو صوته اذا رفعه لا لم یلحقه و الاصوات مبنیّة علی فعال و فعیل فاما فعال فنحو الصراخ و الجوار و البکاء و امّا فعیل فنحو العویل و الزّئیر و النّهیق و الشّهیق معنی آیت آنست که هر چه بشما رسد از نعمت عافیت و صحّت و فراخی و راحت همه از خدای تعالی است و چون شما را بیماری و قحط و فقر برسد دست درو زنید و در وی زارید، چون میدانید که نعمت ازوست و باز برد محنت و اندوه ازوست چونست که این بتان را با وی انباز می گیرید و آن را می‌پرستید؟! «ثُمَّ إِذا کَشَفَ الضُّرَّ عَنْکُمْ» ای دفع المرض و الشدّة و البلاء و وهب لکم العافیة و السّلامة، «إِذا فَرِیقٌ مِنْکُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ» یجعلون له شریکا فی عبادتهم الاوثان و یذبحون لها الذّبائح تشکرا لغیر من انعم علیهم بالفرج می‌گوید چون شما را بلائی و محنتی رسد در اللَّه تعالی زارید، چون آن بلا و محنت از شما باز دارد و بجای شدّت عافیت دهد، شما آن عافیت از بتان بینید و شکر از ایشان کنید و از بهر ایشان قربان کنید؟ چونست که در وقت بلا دعا باخلاص کنید و بوقت عافیت شکر می‌آرید؟

« ликФрўои бмои отиноҳм » ин лоами лоам офият гӯйанд : эй ҷълўои оқибаи алнъми алкФри бадали алшкри оқибати он неъмат ки боишон додеми он буд ки биҷои шукри куфри оранду неъмати моро мункир шаванд , чунонк ҷой дигар гуфт : « أи Фбнъмаҳи аллоҳи иҷҳдўн » ва гуфтаанд маънӣ онаст ки эшонро неъмати додем то онро роҳи куфри худ созанд ва дар залолат бифзоианд , чунонк ҷой дигар гуфт : « рбнои إнки отӣати фиръавну малаъаи зинау أмўолои фии алҳёҳи алднёи рбнои лизлўои ани сбилк » пас эшонро бим дод ва бтҳдид гуфт : « Фтмтъўои ФсўФи тълмўн » чунонк ҷой дигар гуфт : « қул омнўо ба أўи лои тؤмнўо » ин на амр тъбидаст ки амр таҳдидасту қавли ӣнҷо мзмраст : эй қул ?лаами тмтъўои фии алднёи ФсўФи тълмўни фии алохраҳу боли злк .

«لِیَکْفُرُوا بِما آتَیْناهُمْ» این لام لام عافیت گویند: ای جعلوا عاقبة النّعم الکفر بدل الشّکر عاقبت آن نعمت که بایشان دادیم آن بود که بجای شکر کفر آرند و نعمت ما را منکر شوند، چنانک جای دیگر گفت: «أَ فَبِنِعْمَةِ اللَّهِ یَجْحَدُونَ» و گفته‌اند معنی آنست که ایشان را نعمت دادیم تا آن را راه کفر خود سازند و در ضلالت بیفزایند، چنانک جای دیگر گفت: «رَبَّنا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوالًا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا رَبَّنا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ» پس ایشان را بیم داد و بتهدید گفت: «فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ» چنانک جای دیگر گفت: «قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا» این نه امر تعبید است که امر تهدید است و قول اینجا مضمر است: ای قل لهم تمتّعوا فی الدّنیا فسوف تعلمون فی الآخرة و بال ذلک.

«у иҷълўн » эй иътқдўну иҳкмўн , « лмои лои иълмўн » фӣаи азмору фии алозмори ваҷҳон : аҳдҳмои иҷълўни ллаҳи лҷҳлҳм ба нсибои ммои рзқноҳми ман алҳрсу алонъом ,у алўҷаҳи ассонӣу иҷълўни ллаҳи алзии лои иълмўнаҳ , Фикўни мо бмънии аллоҳи кқўлаҳ : «у алсмоء ва мо банноҳоу алأрз ва мо тҳоҳо »у шарҳи ин оят дар сӯра алонъомаст онҷо ки гуфт : «у ҷълўои ллаҳи ммои зрأи ман алҳрсу алأнъоми нсибо » алоиаҳ . . . Ва қили маънии алоиаҳ : «у иҷълўни лмои лои иълмўн » эй ллоўсони алтии лои илми лҳо , « нсибои ммои рзқноҳм » сами рҷъи ман алхбри илои улхитоби Фқол : « толлаҳи лтсӣлн » саволи тавбих , ва « ъмои кантами тФтрўн » алии аллоҳи ман أнаҳи амркми бзлк .

«وَ یَجْعَلُونَ» ای یعتقدون و یحکمون، «لِما لا یَعْلَمُونَ» فیه اضمار و فی الاضمار وجهان: احدهما یجعلون للَّه لجهلهم به نصیبا ممّا رزقناهم من الحرث و الانعام، و الوجه الثانی و یجعلون للَّه الّذی لا یعلمونه، فیکون ما بمعنی اللَّه کقوله: «وَ السَّماءِ وَ ما بَناها وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها» و شرح این آیت در سوره الانعام است آنجا که گفت: «وَ جَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْأَنْعامِ نَصِیباً» الآیة... و قیل معنی الآیة: «وَ یَجْعَلُونَ لِما لا یَعْلَمُونَ» ای للاوثان التی لا علم لها، «نَصِیباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ» ثمّ رجع من الخبر الی الخطاب فقال: «تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ» سؤال توبیخ، و «عَمَّا کُنْتُمْ تَفْتَرُونَ» علی اللَّه من أنّه امرکم بذلک.

«у иҷълўни ллаҳи албнот » ин бнў хзоъаҳанд ва бнў кунона ки эшон гуфтанд : стар алмлоӣкаҳи лонҳои бнотаҳ ,у берун аз эшон ҳеҷ кас нагуфтааст азамам !у раби Алъоламин худро аз он муназзаҳ кард , гуфт : « субҳона » покаст ҷли ҷалолау азми кбрёؤаҳ аз онч эшон мегӯйанд , «у ?лаами мо иштҳўн » эй ?лаами алшии ءи алзии иштҳўн яъне албнини комаи қоли таъолӣ : « أми ?лаи албноту лаками албнўн » .

«وَ یَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ» این بنو خزاعه‌اند و بنو کنانه که ایشان گفتند: ستر الملائکة لانّها بناته، و بیرون از ایشان هیچ کس نگفته است از امم! و ربّ العالمین خود را از آن منزّه کرد، گفت: «سُبْحانَهُ» پاکست جلّ جلاله و عظم کبریاؤه از آنچ ایشان می‌گویند، «وَ لَهُمْ ما یَشْتَهُونَ» ای لهم الشی‌ء الّذی یشتهون یعنی البنین کما قال تعالی: «أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَ لَکُمُ الْبَنُونَ».

«у إзои башари أҳдҳм » эйу азои ахбри аҳдҳми бўлодаҳи бинт , « зилли виҷҳаи мсўдо » тағайюри лавнаи ман Улуғам , ҳозои алсўоди кидираи алҳзни алтии тълўои алкӣиб .

«وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ» ای و اذا اخبر احدهم بولادة بنت، «ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا» تغیر لونه من الغم، هذا السّواد کدرة الحزن التی تعلوا الکئیب.

Ва ради вҷўҳҳни албизи савдо

و ردّ وجوههن البیض سودا

Яъне саводи алҳзну маънии қавлаи смдн яъне лтмни алўҷўаҳу саҳну зФни ҳайни нҳн , «у ҳўи кзим » алкзими алзии амтлأи ҳзноу скти алайҳ .

یعنی سواد الحزن و معنی قوله سمدن یعنی لطمن الوجوه و صحن و زفنّ حین نحن، «وَ هُوَ کَظِیمٌ» الکظیم الّذی امتلأ حزنا و سکت علیه.

« итўории ман алқўм » ибъди анҳуаму ихтФӣ , « ман сӯъи мо башар ба » ман алҳзну алъору алҳёء . Сами итФкру иқўли фӣ нафса , « أи имскаҳ » яъне أи итркҳоу зикри алкноиаҳи лонҳои тъўди илои лафзи мо , « алии ҳўн » эй алии ҳўону машқа , « أми идсаҳ » ихФиаҳ , « фии алтроб » Фиӣидаҳ , одати аҳли ҷоҳилияти чунон буд ки ҳар зани ваии борвар будӣ буқат зодан аз мардум пинҳон шудӣ ва интизор кардӣ то хабар чаҳ ояд , писарӣ буд ё духтарӣ , агар писар омадӣ хуррами гаштӣу бшодии фарои дидор мардум омадӣ ва агар духтар будӣ ғамгину дил танг нишастӣ , он гуҳ дар кори он духтар бо худ андеша кардӣ ки ӯро бхўорӣу машаққати бпрўрм ё зинда дар хок кунам ? пас аз эшон кас буд ки бхўорӣу машаққат ва бе Муродии бдоштӣу бпрўрдӣу кас буд ки зинда дар хок кардӣ , ва эшон ки духтарро зинда дар хок мениҳоданд аз бим фақр мекарданд ва аз бими ор ки агар нокФўӣ дар вай тамаъ кунад ва ин он вأдаст ки қуръон бидон нотиқаст : «у إзои алмўؤдаҳи сӣлт » . Ва гуфтаанд съсъаҳи ҷади Фрздқи сад ва бист мўءўдаҳ аз падарони бстдаҳ ҳар яке бадви ноқа ва эшонро зиндаи бгзоштаҳ ,у фӣаи иқўли алФрздқ :

«یَتَواری‌ مِنَ الْقَوْمِ» یبعد عنهم و یختفی، «مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَ بِهِ» من الحزن و العار و الحیاء. ثمّ یتفکر و یقول فی نفسه، «أَ یُمْسِکُهُ» یعنی أ یترکها و ذکر الکنایة لانّها تعود الی لفظ ما، «عَلی‌ هُونٍ» ای علی هوان و مشقّة، «أَمْ یَدُسُّهُ» یخفیه، «فِی التُّرابِ» فیئیده، عادت اهل جاهلیّت چنان بود که هر زن وی بارور بودی بوقت زادن از مردم پنهان شدی و انتظار کردی تا خبر چه آید، پسری بود یا دختری، اگر پسر آمدی خرّم گشتی و بشادی فرا دیدار مردم آمدی و اگر دختر بودی غمگین و دل تنگ نشستی، آن گه در کار آن دختر با خود اندیشه کردی که او را بخواری و مشقّت بپرورم یا زنده در خاک کنم؟ پس از ایشان کس بود که بخواری و مشقّت و بی مرادی بداشتی و بپروردی و کس بود که زنده در خاک کردی، و ایشان که دختر را زنده در خاک می‌نهادند از بیم فقر می‌کردند و از بیم عار که اگر ناکفوی در وی طمع کند و این آن وأد است که قرآن بدان ناطق است: «وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ». و گفته‌اند صعصعه جدّ فرزدق صد و بیست موءوده از پدران بستده هر یکی بدو ناقه و ایشان را زنده بگذاشته، و فیه یقول الفرزدق:

. . . « أлои соءи мо иҳкмўн » бӣси мо иқзўни Фиҷълўни аллоҳи албноту лонФсҳми албнин , ҳозои кқўлаҳ : « тлки إзои қисмаи зизӣ » .

... «أَلا ساءَ ما یَحْکُمُونَ» بئس ما یقضون فیجعلون اللَّه البنات و لانفسهم البنین، هذا کقوله: «تِلْکَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِیزی‌».

« ллзини лои иؤмнўни болохраҳ » эй лҳؤлоءи алкФори аллазӣнаи иҷълўни ллаҳи албноти сифоти алзму аломсоли алсиӣаҳ , «у ллаҳи алмисли алأълӣ » алсФоти алҳснӣу аломсол алълӣ мегуяд кофаронро мисли бадасту сифати айб ки эшонро ҳоҷат бФрзндаст вонгаҳ аз бими фақри эшонро май кашанд ва бар худ иқрор ббхл медиҳанд . Ва фии алхбр : Акбари алкбоӣри ани тҷъли ллаҳи Нидоу ҳўи хлқки сами тқтли влдки хшиаҳи ани иأкли мък . Ва худои таъолиро сифат бузургвораст ва мисли некӯ , бефарзанд ва бениёз аз фарзанду пок аз монандиу сазои онк ӯро ягона донанду бохалос тавҳид парастанд . Қоли ибни аббос : « ллзини лои иؤмнўни болохраҳ мисли алсўء » эй алъзобу алнор , «у ллаҳи алмисли алأълӣ » алтўҳиду алохлосу ҳўи шҳодаҳи ани лои илоҳи алои аллоҳ .

«لِلَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ» ای لهؤلاء الکفار الّذین یجعلون للَّه البنات صفات الذم و الامثال السّیئة، «وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلی‌» الصّفات الحسنی و الامثال العلی میگوید کافران را مثل بد است و صفت عیب که ایشان را حاجت بفرزند است وانگه از بیم فقر ایشان را می‌کشند و بر خود اقرار ببخل می‌دهند. و فی الخبر: اکبر الکبائر ان تجعل للَّه ندا و هو خلقک ثمّ تقتل ولدک خشیة ان یأکل معک. و خدای تعالی را صفت بزرگوار است و مثل نیکو، بی فرزند و بی نیاز از فرزند و پاک از مانند و سزای آنک او را یگانه دانند و باخلاص توحید پرستند. قال ابن عباس:«لِلَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ» ای العذاب و النّار، «وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلی‌» التوحید و الاخلاص و هو شهادة ان لا اله الّا اللَّه.

Қавла : «у луи иؤохзи аллоҳи анноси бзлмҳм » эй луи кони ман санаи аллоҳи таъҷили ҳалоки алкоФрину мъоқбтҳми бкФрҳму аФтроӣҳми алии аллоҳи таъолӣ , « мо тарки алайҳо » яъне алии аларз , « ман добаҳ » кинояи ани ғайри мазкӯру ҳўи ҷоӣзи лони алдўоби лои ткўни алои фии аларз ,у фии алдобаҳи қавлон : аҳдҳмои анҳо оммаи фӣ банӣ одам ва ғайриҳам ммои идб ,у ассонии ани алмроди баҳоҳо ҳнои албҳимаҳ . Ва фии маънии алоиаҳи салосаи ақвол : аҳадҳо луи аҷҷали ъқўбаҳи куффор банӣ одами мо тарки алии аларзи мо идби алайҳо ,у ассонии ман добаҳ яъне ман золими кофар ,у алсолси луи аҳлки алобоءи бкФрҳми лами икни алأбноء . Ва қили луи аҳлки кули ъоси соъаҳи исёнаи лонқтъи алнсл , «у локини иؤхрҳми إлии أҷли мсмӣ » қили ҳўи вақти алъзоб ,у қили илои ҳайни аламут ,у қили илои явми алқёмаҳ , « Фإзои ҷоءи أҷлҳми лои истأхрўни соъаҳу лои истқдмўн » эй Фозои ?утии аҳади ҳзаҳи алоўқоти лҳлкўо албата ман ғайри тақдиму лои таъхир .

قوله: «وَ لَوْ یُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ» ای لو کان من سنّة اللَّه تعجیل هلاک الکافرین و معاقبتهم بکفرهم و افترائهم علی اللَّه تعالی، «ما تَرَکَ عَلَیْها» یعنی علی الارض، «مِنْ دَابَّةٍ» کنایة عن غیر مذکور و هو جائز لانّ الدّواب لا تکون الّا فی الارض، و فی الدّابة قولان: احدهما انّها عامّة فی بنی آدم و غیرهم ممّا یدبّ، و الثّانی انّ المراد بها ها هنا البهیمة. و فی معنی الآیة ثلاثة اقوال: احدها لو عجل عقوبة کفّار بنی آدم ما ترک علی الارض ما یدب علیها، و الثّانی من دابّة یعنی من ظالم کافر، و الثّالث لو اهلک الآباء بکفرهم لم یکن الأبناء. و قیل لو اهلک کلّ عاص ساعة عصیانه لانقطع النّسل، «وَ لکِنْ یُؤَخِّرُهُمْ إِلی‌ أَجَلٍ مُسَمًّی» قیل هو وقت العذاب، و قیل الی حین الموت، و قیل الی یوم القیامة، «فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ» ای فاذا اتی احد هذه الاوقات لهلکوا البتّة من غیر تقدیم و لا تأخیر.

«у иҷълўни ллаҳи мо икрҳўн » эй иҷълўни ллаҳи албноти аллотии икрҳўнҳн , «у тсФи أлснтҳми алкзб » эйу тқўли алснтҳми алкзб , « أни ?лаами алҳснӣ » эй албнин . Ва қили алҳснии алҷнаҳ ,у маҳали ани насби бадали ман алкзб , эй иқўлўни ани лнои алҷнаҳи ани кони албъси ҳқо . Зҷоҷ гуфт : маънӣ оят онаст ки эшон бо феъли қабеҳу гуфтори беҳуда ки гуфтанд : лнои албнўну ллаҳи албнот , ҳамеи тамаъ биҳишт доранд ва мегӯйанд : ан лно ъанд аллоҳи алҷзоءи алоҳсн яъне алҷнаҳ , раб Алъоламин гуфт : « ло » эй лӣси аламри комаи всФўо , « ҷурми أни ?лаами алнор » эй ҳақи ?лаами алнору ваҷабат . Ва қили касбати қўлҳм , « أни ?лаами алнору أнҳми мФртўн » эй мтрўкўни фии алнори мнсиўн .

«وَ یَجْعَلُونَ لِلَّهِ ما یَکْرَهُونَ» ای یجعلون للَّه البنات اللّاتی یکرهونهنّ، «وَ تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْکَذِبَ» ای و تقول السنتهم الکذب، «أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنی‌» ای البنین. و قیل الحسنی الجنّة، و محلّ ان نصب بدل من الکذب، ای یقولون انّ لنا الجنّة ان کان البعث حقّا. زجّاج گفت: معنی آیت آنست که ایشان با فعل قبیح و گفتار بیهوده که گفتند: لنا البنون و للَّه البنات، همی طمع بهشت دارند و می‌گویند: انّ لنا عند اللَّه الجزاء الاحسن یعنی الجنّة، ربّ العالمین گفت: «لا» ای لیس الامر کما وصفوا، «جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ» ای حقّ لهم النّار و وجبت. و قیل کسبت قولهم، «أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَ أَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ» ای متروکون فی النّار منسیون.

Ва қили касби ъмлҳми алсиии ани ?лаами алнору анҳми фии алохраҳи мқдмўни илои алнор , иқўли аФртти алрҷл эй қидматаи илои алмоء , ва манеҳ

و قیل کسب عملهم السّیئ انّ لهم النّار و انّهم فی الآخرة مقدّمون الی النّار، یقول افرطت الرّجل ای قدمته الی الماء، و منه‌

Қавл алнабӣ ( с ) : « анои Фрткми алии алҳўз » эй мтқдмкм .

قول النبی (ص): «انا فرطکم علی الحوض» ای متقدّمکم.

Қоли алҳсн : « мФртўн » эй мъҷлўни илои алнор , қрأи нофеъ :

قال الحسن: «مُفْرَطُونَ» ای معجّلون الی النّار، قرأ نافع:

« мФртўн » бксри алроءу алтхФиФ эй аФртўои фии аъмолҳм яъне асрФўои болосоми алии анФсҳм . Ва қрأи абӯи ҷаъфар : « мФртўн » бксри алроءу алтшдид эй мзиъўни амри аллоҳ .

«مُفْرَطُونَ» بکسر الرّاء و التّخفیف ای افرطوا فی اعمالهم یعنی اسرفوا بالآثام علی انفسهم. و قرأ ابو جعفر: «مُفْرَطُونَ» بکسر الرّاء و التّشدید ای مضیّعون امر اللَّه.

« толлаҳи лақади أрслно » яъне рслои илои аммҳо , « ман қблк » комаи арслноки илои амтки болдъоءи илои тавҳиди аллоҳ , « Фзини ?лаами алшитони أъмолҳм » алхбисаҳ ва мо конўои алайҳи ман алкФри биллоҳ ҳатто кзбўои рслҳм , « Фҳўи влиҳми алиўм » эй қаринаами итўлии ағўоӣҳм ва итбрأ манеҳам фии алқёмаҳ , «у ?лаами азоби أлим » азоби алнори фии алохраҳ . Ва қил « Фҳўи влиҳми алиўм » яъне явми алқёмаҳу атлқи исми алиўми лшҳртаҳ .

«تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا» یعنی رسلا الی اممها، «مِنْ قَبْلِکَ» کما ارسلناک الی امّتک بالدّعاء الی توحید اللَّه، «فَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ» الخبیثة و ما کانوا علیه من الکفر باللَّه حتی کذبوا رسلهم، «فَهُوَ وَلِیُّهُمُ الْیَوْمَ» ای قرینهم یتولی اغوائهم و یتبرّأ منهم فی القیامة، «وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ» عذاب النّار فی الآخرة. و قیل «فَهُوَ وَلِیُّهُمُ الْیَوْمَ» یعنی یوم القیامة و اطلق اسم الیوم لشهرته.

« ва мо أнзлнои алейк » ё Муҳамад , « алкитоб » яъне алқуръон , « إлои лтбини ?лаам » ллнос , « алзии ахтлФўои фӣа » эй лтбини ?лаам алҳақ ман алботл . Ва қили лтбини ллмшркини мо зҳбўои фӣаи илои хилофи мо изҳби алмслмўни Фиқўми алҳҷаҳи алайҳими ббёнк , «у ҳудоу раҳма » насби маътӯфи алии мавзеи алломи лонаи алмФъўли ?ла , эй мо анзлноаҳи алейк алои ллҳдоиаҳу алрҳмаҳ .

«وَ ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ» یا محمّد، «الْکِتابَ» یعنی القرآن، «إِلَّا لِتُبَیِّنَ لَهُمُ» للنّاس، «الَّذِی اخْتَلَفُوا فِیهِ» ای لتبیّن لهم الحق من الباطل. و قیل لتبیّن للمشرکین ما ذهبوا فیه الی خلاف ما یذهب المسلمون فیقوم الحجّة علیهم ببیانک، «وَ هُدیً وَ رَحْمَةً» نصب معطوف علی موضع اللّام لانّه المفعول له، ای ما انزلناه علیک الا للهدایة و الرّحمة.

«у аллоҳи أнзли ман алсмоءи моء » яъне алмтр , « Фأҳё ба алأрзи баъди мўтҳо » эй анбти фӣҳо ман кули анвоъи алнботи баъди ибсҳоу ҷдўбтҳо , « إни фии злки лоиаҳи лқўми исмъўн » самъи улқулуби лои самъи алозон .

«وَ اللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً» یعنی المطر، «فَأَحْیا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها» ای انبت فیها من کلّ انواع النّبات بعد یبسها و جدوبتها، «إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ» سمع القلوب لا سمع الآذان.

«у إни лаками фии алأнъоми лъбраҳ » эй даллолау алломаи алии қадараи аллоҳу ваҳдониятаи иъбри баҳои ман алҷҳли илои алълм . Ва қили алъбраҳи идроки алғоӣби фии алшоҳд , « нсқикм » қрأи нофеъу ибни омиру абӯи бикру ёқӯби бФтҳи алнўну албоқўни бзми алнўну ҳумои бмънии воҳид , иқоли сқитаҳу асқитаҳи бмънӣ . Қоли Алхалӣл : сқитаҳи азои ноўлтаҳи Фшрбу асқитаҳи ҷаълати ?лаи сқё ,у алонъоми лафзаи лафзи ҷамъу ҳўи исми ллҷнси бмънии алнъми Физкру иؤнс , иқоли ҳўи алонъому ҳаии алонъом , Фқоли таъолӣ : « ммои фии бутуна »у фии мавзеи охир : « ммои фии бутунҳо » , « ман байни Фрсу дами лбно » эй алонъоми тътлФи алҳшишу алхзри Фҷъли аллоҳи баъзаи дамоу баъзаи Фрсоу иҳили баъзи алдми алоҳмри лбнои абиз , « холсо » соФё ман натанау лавнаи ҳалвои дсмо . Ва қили азои астқри алълФи фии батнҳо тбхтаҳи Фостҳоли аълоаи дамоу аўстаҳи лбноу асфалаи Фрсои Фиҷрии алкбди алдми илои алърқу аллбни илои алзръу ибқии алФрси сами инҳдру фии злки ибраи лмни аътбр , « соӣғои ллшорбин » исўғи фии ҳалқи ман тановула . Қоли ибни ҷрир : лами иғси аҳади боллбни қт ,у қили соӣғои ҳлоло ,у қили лои тъоФаҳи алнФсу ани харҷи ман байни алдму алФрс .

«وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً» ای دلالة و علامة علی قدرة اللَّه و وحدانیّته یعبر بها من الجهل الی العلم. و قیل العبرة ادراک الغائب فی الشّاهد، «نُسْقِیکُمْ» قرأ نافع و ابن عامر و ابو بکر و یعقوب بفتح النّون و الباقون بضمّ النون و هما بمعنی واحد، یقال سقیته و اسقیته بمعنی. قال الخلیل: سقیته اذا ناولته فشرب و اسقیته جعلت له سقیا، و الانعام لفظه لفظ جمع و هو اسم للجنس بمعنی النّعم فیذکر و یؤنّث، یقال هو الانعام و هی الانعام، فقال تعالی: «مِمَّا فِی بُطُونِهِ» و فی موضع آخر: «مِمَّا فِی بُطُونِها»، «مِنْ بَیْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً» ای الانعام تعتلف الحشیش و الخضر فجعل اللَّه بعضه دما و بعضه فرثا و یحیل بعض الدّم الاحمر لبنا ابیض،«خالِصاً» صافیا من نتنه و لونه حلوا دسما. و قیل اذا استقر العلف فی بطنها طبخته فاستحال اعلاه دما و اوسطه لبنا و اسفله فرثا فیجری الکبد الدّم الی العرق و اللّبن الی الضرع و یبقی الفرث ثمّ ینحدر و فی ذلک عبرة لمن اعتبر، «سائِغاً لِلشَّارِبِینَ» یسوغ فی حلق من تناوله. قال ابن جریر: لم یغصّ احد باللّبن قطّ، و قیل سائغا حلالا، و قیل لا تعافه النّفس و ان خرج من بین الدّم و الفرث.

« ва ман самароти алнхилу алأъноб » эйу ани лаками ммои ихрҷаҳи аллоҳи лаками ман самароти алнхилу алоъноби ъброу оёти лонкм , « ттхзўн » ман злк , « скроу рзқои ҳусно »у алтқдир ва ман самароти алнхилу алоъноби шайъи ء ттхзўн манеҳ скро , Фолҳоءи фии қавла « манеҳ » тъўди илои алшии ءу ҳўи мҳзўФу алскри алхмр . Ва қили нзлт қабл таҳрими алхмр ,у алрзқи алҳсни алтмру алзбибу алдбсу алхл ,у қили алскри алтъм . Қоли алроҷз : ҷаълати ағрози кироми скро , эй тъмо , Фикўни алмънӣ тснъўн манеҳ тъмо яъне алхлу рзқои ҳусно яъне алҳлоўаҳ . Қоли абӯи убайд : алскри алхлу алрзқи алҳсни мо ҳўи хайри ман алхл ,у қили алскри мо исди алҷўъи муштақи ман қўлҳми скрти алнҳр эй сддтаҳ . Қоли ибни баҳр : алскри алмскр , қолу азоФи ило нафса сқии аллбну азоФи илои алъбоди атхозои алскру ҳўи адхорҳми лзлк ҳатто исири скро , қолу ҳозои инкори ман аллоҳи алайҳиму тақдираи أ ттхзўн манеҳ скроу ирзқкми аллоҳи рзқои ҳусно , « إни фии злки лоиаҳи лқўми иъқлўн » ҳозои тҳризи ман аллоҳи ллъоқли литأмли фии алоёт .

«وَ مِنْ ثَمَراتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنابِ» ای و انّ لکم ممّا یخرجه اللَّه لکم من ثمرات النّخیل و الاعناب عبرا و آیات لانّکم، «تَتَّخِذُونَ» من ذلک، «سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً» و التقدیر و من ثمرات النّخیل و الاعناب شی‌ء تتّخذون منه سکرا، فالهاء فی قوله «مِنْهُ» تعود الی الشّی‌ء و هو محذوف و السّکر الخمر. و قیل نزلت قبل تحریم الخمر، و الرّزق الحسن التّمر و الزّبیب و الدّبس و الخل، و قیل السّکر الطّعم. قال الرّاجز: جعلت اغراض کرام سکرا، ای طعما، فیکون المعنی تصنعون منه طعما یعنی الخلّ و رزقا حسنا یعنی الحلاوة. قال ابو عبید: السکر الخلّ و الرزق الحسن ما هو خیر من الخل، و قیل السّکر ما یسدّ الجوع مشتقّ من قولهم سکرت النّهر ای سددته. قال ابن بحر: السّکر المسکر، قال و اضاف الی نفسه سقی اللّبن و اضاف الی العباد اتّخاذا السّکر و هو ادّخارهم لذلک حتّی یصیر سکرا، قال و هذا انکار من اللَّه علیهم و تقدیره أ تتّخذون منه سکرا و یرزقکم اللَّه رزقا حسنا، «إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» هذا تحریض من اللَّه للعاقل لیتأمل فی الآیات.