Қавлаи таъолӣ : «у أўҳии рбки إлии алнҳл » ваҳии ӣнҷои бмънӣ илҳомаст чунонк онҷо гуфт : «у إзи أўҳити إлии алҳўориин »у маънӣ илҳом онаст ки раби алъзаҳ дар дили ҷонвари афканд то дар талаби манофе хеш бараваду ончи музирати вай дар онаст бипарҳезад ва гуфтаанд ки дар офариниши ваии худ бар он ҳоласт ва бар он табъ чунонк занбӯри асал ки дар тбоъи ваии ниҳодаи хонаи сохтан ва аз гул ҳар мивае хӯрдан . Ва алнҳли исми ҷинси изкру иؤнсу воҳиди алнҳли наҳла мисли нахлу нахла , « أни атхзӣ » эй бони атхзӣ , « ман алҷбол » эй фии алҷболи ман ӣнҷои бмънӣ фӣаст кқўлаҳ : « Фأтўҳни ман ҳайси أмркми аллоҳ » эй фии ҳайси амркми аллоҳ ,у кқўлаҳ : « أрўнии мо зои хлқўои ман алأрз » эй фии аларз , ва эҳтимол кунад ки « ман алҷбол » ман табъиз буд , лони злки иўҷди фии баъзи алҷбол , « биўто » занбӯри хонаро буют хонд аз баҳри онки бахонаҳо ки сохтаи одамиён буд нек монад аз ҳасани санъат ки дар онасту сиҳҳати қисмат бар шакли мсдси сохтаи болҳоми раббонӣ , « ва ман алшҷр » яъне фии алғёзу алҷболу алсҳорӣ , «у ммои иършўн » ириди манозили аннос эй мо ибнўни ман алсқўФи ФирФъўнаҳу алмънии алҳмҳои аллоҳи ани тҷъли буютҳо аммо фии ҷабал ӯ шаҷар ӯ фии манозили аннос ва мо ибнўнаҳ .

قوله تعالی: «وَ أَوْحی‌ رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ» وحی اینجا بمعنی الهام است چنانک آنجا گفت: «وَ إِذْ أَوْحَیْتُ إِلَی الْحَوارِیِّینَ» و معنی الهام آنست که ربّ العزّه در دل جانور افکند تا در طلب منافع خویش برود و آنچ مضرّت وی در آنست بپرهیزد و گفته‌اند که در آفرینش وی خود بر آن حالست و بر آن طبع چنانک زنبور عسل که در طباع وی نهاده خانه ساختن و از گل هر میوه‌ای خوردن. و النّحل اسم جنس یذکّر و یؤنّث و واحد النّحل نحلة مثل نخل و نخلة، «أَنِ اتَّخِذِی» ای بان اتّخذی، «مِنَ الْجِبالِ» ای فی الجبال من اینجا بمعنی فی است کقوله: «فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللَّهُ» ای فی حیث امرکم اللَّه، و کقوله: «أَرُونِی ما ذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ» ای فی الارض، و احتمال کند که «مِنَ الْجِبالِ» من تبعیض بود، لانّ ذلک یوجد فی بعض الجبال، «بُیُوتاً» زنبور خانه را بیوت خواند از بهر آنک بخانه‌ها که ساخته آدمیان بود نیک ماند از حسن صنعت که در آنست و صحّت قسمت بر شکل مسدّس ساخته بالهام ربّانی، «وَ مِنَ الشَّجَرِ» یعنی فی الغیاض و الجبال و الصّحاری، «وَ مِمَّا یَعْرِشُونَ» یرید منازل النّاس ای ما یبنون من السّقوف فیرفعونه و المعنی الهمها اللَّه ان تجعل بیوتها امّا فی جبل او شجر او فی منازل النّاس و ما یبنونه.

Ва гуфтаанд знобири асали кори эшон аз ду ҳол берун нест ё фаро гузошта дар кӯҳу саҳро ки эшонро худованд ва молик набӯд , хонае ки созанд дар кӯҳи созанд ва дар дарахт , дар бешаҳоу саҳро чунонк гуфт : « ман алҷболи биўто ва ман алшҷр » ва агар эшонро худованду моликӣ буд хонае ки созанд дар сқўФу абнияи худовандони худ созанд , чунонк гуфт : «у ммои иършўн » . Қрأи шомӣу абӯи бикр : « иършўн » бзми алроءу қрأи албоқўн : « иършўн » бксри алроءу ҳумои луғатон .

و گفته‌اند زنابیر عسل کار ایشان از دو حال بیرون نیست یا فرا گذاشته در کوه و صحرا که ایشان را خداوند و مالک نبود، خانه‌ای که سازند در کوه سازند و در درخت، در بیشه‌ها و صحرا چنانک گفت: «مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ» و اگر ایشان را خداوند و مالکی بود خانه‌ای که سازند در سقوف و ابنیه خداوندان خود سازند، چنانک گفت: «وَ مِمَّا یَعْرِشُونَ». قرأ شامی و ابو بکر: «یعرشون» بضمّ الرّاء و قرأ الباقون: «یعرشون» بکسر الرّاء و هما لغتان.

« сами куллӣ ман кули алсмрот » яъне ман нури алсмроти кулҳоу алнҳли лои тأкли ман алсмроти алои вирдҳоу ҳўи алсбби фии алъсли ллшФоء , « Фослкии сбли рбк » эй туруқи рбки ттлбини фӣҳо алръӣ , « злло » ҷамъи злўл эй мнқодаҳи масхараи мутӣъаи ллаҳи ъзу ҷл , бойени қавли зллои ҳол наҳласту сифати вай ва раво бошад ки зллои наът сбл бошад , эй ҳаии мзллаҳи ллнҳли саҳлаи алслўк . Қоли муҷоҳиди лои итўъри алайҳои макони слктаҳ , « ихрҷи ман бутунҳо шароб » ҳўи алъсли талаққӣаи ман афвоҳҳо локинаи қоли ман бутунҳо лони истеҳолаи алотъмаҳи лои ткўни алои фии албтн , Фолнҳли ихрҷи алъсли ман бутунҳо илои афвоҳҳо . Қавл дуруст онаст ки асал аз роҳи даҳан берун ояд бар мисоли луоб ки аз даҳани одамӣ равон шавад , аз ӣнҷо гуфт ҳасани басарии раҳмаи аллоҳи алайҳ : луоби албри блъоби алнҳли бхолси алсмни мо ъобаҳи мусаллами Фҷълаҳи лъобои ихрҷи ман алифам , « мухталифи أлўонаҳ » абизу асФру аҳмар . Ва қили ани алأбизи ман алъсли илқиаҳи алшбоби ман алнҳл ,у алосФри илқиаҳи алкҳўли минҳо ,у алоҳмри илқиаҳи алшиби минҳо , « фӣаи шФоءи ллнос » ҷумҳӯри муфассирон бар онанд ки фӣаи кноит аз асаласт яъне ки дар асал шифоаст ,у шФоء бнкраҳ гуфт яъне ки баъзе дардҳоро шифоаст на ҳама : рӯй абӯи Саиди алхдрии ани рҷлои ?утӣ алнабӣ ( с ) Фқол : ани ахии ишткии батна , Фқоли асқаҳи ъсло , Фзҳб , сами рҷъи Фқоли қади сқитаҳи Флми изли мо ба , Фқол ( с ) азҳбу асқаҳи ъслои Фқди сидқи аллоҳу кизби батни ахики Фсқоаҳи сонёи Фбрأи конмои аншти ман ъқол .

«ثُمَّ کُلِی مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ» یعنی من نور الثمرات کلّها و النّحل لا تأکل من الثّمرات الا وردها و هو السّبب فی العسل للشّفاء، «فَاسْلُکِی سُبُلَ رَبِّکِ» ای طرق ربّک تطلبین فیها الرّعی، «ذُلُلًا» جمع ذلول ای منقادة مسخّرة مطیعة للَّه عزّ و جلّ، باین قول ذللا حال نحل است و صفت وی و روا باشد که ذللا نعت سبل باشد، ای هی مذللة للنّحل سهلة السّلوک. قال مجاهد لا یتوعّر علیها مکان سلکته، «یَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ» هو العسل تلقیه من افواهها لکنّه قال من بطونها لان استحالة الاطعمة لا تکون الّا فی البطن، فالنّحل یخرج العسل من بطونها الی افواهها. قول درست آنست که عسل از راه دهن بیرون آید بر مثال لعاب که از دهن آدمی روان شود، از اینجا گفت حسن بصری رحمة اللَّه علیه: لعاب البرّ بلعاب النحل بخالص السّمن ما عابه مسلم فجعله لعابا یخرج من الفم، «مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ» ابیض و اصفر و احمر. و قیل ان الأبیض من العسل یلقیه الشّباب من النّحل، و الاصفر یلقیه الکهول منها، و الاحمر یلقیه الشّیب منها، «فِیهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ» جمهور مفسران بر آنند که فیه کنایت از عسلست یعنی که در عسل شفا است، و شفاء بنکرة گفت یعنی که بعضی دردها را شفا است نه همه: روی ابو سعید الخدری انّ رجلا اتی النبی (ص) فقال: انّ اخی یشتکی بطنه، فقال اسقه عسلا، فذهب، ثمّ رجع فقال قد سقیته فلم یزل ما به، فقال (ص) اذهب و اسقه عسلا فقد صدق اللَّه و کذب بطن اخیک فسقاه ثانیا فبرأ کانّما انشط من عقال.

Ва қол ( с ) : луи кони шайъи ءи инҷии ман аламути ?лаккони алсноу алснўту алснўти алъсл .

و قال (ص): لو کان شی‌ء ینجی من الموت لکان السّنا و السّنّوت و السّنوت العسل.

Ва гуфтаанд « фӣаи шФоء » ин замир бо қуръон шавад , эй фии алқуръони шФоءи ллноси ман шабаҳи улқулуб , ва раво бошад ки замир бо ҳар ду баранд ки Мустафо ( с ) гуфта : « алайкуми болшФоӣини алъслу алқуръон »

و گفته‌اند «فِیهِ شِفاءٌ» این ضمیر با قرآن شود، ای فی القرآن شفاء للنّاس من شبه القلوب، و روا باشد که ضمیر با هر دو برند که مصطفی (ص) گفته:«علیکم بالشفائین العسل و القرآن»

Ва ани абди аллоҳи қоли алъсли шФоءи ман кули дўоءу алқуръони шФоءи лмои фии алсдўр . Ва қили алзмири иъўди илои мо байни аллоҳи ман алдлоӣлу алоътбори фии албхли Фикўни алшФоءи лдоءи алҷҳли иқў ба , қавлаи таъолӣ : « إни фии злки лоиаҳи лқўми итФкрўн » .

و عن عبد اللَّه قال العسل شفاء من کلّ دواء و القرآن شفاء لما فی الصّدور. و قیل الضّمیر یعود الی ما بیّن اللَّه من الدّلائل و الاعتبار فی البخل فیکون الشّفاء لداء الجهل یقوّ به، قوله تعالی: «إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ».

фасл

فصل

Аълами ани алнҳли халқи исўқаҳи аллоҳи ҳайси ишоءи Фозои атхзти битои фии малики башари кони мо ихрҷи ман бутунҳо рзқои ?лаи лҳдўсаҳи фии малака , Фозои таҳаввулати илои малики ғайраи лами икни ?лаи алмтолбаҳи баҳоу кони мо тҳдсаҳи фии малики ман таҳаввулати илайҳи ман алъсли ?лаи комаи кони мо аҳдстаҳи фии малики алаввали ?ла , сами кзлки клмои антқлти ?фони атхзти фии арзи мӯоти лои молики лҳои кони асалҳо лмн бодар илои ахзау таҳсилаи болҳёзаҳу алнқл ,у нафаси алнҳли лои ислҳи фӣҳо албиъу алшрӣу лои иқъи алайҳои малики лъдми улвусули илои эҳрозҳо бўҷаҳи ман алўҷўаҳ ,у листи колсиди ман алтиру алдўоби алзии азои сайди аҳрзу ҳабси ҳайси шоءи соҳибаи бқси аҷнҳаҳи алтоӣру манъи алсиди ман алхурӯҷи боғлоқи боб ӯ ҳофиз ӯ ташкилу алнҳли лои имкни фӣҳо ҳозоу аллоҳи аълам .

اعلم انّ النحل خلق یسوقه اللَّه حیث یشاء فاذا اتّخذت بیتا فی ملک بشر کان ما یخرج من بطونها رزقا له لحدوثه فی ملکه، فاذا تحوّلت الی ملک غیره لم یکن له المطالبة بها و کان ما تحدثه فی ملک من تحوّلت الیه من العسل له کما کان ما احدثته فی ملک الاوّل له، ثمّ کذلک کلما انتقلت فان اتّخذت فی ارض موات لا مالک لها کان عسلها لمن بادر الی اخذه و تحصیله بالحیازة و النّقل، و نفس النحل لا یصلح فیها البیع و الشری و لا یقع علیها ملک لعدم الوصول الی احرازها بوجه من الوجوه، و لیست کالصّید من الطیر و الدّواب الّذی اذا صید احرز و حبس حیث شاء صاحبه بقصّ اجنحة الطائر و منع الصید من الخروج باغلاق باب او حافظ او تشکیل و النحل لا یمکن فیها هذا و اللَّه اعلم.

«у аллоҳи хлқкм » эй аўҷдкму лами ткўнўои шиӣо маънӣ онаст ки шумо ҳичиз набӯдед ки аллоҳи таъолии шуморо бёФрид ва аз адам дар вуҷӯд оварад , « сами итўФокм » пас бимиранд шуморо чун рӯзгори умр шумо бирасаду аҷал дар расад , кас бошад ки марги вай дар ҳоли туфулият буд ва кас бошад ки дар ҷавонӣ ва кас бошад ки дар ибтидои перӣ , «у мнкми ман ирди إлии أрзли улумр » ва кас бошад аз шумо ки ӯро бо арзл улумр баранд ,у арзли улумри أрдоаҳ яъне илои алхрФи алзии инқси ақла . Ва кони ман дъоء алнабӣ ( с ) : «у аъўзи бки ани أрди илои арзли улумр »

«وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ» ای اوجدکم و لم تکونوا شیئا معنی آنست که شما هیچیز نبودید که اللَّه تعالی شما را بیافرید و از عدم در وجود آورد، «ثُمَّ یَتَوَفَّاکُمْ» پس بمیراند شما را چون روزگار عمر شما برسد و اجل در رسد، کس باشد که مرگ وی در حال طفولیّت بود و کس باشد که در جوانی و کس باشد که در ابتدای پیری، «وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلی‌ أَرْذَلِ الْعُمُرِ» و کس باشد از شما که او را با ارذل العمر برند، و ارذل العمر أرداه یعنی الی الخرف الّذی ینقص عقله. و کان من دعاء النبی (ص): «و اعوذ بک ان أرد الی ارذل العمر»

Қтодаҳ гуфт : арзл улумр онаст ки умри ваии бнўд сол расад ва гуфтаанд ки ҳаштод сол ва гуфтаанд ҳар чаҳ болои ҳафтод ва панҷ буд арзл улумрасту улумру улумру улумри воҳид .

قتادة گفت: ارذل العمر آنست که عمر وی بنود سال رسد و گفته‌اند که هشتاد سال و گفته‌اند هر چه بالای هفتاد و پنج بود ارذل العمر است و العمر و العمر و العمر واحد.

Рӯй инси бен молики қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : алмўлўд ҳатто иблғи алҳнси мо амали ман ҳасанаи асбти лўолдаҳи аўлўи алдиаҳи ?фони амали сиӣаҳи лами тктби алайҳу лои алии волдиаҳ , Фозои блғи алҳнсу ҷирии алайҳи алқлми амри алмаликони аллзони маъааи ани иҳФзоаҳу исддоаҳ , Фозои блғи арбаъӣни санаи фии алисломи оманаи аллоҳи ман алблоёи алслс : ман алҷнўну алҷзому албрс , Фозои блғи алхмсини зоъФи аллоҳи ҳснотаҳ , Фозои блғи сетин санаи ризқаи аллоҳи алонобаҳи илайҳи Фимои иҳб , Фозои блғи сабъин санаи аҷобаҳи аҳли алсмоء , Фозои блғи смонини санаи кутуби аллоҳи ҳснотаҳу таҷовузи ани сиӣотаҳ , Фозои блғи тсъини санаи ғФри аллоҳи ?лаи мо тақаддуми ман занба ва мо тأхру шафъаи фии аҳли байтау кон исма ъанд аллоҳи асири аллоҳи фии арза , Фозои блғи арзли улумри лакии лои иълми баъди илми шиӣои кутуби аллоҳи ?ла мисли мо кони иъмли фии сиҳҳатаи ман алхиру ани амали сиӣаҳи лами тктби алайҳ .

روی انس بن مالک قال قال رسول اللَّه (ص): المولود حتّی یبلغ الحنث ما عمل من حسنة اثبت لوالده اولو الدیه فان عمل سیّئة لم تکتب علیه و لا علی والدیه، فاذا بلغ الحنث و جری علیه القلم امر الملکان اللذان معه ان یحفظاه و یسدّداه، فاذا بلغ اربعین سنة فی الاسلام آمنه اللَّه من البلایا الثّلث: من الجنون و الجذام و البرص، فاذا بلغ الخمسین ضاعف اللَّه حسناته، فاذا بلغ ستین سنة رزقه اللَّه الانابة الیه فیما یحبّ، فاذا بلغ سبعین سنة اجابه اهل السّماء، فاذا بلغ ثمانین سنة کتب اللَّه حسناته و تجاوز عن سیّئاته، فاذا بلغ تسعین سنة غفر اللَّه له ما تقدّم من ذنبه و ما تأخر و شفعه فی اهل بیته و کان اسمه عند اللَّه اسیر اللَّه فی ارضه، فاذا بلغ ارذل العمر لکی لا یعلم بعد علم شیئا کتب اللَّه له مثل ما کان یعمل فی صحّته من الخیر و ان عمل سیّئة لم تکتب علیه.

« лакии лои иълми баъди илми шиӣо » эй ҳатто иъўди баъди алълми ҷоҳлоу исири колсбии алзии лои ақл ?ла гуфтаанд ин дар шаън касеаст ки муъмин набӯд аммо муъмин агар чаҳ пер шавад илмӣ ки ӯро додаанд вои нстоннд . Ва қили маъноаи лӣлои иъмли баъди амалаи шиӣо эй евтар ани алъамали болълми лони таъсири алкбри фии алъамал аксар манеҳ фии алълм . Ва гуфтаанд гардиши аҳволи бандаи он рост ки то халқи баназар ибрат нигаранд ва бидонанд ки он худованд ки қодираст ки бандаро аз ҳоли илм бо ҳоли ҷаҳли барад , қодираст ки ӯро бимиранду боз ӯро зинда гирданд , « إни аллоҳи алӣами қадир » ки ваии ҷл ҷалола доност ва тавоност баҳр чаҳ хоҳад .

«لِکَیْ لا یَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَیْئاً» ای حتّی یعود بعد العلم جاهلا و یصیر کالصّبیّ الّذی لا عقل له گفته‌اند این در شأن کسیست که مؤمن نبود امّا مؤمن اگر چه پیر شود علمی که او را داده‌اند وا نستانند. و قیل معناه لئلّا یعمل بعد عمله شیئا ای یفتر عن العمل بالعلم لانّ تأثیر الکبر فی العمل اکثر منه فی العلم. و گفته‌اند گردش احوال بنده آن راست که تا خلق بنظر عبرت نگرند و بدانند که آن خداوند که قادرست که بنده را از حال علم با حال جهل برد، قادر است که او را بمیراند و باز او را زنده گرداند، «إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ قَدِیرٌ» که وی جلّ جلاله داناست و تواناست بهر چه خواهد.

«у аллоҳи фазли бъзкми алии баъзи фии алрзқ » ин ояти радӣ балиғаст бар мушрикон ки худоиро ҷли ҷалола анбоз гуфтанд , мегуяд аллоҳи таъолӣ афзӯнӣ дод лухтиро аз шумо бар лухтӣ яъне моликро бар мамлук , молик онч хӯрд аз мол худ хӯрд ки малик дораду даст рас дораду мамлук онч хӯрд аз ғайр вай хӯрд ки на малик дорад ва на дасти рас , « Фмои аллазӣнаи Фзлўо » ва ҳам алмолкўн , « бродии рзқҳм » баҷои алии рзқҳми лъбидҳм ҳатто икўни ъбидҳми мъҳми фӣаи сўоء маънӣ онаст ки моликро он афзӯнии ризқу мол ки ӯ рости чизе бо банда дирам харида хеш намебояд дод то пас бандаи вай бо вай дар он яксон бошад ва ин мислӣаст ки раб Алъоламин зад мушриконро ки офарӣдаи вайро анбоз вай мегӯйанд , яъне ки шумо намеписандид ва на сазо мебайнед ки бардагони шумо бо шумо дар малик яксон бошанд чунаст ки бандагони маро бо ман дар малик яксон мекунед ? ! « أи Фбнъмаҳи аллоҳи иҷҳдўн » истифҳоми бмънии алонкор , أи Фбأни анъми аллоҳи алайҳим ҷҳдўо нааммау ҷълўои мо рзқҳми лғираҳ эй атўслўои бнъмтаҳи илои алкФр ба . Қрأи ъосм : « тҷҳдўн » болтоءи алии улхитоб , лқўлаҳ : «у аллоҳи фазли бъзкм »у албоқўни болёءи алии алғибаҳ , лқўлаҳ : « фаҳми фӣаи сўоء » . Ибн аббос гуфт : ин оят дар шаъни тарсоён Наҷрон омад ки дар кори исоу модар ғулув карданд ва гуфтанд онч гуфтанд .

«وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلی‌ بَعْضٍ فِی الرِّزْقِ» این آیت ردّی بلیغ است بر مشرکان که خدای را جلّ جلاله انباز گفتند، می‌گوید اللَّه تعالی افزونی داد لختی را از شما بر لختی یعنی مالک را بر مملوک، مالک آنچ خورد از مال خود خورد که ملک دارد و دست رس دارد و مملوک آنچ خورد از غیر وی خورد که نه ملک دارد و نه دست رس، «فَمَا الَّذِینَ فُضِّلُوا» و هم المالکون، «بِرَادِّی رِزْقِهِمْ» بجا علی رزقهم لعبیدهم حتّی یکون عبیدهم معهم فیه سواء معنی آنست که مالک را آن افزونی رزق و مال که او راست چیزی با بنده درم خریده خویش نمی‌باید داد تا پس بنده وی با وی در آن یکسان باشد و این مثلی است که ربّ العالمین زد مشرکان را که آفریده وی را انباز وی می‌گویند، یعنی که شما نمی‌پسندید و نه سزا می‌بینید که بردگان شما با شما در ملک یکسان باشند چونست که بندگان مرا با من در ملک یکسان می‌کنید؟! «أَ فَبِنِعْمَةِ اللَّهِ یَجْحَدُونَ» استفهام بمعنی الانکار، أ فبأن انعم اللَّه علیهم جحدوا نعمه و جعلوا ما رزقهم لغیره ای اتوصلوا بنعمته الی الکفر به. قرأ عاصم: «تجحدون» بالتّاء علی الخطاب، لقوله: «وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ» و الباقون بالیاء علی الغیبة، لقوله: «فَهُمْ فِیهِ سَواءٌ». ابن عباس گفت: این آیت در شأن ترسایان نجران آمد که در کار عیسی و مادر غلوّ کردند و گفتند آنچ گفتند.

«у аллоҳи ҷаъли лаками ман أнФскми أзўоҷо » яъне алнсоء мегуяд аллоҳи таъолии бёФрид аз танҳои шумо занон . Қтодаҳ гуфт яъне ҳавво ки ӯро аз нафаси одами бёФрид аз устихони паҳлавии вай . Ва қили маъноаи ҷаъли азўоҷкми бшрои ман ҷнскми лтأнсўои баҳои инси алшбиаҳи болшбиаҳи алмўоФқ , шуморо ҷуфтонеи офарид аз ҷинси шумо , башарӣ ҳамчун шумо то бо вай инс гиред ки ҷинс бҷнс гароеду шакл бо шакли бёромд .

«وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً» یعنی النساء می‌گوید اللَّه تعالی بیافرید از تنهای شما زنان. قتادة گفت یعنی حوّا که او را از نفس آدم بیافرید از استخوان پهلوی وی. و قیل معناه جعل ازواجکم بشرا من جنسکم لتأنسوا بها انس الشبیه بالشّبیه الموافق، شما را جفتانی آفرید از جنس شما، بشری همچون شما تا با وی انس گیرید که جنس بجنس گراید و شکل با شکل بیارامد.

Ва дар қуръони азўоҷи баса маънӣ ояд : яке занонанд чунонк ӣнҷо гуфт ва дар сӯраи албқраҳу оли умрону алнсоء : « أзўоҷи мутаҳҳара » яъне алҳлоӣл , ҳамонаст ки дар сӯра алзхрФ гуфт : « أнтму أзўоҷкми тҳбрўн »у кзлки қавла : «у лаками нисфи мо тарки أзўоҷкм » яъне амрأаҳи алрҷл .

و در قرآن ازواج بسه معنی آید: یکی زنانند چنانک اینجا گفت و در سوره البقرة و آل عمران و النساء: «أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ» یعنی الحلائل، همانست که در سوره الزّخرف گفت: «أَنْتُمْ وَ أَزْواجُکُمْ تُحْبَرُونَ» و کذلک قوله: «وَ لَکُمْ نِصْفُ ما تَرَکَ أَزْواجُکُمْ» یعنی امرأة الرّجل.

Ваҷҳи дувуми азўоҷсти бмънии асноф чунонк дар сӯра алшъроء гуфт : « кам أнбтнои фӣҳо ман кули завҷи Карим » яъне ман кули синфи ҳасан , ва дрис гуфт : « субҳони алзии халқи алأзўоҷи кулҳо » эй алосноФи кулҳо ,у фии алонъом : « смониаҳи أзўоҷ » эй асноф ,у фии ҳуд : « ман кули завҷайн » эй ман кули синфин ,у фии алръд : « ҷаъли фӣҳо завҷайни аснин » эй синфин аснин .

وجه دوم ازواجست بمعنی اصناف چنانک در سوره الشّعراء گفت: «کَمْ أَنْبَتْنا فِیها مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ» یعنی من کلّ صنف حسن، و دریس گفت: «سُبْحانَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها» ای الاصناف کلّها، و فی الانعام: «ثَمانِیَةَ أَزْواجٍ» ای اصناف، و فی هود: «مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ» ای من کلّ صنفین، و فی الرّعد: «جَعَلَ فِیها زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ» ای صنفین اثنین.

Ваҷҳи сеюм азўоҷсти бмънии қрноء чунонк дар сӯра алсоФот гуфт : « аҳшрўои аллазӣнаи злмўоу أзўоҷҳм » яъне қрноءҳми ман алшётин ,у қоли таъолӣ : «у إзои алнФўси завҷат » эй қарнати нуфуси алкФори болшётин .

وجه سوم ازواجست بمعنی قرناء چنانک در سوره الصّافات گفت: «احْشُرُوا الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ أَزْواجَهُمْ» یعنی قرناءهم من الشّیاطین، و قال تعالی: «وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ» ای قرنت نفوس الکفّار بالشیاطین.

. . . «у ҷаъли лаками ман أзўоҷкми Бенину ҳФдаҳ » уламои тафсир мухталифанд дар маънии ҳФдаҳи ибн аббос гуфту заҳҳоку ҳасану ҷамоатии муфассирон ки ҳФдаҳи чокроннду хидматкорон , ҳФди иҳФди ҳФдоу ҳФдонои азои асраъи фии алхдмаҳу алҳоФди алходму алҳФдаҳи ҷамъи колсФраҳ . Ва манеҳ қавли алшоър :

... «وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْواجِکُمْ بَنِینَ وَ حَفَدَةً» علماء تفسیر مختلف‌اند در معنی حفدة ابن عباس گفت و ضحّاک و حسن و جماعتی مفسران که حفدة چاکرانند و خدمتکاران، حفد یحفد حفدا و حفدانا اذا اسرع فی الخدمة و الحافد الخادم و الحفدة جمع کالسّفرة. و منه قول الشاعر:

Ва манеҳ мо ҷоءи фии дъоءи алўтр : ва алик насаъйу нҳФд , эй нсръи илои алъамали бтоътк .

و منه ما جاء فی دعاء الوتر: و الیک نسعی و نحفد، ای نسرع الی العمل بطاعتک.

Мақотил гуфт : Бенин писарон хираданд ки падарро бо эшон инс буду ҳФдаҳи писарон бузурганд ки падарро хизмат кунанд , ва гуфтаанд ҳФдаҳ духтаронанд лонҳни ихдмни фии албиўти атуми хадама . Ва қили ҳам авлоди алоўлод ,у қили ҳам азўоҷи албнот ва ҳам алохтон ,у қили ҳам авлоди алмрأаҳи ман завҷи қибла , «у рзқкми ман алтибот » эй ман алҳлол . Ва қили ман аллзизи коллбну алъслу алсмор . Ва қили ҳўи мо иأтики ъФўои сФўои ман ғайри масаълау фии злки мо

مقاتل گفت: بنین پسران خردند که پدر را با ایشان انس بود و حفدة پسران بزرگ‌اند که پدر را خدمت کنند، و گفته‌اند حفدة دخترانند لانّهنّ یخدمن فی البیوت اتمّ خدمة. و قیل هم اولاد الاولاد، و قیل هم ازواج البنات و هم الاختان، و قیل هم اولاد المرأة من زوج قبله، «وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ» ای من الحلال. و قیل من اللذیذ کاللّبن و العسل و الثّمار. و قیل هو ما یأتیک عفوا صفوا من غیر مسئلة و فی ذلک ما

Рӯй абди аллоҳи бен алсъдӣу кони ман банӣ молики бен ҳсли анаи кони иҳдси қол : қидмати алии умри бен улхитоби Форсли илои болФи динори Фрддтҳои Фқоли лами рддтҳои Фқлти анои анҳо ғанӣу стҷди ман ҳўи аҳўҷи манӣ Фқоли лии хзҳои ?фони расӯли аллоҳ ( с ) аътонии ътоءи Фқлт ё расӯли аллоҳи анои анҳу ғанӣу стҷди ман ҳўи аҳўҷи илайҳи манӣ , Фқоли лии хзаҳи ҳозои ризқи аллоҳи азои соқи алики рзқои лами тсӣлаҳу лами ташараи илайҳи нФски Фҳўи ризқи аллоҳи соқаи алики Фхзаҳ .

روی عبد اللَّه بن السّعدی و کان من بنی مالک بن حسل انّه کان یحدّث قال: قدمت علی عمر بن الخطاب فارسل الیّ بالف دینار فرددتها فقال لم رددتها فقلت انا عنها غنی و ستجد من هو احوج منّی فقال لی خذها فانّ رسول اللَّه (ص) اعطانی عطاء فقلت یا رسول اللَّه انا عنه غنی و ستجد من هو احوج الیه منّی، فقال لی خذه هذا رزق اللَّه اذا ساق الیک رزقا لم تسئله و لم تشره الیه نفسک فهو رزق اللَّه ساقه الیک فخذه.

. . . « أи Фболботли иؤмнўн »у ҳўи алосном , «у бнъмти аллоҳи ҳам икФрўн » ҳайси азоФўои алнъми илои алосному лами изиФўҳои илои алмнъми баҳои алайҳим . Қоли ибни ҳарир : исдқўни авлиёъи алшитони бмои иҳрмўнаҳи ман албҳираҳу ахўотҳо , «у бнъмаҳи аллоҳ » эй бмои аҳли аллоҳи ?лаами ман злк , « ҳам икФрўн » эй инкрўни таҳлила .

... «أَ فَبِالْباطِلِ یُؤْمِنُونَ» و هو الاصنام، «وَ بِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ یَکْفُرُونَ» حیث اضافوا النّعم الی الاصنام و لم یضیفوها الی المنعم بها علیهم. قال ابن حریر: یصدّقون اولیاء الشّیطان بما یحرمونه من البحیرة و اخواتها، «وَ بِنِعْمَةِ اللَّهِ» ای بما احلّ اللَّه لهم من ذلک، «هُمْ یَکْفُرُونَ» ای ینکرون تحلیله.

«у иъбдўни ман дуни аллоҳ » эйу иъбди ҳؤлоءи алкФори ман дуни аллоҳи асномо , « лои имлки ?лаами рзқои ман алсмоўоту алأрз » яъне ман ҷҳаҳи алсмоўоту аларзи лонҳои лои тқдри алии инзоли Қатари ман алсмоءу лои тқдри алии ихроҷи шайъи ءи ман наботи аларз , «у лои исттиъўн » эй лӣси лҳои алони малакау лои фии асттоътҳми ани имлкўо абадану интисоб « шиӣо » алии анаи бадали ман қавлаи рзқо ӯ алии анаи мафъӯли лқўлаҳи рзқо .

«وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ» ای و یعبد هؤلاء الکفار من دون اللَّه اصناما، «لا یَمْلِکُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» یعنی من جهة السّماوات و الارض لانّها لا تقدر علی انزال قطر من السّماء و لا تقدر علی اخراج شی‌ء من نبات الارض، «وَ لا یَسْتَطِیعُونَ» ای لیس لها الآن ملکة و لا فی استطاعتهم ان یملکوا ابدا و انتصاب «شَیْئاً» علی انّه بدل من قوله رزقا او علی انّه مفعول لقوله رزقا.

« Флои тзрбўои ллаҳи алأмсол » эй лои тҷълўои ?лаи Маслану лои тсФўои фӣаи шабҳо ?фонаи воҳиди ло мисли ?лау лои шабаҳи худои таъолиро анбоз магӯӣед ва ӯро ҳамтои мсозид ки ӯро мисли ва монанд нест , шарик ва анбоз нест , он гуҳ гуфт : « إни аллоҳи иълму أнтми лои тълмўн » худоӣ таъолӣ донад ва шумо ндонед яъне ҷуз аз онки аллоҳи таъолии хештанро гуфт сифат макунед ки бони шинохт ки ваии худро шиносади шумо вайро нашносед .

«فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ» ای لا تجعلوا له مثلا و لا تصفوا فیه شبها فانّه واحد لا مثل له و لا شبه خدای تعالی را انباز مگویید و او را همتا مسازید که او را مثل و مانند نیست، شریک و انباز نیست، آن گه گفت: «إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ» خدای تعالی داند و شما ندانید یعنی جز از آنک اللَّه تعالی خویشتن را گفت صفت مکنید که بآن شناخت که وی خود را شناسد شما وی را نشناسید.

Ва қил « Флои тзрбўои ллаҳи алأмсол » эй лои тшбҳўаҳи бхлқаҳу лои тқисўаҳи алии шайъи ءи ман халқау злки ани зарби алмисли анмои ҳўи лтшбиаҳи зоти бзот ӯ васфи бўсФу таъолии аллоҳи ани злк , « إни аллоҳи иълм » мо икўн қабл ани икўн , «у أнтми лои тълмўн » қадари азиматаи ҳайси ашрктм ба .

و قیل «فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ» ای لا تشبهوه بخلقه و لا تقیسوه علی شی‌ء من خلقه و ذلک انّ ضرب المثل انّما هو لتشبیه ذات بذات او وصف بوصف و تعالی اللَّه عن ذلک، «إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ» ما یکون قبل ان یکون، «وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ» قدر عظمته حیث اشرکتم به.

Қоли алзҳок : « Флои тзрбўои ллаҳи алأмсол » эй лои тъбдўои ман дунаи молои инФъкму лои изркму лои ирзқкм , « إни аллоҳи иълм » хтоءи мо тзрбўни ман аломсолу савоба , «у أнтми лои тълмўн » хтоءи злки ман савоба . Ва қили ани аллоҳи иълми ани мо абди ман дунаи ботилу антми ҷаҳлаи лои тълмўн .

قال الضحّاک: «فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ» ای لا تعبدوا من دونه مالا ینفعکم و لا یضرّکم و لا یرزقکم، «إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ» خطاء ما تضربون من الامثال و صوابه، «وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ» خطاء ذلک من صوابه. و قیل انّ اللَّه یعلم انّ ما عبد من دونه باطل و انتم جهلة لا تعلمون.

« зарби аллоҳи Маслан » зарби ӣнҷои бмънӣ васфаст , эй васфи аллоҳи шабҳо фӣаи баёни ллмқсўд , ҳамонаст ки гуфт : «у зарби аллоҳи Маслан қария »у кзлки қавла : « Флои тзрбўои ллаҳи алأмсол » эй лои тсФўои фӣаи алошбоаҳ : «у тлки алأмсоли нзрбҳои ллнос » эй нисфҳо Фнбинҳо , « ва куллан зрбнои ?лаи алأмсол ё أиҳои анноси зарб мисли إни аллоҳи лои истҳиии أни изрби Маслан » ин ҳама бмънӣ мутақорибанд . Ва дар қуръон зарбаст бмънии сайри кқўлаҳ : « إзои зрбтми фии сиблати аллоҳи إзои зрбтми фии алأрзу охрўни изрбўни фии алأрз » яъне исирўн . Ва дар қуръон зарбаст бмънии захм задани кқўлаҳ : « Фозрбўои фавқи алأъноқ » яъне алзрби болидин болслоҳ ,у кқўлаҳ : « Фзрби алрқоб » яъне алзрби болслоҳи болидин , ва дар ҳақ занон гуфт : «у аҳҷрўҳни фии алмзоҷъу азрбўҳн » яъне болидин зрбои ғайри мбрҳ .

«ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا» ضرب اینجا بمعنی وصف است، ای وصف اللَّه شبها فیه بیان للمقصود، همانست که گفت: «وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْیَةً» و کذلک قوله: «فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ» ای لا تصفوا فیه الاشباه: «وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ» ای نصفها فنبیّنها، «وَ کُلًّا ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ یا أَیُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ إِنَّ اللَّهَ لا یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلًا» این همه بمعنی متقاربند. و در قرآن ضرب است بمعنی سیر کقوله: «إِذا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ إِذا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ وَ آخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الْأَرْضِ» یعنی یسیرون. و در قرآن ضربست بمعنی زخم زدن کقوله: «فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ» یعنی الضّرب بالیدین بالسّلاح، و کقوله: «فَضَرْبَ الرِّقابِ» یعنی الضّرب بالسّلاح بالیدین، و در حقّ زنان گفت: «وَ اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضاجِعِ وَ اضْرِبُوهُنَّ» یعنی بالیدین ضربا غیر مبرّح.

« зарби аллоҳи Маслан ъбдои ммлўко » муфассиронро дарин ояти ду қавласт : яке онаст ки раби алъзаҳи худро мисл зад бо маъбуди ботил ки кофарони вайро анбоз гуфтанд , мегуяд бандае оҷизи мамлук ки бар ҳичизи подшоҳ на ва ӯро тавон инфоқ на бо он хоҷа ки малик дорад ва ӯро тавон инфоқ буд то чунонк хоҳад фарох май зайду фарох нафақа мекунад , эшон ҳар ду баробару яксон наанд , агар чаҳ халқ эшон яксонаст бмънии яксон наанд ки яке оҷизасту дайгарии қодир , пас чун баробар ва яксон доранд дар ибодати худои таъолӣ ки қодирасту тавоноу донои баҳамаи чиз , халқро доранда ва эшонро рӯзидиҳанда бо бутии мурда аз санги тарошида , на ӯро ҳаракату қӯт , на азуи нафъу зр , он гуҳ гуфт : « алҳмди ллаҳ » эй лӣси аламри комаи иФълўну лои алқўли комаи иқўлўн , мо ллоўсони ъндҳми ман яду лои маърӯфи Фтҳмди алайҳи анмои алҳмди алкомли ллаҳи холсои лонаи ҳўи алмнъму алрзоқ ,у локин « أксрҳм » яъне ҷамеъи алкФраҳ « лои иълмўн » , ани алҳмди лии лони ҷамеъи алнъми манӣ . Ва қавла : « ҳилли истўўн » зикраи блФзи алҷмъу ҳумои аснони лони мо ъдои алвоҳади ҷамъ . Қавл дигар онаст ки раби алъзаҳи дарин оят мисл зад кофарроу муъминро : « ъбдои ммлўкои лои иқдри алии шайъи ء » мисли кофараст раби алъзаҳ ӯро рӯзӣ доду мол ҷамъ карду вайро аз он моли ҳеҷ хайру нафъ на .

«ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوکاً» مفسّران را درین آیت دو قول است: یکی آنست که ربّ العزّه خود را مثل زد با معبود باطل که کافران وی را انباز گفتند، می‌گوید بنده‌ای عاجز مملوک که بر هیچیز پادشاه نه و او را توان انفاق نه با آن خواجه که ملک دارد و او را توان انفاق بود تا چنانک خواهد فراخ می‌زید و فراخ نفقه می کند، ایشان هر دو برابر و یکسان نه‌اند، اگر چه خلق ایشان یکسانست بمعنی یکسان نه‌اند که یکی عاجز است و دیگری قادر، پس چون برابر و یکسان دارند در عبادت خدای تعالی که قادرست و توانا و دانا بهمه چیز، خلق را دارنده و ایشان را روزی دهنده با بتی مرده از سنگ تراشیده، نه او را حرکت و قوّت، نه ازو نفع و ضرّ، آن گه گفت: «الْحَمْدُ لِلَّهِ» ای لیس الامر کما یفعلون و لا القول کما یقولون، ما للاوثان عندهم من ید و لا معروف فتحمد علیه انّما الحمد الکامل للَّه خالصا لانّه هو المنعم و الرّزاق، و لکنّ «أَکْثَرُهُمْ» یعنی جمیع الکفرة «لا یَعْلَمُونَ»، انّ الحمد لی لانّ جمیع النّعم منّی. و قوله: «هَلْ یَسْتَوُونَ» ذکره بلفظ الجمع و هما اثنان لانّ ما عدا الواحد جمع. قول دیگر آنست که ربّ العزّه درین آیت مثل زد کافر را و مؤمن را: «عَبْداً مَمْلُوکاً لا یَقْدِرُ عَلی‌ شَیْ‌ءٍ» مثل کافر است ربّ العزّه او را روزی داد و مال جمع کرد و وی را از آن مال هیچ خیر و نفع نه.

. . . « ва ман рзқноаҳи мнои рзқои ҳусно » ин мисл муъминаст ки раби алъзаҳ ӯро мол ва неъмат дод ва дар тоъату рзоءи ҳақи таъолии он мол нафақа кард ниҳону ошкоро то саодати охирату Наими боқии худро ҳосил кард , « ҳилли истўўн » эй ҳилли истўёни ҳозои алФқири албхилу алғнии алсхии Флзлки лои истўии алкоФри алъосии алмхолФи ломри аллоҳу алмؤмни алмтиъи ?ла . Ътоء гуфт « ъбдои ммлўко » : бӯи ҷаҳл Њишомаст , ва « ман рзқноаҳи мнои рзқои ҳусно » : абӯи бикри садиқ .

... «وَ مَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً» این مثل مؤمنست که ربّ العزّه او را مال و نعمت داد و در طاعت و رضاء حق تعالی آن مال نفقه کرد نهان و آشکارا تا سعادت آخرت و نعیم باقی خود را حاصل کرد، «هَلْ یَسْتَوُونَ» ای هل یستویان هذا الفقیر البخیل و الغنیّ السخیّ فلذلک لا یستوی الکافر العاصی المخالف لامر اللَّه و المؤمن المطیع له. عطاء گفت «عَبْداً مَمْلُوکاً»: بو جهل هشام است، و «مَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً»: ابو بکر صدّیق.

Пас дар баёни биФзўду дигар мисл зад : «у зарби аллоҳи Маслан раҷулин أҳдҳмои أбкми лои иқдри алии шайъи ء » ман алкломи лонаи валади ахрси асми лои исмъу лои ибсру лои иъқл , «у ҳўи кули алии мавлоа » эй сиқлу ваболи алӣ валеау саййида , « أинмои иўҷҳаҳ » ирслаҳ , « лои иأти бихир » лонаи оҷизи лои иФҳми мо иқоли ?лау лои иФҳми анҳу , ин мисли бутаст ки нашунӯд ва нагӯяд ва надонад ва накунад вонгаҳи борӣ гаронаст бар обид хеш бардоштанроу фурӯ ниҳоданроу хизмат кардани вайро , « ҳилли истўии ҳў ва ман иأмри болъдл » яъне аллоҳи қодири мутакаллими иأмри болтўҳиди самиъи исмъи дъоءнои басири ирии аҳўолно , «у ҳўи алии сироти мустақӣм » эй идлкми алии сирот мустақӣм мегуяд он бут бар он сифат кӣ баробару яксон буд бо худованди қодири мутакаллим гуёу доноу шунавоу бино , кирдигори рӯзии гумори бандаи навоз раҳ намой . Ва бқўли баъзе муфассирони ин мисли кофар ва муъминаст , яъне кофар ки хайр нагӯяд ва накунад ва нафармоеду муъмин ки бтўҳид фармоед ва бар дайн ҳақ хонд ва бар минҳоҷи шариъату ҳақиқат рост равад ҳаргиз кӣ баробар бошаду яксон ? ! ътоء гуфт « абкм » абии бен халафасту кон куллан алии қавмаи лонаи кони иؤзиҳм , « ва ман иأмри болъдл » : Ҳамзаи бен абд алмтлбаст . Ва гуфтаанд абкм : асиди бен абӣ алъосаст ва ман иأмри болъдл : Усмони бен ъФон . Ва қили зарби аллоҳи ҳзаҳи аломсоли лиълми анаи илоҳи воҳиду анои лои инбғии ани ишбаҳ ба ғайра .

پس در بیان بیفزود و دیگر مثل زد: «وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَیْنِ أَحَدُهُما أَبْکَمُ لا یَقْدِرُ عَلی‌ شَیْ‌ءٍ» من الکلام لانّه ولد اخرس اصمّ لا یسمع و لا یبصر و لا یعقل، «وَ هُوَ کَلٌّ عَلی‌ مَوْلاهُ» ای ثقل و وبال علی ولیّه و سیّده، «أَیْنَما یُوَجِّهْهُ» یرسله، «لا یَأْتِ بِخَیْرٍ» لانّه عاجز لا یفهم ما یقال له و لا یفهم عنه، این مثل بت است که نشنود و نگوید و نداند و نکند وانگه باری گران است بر عابد خویش برداشتن را و فرو نهادن را و خدمت کردن وی را، «هَلْ یَسْتَوِی هُوَ وَ مَنْ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ» یعنی اللَّه قادر متکلم یأمر بالتّوحید سمیع یسمع دعاءنا بصیر یری احوالنا، «وَ هُوَ عَلی‌ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ» ای یدلّکم علی صراط مستقیم می‌گوید آن بت بر آن صفت کی برابر و یکسان بود با خداوند قادر متکلّم گویا و دانا و شنوا و بینا، کردگار روزی گمار بنده نواز ره نمای. و بقول بعضی مفسّران این مثل کافر و مؤمنست، یعنی کافر که خیر نگوید و نکند و نفرماید و مؤمن که بتوحید فرماید و بر دین حق خواند و بر منهاج شریعت و حقیقت راست رود هرگز کی برابر باشد و یکسان؟! عطاء گفت «ابکم» ابی بن خلف است و کان کلّا علی قومه لانّه کان یؤذیهم، «وَ مَنْ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ»: حمزة بن عبد المطلب است. و گفته‌اند ابکم: اسید بن ابی العاص است و من یأمر بالعدل: عثمان بن عفّان. و قیل ضرب اللَّه هذه الامثال لیعلم انّه اله واحد و انّا لا ینبغی ان یشبّه به غیره.

«у ллаҳи ғайби алсмоўоту алأрз »у алмънӣу ллаҳи аиҳо анноси малики мо ғоби ани абсоркми фии алсмоўоту аларзи дуни олҳткми алтии тдъўнҳои ман дунау дуни кули мо сўоаҳ . Ва қили тақдирау ллаҳи илми ғайби алсмоўоту аларз . Ва алғибҳо ҳнои мо лои идрки болҳсу лои иФҳми болъқл . Ва қили ҳўи мо фии қавла : « إни аллоҳи ъндаҳи илми алсоъаҳ » алоиаҳ . . .

«وَ لِلَّهِ غَیْبُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» و المعنی و للَّه ایّها النّاس ملک ما غاب عن ابصارکم فی السّماوات و الارض دون آلهتکم الّتی تدعونها من دونه و دون کلّ ما سواه. و قیل تقدیره و للَّه علم غیب السّماوات و الارض. و الغیب ها هنا ما لا یدرک بالحسّ و لا یفهم بالعقل. و قیل هو ما فی قوله: «إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ» الآیة...

« ва мо أмри алсоъаҳи إлои клмҳи албср » ин ҷавоб куффор Қурайшаст ки дрхости растохез астъҷол менамуданд , бар тариқ астҳзоء мегуфтанд : « маттии ҳозои алўъди إни кантами содиқин أёни явми аддӣни أёни мрсоҳо » раб Алъоламин гуфт : « мо أмри алсоъаҳи إлои клмҳи албср » лӣси ириди ани алсоъаҳи тأтии фии ақрби ман лмҳи албсру локинаи исФи сръаҳи алқдрау алإтён баҳо мегуяд дар қудрати мо овардан ону намӯдан он осонасту саҳлу наздик , он гуҳи ҳангом он ояд чун лмҳи албср буд : товаши чашм , ки аллоҳ таъолӣ гуяд кун : бош то май буд ,у алсоъаҳи исми лўқти алншўри саммии соъаҳи лонаи ҷузъи явми ман явми алқёмаҳу аҷзоъ алзмон самяти соъот . Ва иқоли лмҳи фалони ббсраҳи азои тарафи трФои вҳё , « أўи ҳўи أқрб » калима ӯ вирдати фии алқуръони фии мавозиъи музофаи илои аллоҳи ъзу ҷли мо ҳай манеҳ фии шайъи ءи ман алшку анмои ҳаии лтўҳми алии алхлқи фӣҳо факони қиёми алсоъаҳи фии вҳоӣҳои клмҳи албсри лқўми ман алнозрину ҳў ақрб манеҳ лқўми охирин , ва ҳоказо фии қавла : «у أрслноаҳи إлии моӣаҳи أлФи أўи изидўн » , ҳам моӣаҳ алиф ъанд қавми ман алъодину изнҳми охрўни изидўн ,у қавла : « факони қоби қавсин أўи أднӣ » фии алқсии тафовуту фии қиёси алқомаҳи ихтилофу қавли ман қоли ан ӯ бмънии бали фии ҳзаҳи алмўозъи қавли марғӯби анҳу , « إни аллоҳи алии кули шайъи ءи қадир »

«وَ ما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا کَلَمْحِ الْبَصَرِ» این جواب کفّار قریشست که درخاست رستاخیز استعجال می‌نمودند، بر طریق استهزاء می‌گفتند: «مَتی‌ هذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ أَیَّانَ یَوْمُ الدِّینِ أَیَّانَ مُرْساها» ربّ العالمین گفت: «ما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا کَلَمْحِ الْبَصَرِ» لیس یرید انّ السّاعة تأتی فی اقرب من لمح البصر و لکنّه یصف سرعة القدرة و الإتیان بها می‌گوید در قدرت ما آوردن آن و نمودن آن آسانست و سهل و نزدیک، آن گه هنگام آن آید چون لمح البصر بود: تاوش چشم، که اللَّه تعالی گوید کن: باش تا می‌بود، و السّاعة اسم لوقت النّشور سمّی ساعة لانّه جزء یوم من یوم القیامة و اجزاء الزّمان سمّیت ساعات. و یقال لمح فلان ببصره اذا طرف طرفا وحیا، «أَوْ هُوَ أَقْرَبُ» کلمة او وردت فی القرآن فی مواضع مضافة الی اللَّه عزّ و جلّ ما هی منه فی شی‌ء من الشکّ و انّما هی لتوهم علی الخلق فیها فکان قیام السّاعة فی وحائها کلمح البصر لقوم من النّاظرین و هو اقرب منه لقوم آخرین، و هکذا فی قوله: «وَ أَرْسَلْناهُ إِلی‌ مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ یَزِیدُونَ»، هم مائة الف عند قوم من العادّین و یظنّهم آخرون یزیدون، و قوله: «فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی‌» فی القسیّ‌ تفاوت و فی قیاس القامة اختلاف و قول من قال انّ او بمعنی بل فی هذه المواضع قول مرغوب عنه، «إِنَّ اللَّهَ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ»