Ин сӯраи алнҳл қавмӣ гуфтанд нузули он ҳама ба Макка бӯда ва қавмӣ гуфтанд ба Мадина бӯда ва аз ибни аббос ривоят кардаанд : ки аввал сӯра бимика фурӯи омада то : «у лои тштрўои бъҳди аллоҳ »у боқии сӯраи бмдинаҳи фурӯи омадау қавл дуруст онаст ки ҷумла бимика фурӯ омад магари се оят дар охири сӯра : «у إни оқибатами Фъоқбўо » илои охири алсўраҳ . Ва баъдади кӯфӣони сад ва бист ва ҳашт оятаст ва ду ҳазор ва ҳаштсад ва чиҳил калима ва ҳафт ҳазор ва ҳафтсад ва ҳафт ҳарф , ва дар ин сӯраи чаҳор оят мансӯхаст чунонк расем бони шарҳи диҳем .

این سوره النّحل قومی گفتند نزول آن همه به مکّه بوده و قومی گفتند به مدینه بوده و از ابن عباس روایت کرده‌اند: که اوّل سوره بمکّه فرو آمده تا: «وَ لا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ» و باقی سوره بمدینة فرو آمده و قول درست آنست که جمله بمکه فرو آمد مگر سه آیت در آخر سوره: «وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا» الی آخر السّورة. و بعدد کوفیان صد و بیست و هشت آیتست و دو هزار و هشتصد و چهل کلمه و هفت هزار و هفتصد و هفت حرف، و در این سوره چهار آیت منسوخست چنانک رسیم بآن شرح دهیم.

Рӯй абии бен каъби қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : ман қрأи сӯраи алнҳли лами иҳосбаҳи аллоҳи болнъими алзии анъми алайҳи фии дори алднё ,у аътии ман алоҷри колзии моту аҳсани алўсиаҳ .

روی ابی بن کعب قال قال رسول اللَّه (ص): من قرأ سورة النّحل لم یحاسبه اللَّه بالنّعیم الذی انعم علیه فی دار الدّنیا، و اعطی من الاجر کالذی مات و احسن الوصیّة.

Қавла : « أтии أмри аллоҳ » ибн аббос гуфт : дар сабаби нузули ин оят ки аввали ин оят фурӯ омад ки : « ақтрбти алсоъаҳу аншқи алқмр » кофарон гуфтанд Муҳамад мегуяд ки қиёмат наздикаст даст аз корҳо бидоред то бубинем ки ҳосил ин гуфт вай чаҳ хоҳад буд , рӯзӣ чанд бар омад гуфтанд : ё Муҳамад мо нарай шиӣо ! мо аз онч гуфтӣ ки қиёмат наздикаст ҳичиз намебайнему асари он пайдо нест , дар он ҳол оят омад ки : « ақтрби ллноси ҳсобҳм » эшон бтрсиднд ва ҳам чунон дар интизор нишастанд то ин қиёмат кӣ хоҳад буд , чун рӯзгор бар омад гуфтанд : ё Муҳамад мо нарай шиӣои ммои тхўФно бае Муҳамад аз ончи моро бон май тарсонеи ҳеҷ нишон пайдо нест ! Ҷабраил омад ва оят оварад : « أтии أмри аллоҳ » расӯли худо ( с )у ёрони азин сухан фароҳам омаданд , баросту чап май нгрстнд , чунон пиндоштанд ки қиёмат оғоз кард , Ҷабраил омад ва гуфт : « Флои тстъҷлўаҳ » шитоб макунед ва сокин бошед , эшон ҳама сокин шуданд , пас Мустафо ( с ) гуфт : беъсати аноу алсоъаҳи кҳотину ашори босбъиаҳи ани кодти лтсбқнӣ ,у бойени маънии амр ӣнҷо қиёматаст . Ибн аббос гуфт : кони баъс алнабӣ ( с ) ман ашроти алсоъаҳу ани Ҷабраили лмои мари боҳилли алсмоўоти мбъўсои илои Муҳамади қолўои аллоҳи Акбари қади қомати алсоъаҳ ,у ?утии бмънӣ иأтӣаст чунонк онҷо гуфт : «у нодаии أсҳоби алأъроФ »у анмои астъмли лафзи алмозии ллмстқбли тҳқиқоу лони мо ҳўи оат қатъан Фҳўи комаи ?утӣ . Ва қили маъноа : « أтии أмри аллоҳ » въдо , « Флои тстъҷлўаҳ » вқўъо , ва гуфтаанд амри масдар амрасту муроди бойени Фроӣз дайнасту аҳкоми шаръ , эй ҷоءи алқуръони болФроӣзу алоҳкому алҳдўд . Ва гуфтаанд ин ҷавоби нзри бен алҳрсаст ки астъҷол азоб мекард ва мегуфт : « إни кони ҳозои ҳў алҳақ ман ъндки Фأмтри ълинои ҳаҷҷораи ман алсмоء » алоиаҳ . . . Раб Алъоламин гуфт : « أтии أмри аллоҳ » эй ҷоءи алъзоби Флои тстъҷлўаҳ инак азоб омад астъҷол макун , Фқтли явми бадари сбро . Ва гуфтаанд амр дар қуръон бар сездаҳ ваҷҳаст : яке бмънии дайн чунонк дар сӯра алтўбаҳ гуфт : « ҳатто ҷоء алҳақу зуҳри أмри аллоҳ » яъне дайни аллоҳи алислом , ҳамонаст ки дар сӯра алонбёء гуфт : «у тқтъўои أмрҳми бинҳм »

قوله: «أَتی‌ أَمْرُ اللَّهِ» ابن عباس گفت: در سبب نزول این آیت که اوّل این آیت فرو آمد که: «اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ» کافران گفتند محمّد می‌گوید که قیامت نزدیکست دست از کارها بدارید تا ببینیم که حاصل این گفت وی چه خواهد بود، روزی چند بر آمد گفتند: یا محمّد ما نری شیئا! ما از آنچ گفتی که قیامت نزدیکست هیچیز نمی‌بینیم و اثر آن پیدا نیست، در آن حال آیت آمد که: «اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ» ایشان بترسیدند و هم چنان در انتظار نشستند تا این قیامت کی خواهد بود، چون روزگار بر آمد گفتند: یا محمّد ما نری شیئا ممّا تخوّفنا به ای محمّد از آنچ ما را بآن می‌ترسانی هیچ نشان پیدا نیست! جبرئیل آمد و آیت آورد: «أَتی‌ أَمْرُ اللَّهِ» رسول خدا (ص) و یاران ازین سخن فراهم آمدند، براست و چپ می‌نگرستند، چنان پنداشتند که قیامت آغاز کرد، جبرئیل آمد و گفت: «فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ» شتاب مکنید و ساکن باشید، ایشان همه ساکن شدند، پس مصطفی (ص) گفت: بعثت انا و الساعة کهاتین‌ و اشار باصبعیه ان کادت لتسبقنی، و باین معنی امر اینجا قیامتست. ابن عباس گفت: کان بعث النبی (ص) من اشراط السّاعة و انّ جبرئیل لمّا مرّ باهل السّماوات مبعوثا الی محمّد قالوا اللَّه اکبر قد قامت السّاعة، و اتی بمعنی یأتی است چنانک آنجا گفت: «وَ نادی‌ أَصْحابُ الْأَعْرافِ» و انما استعمل لفظ الماضی للمستقبل تحقیقا و لانّ ما هو آت قطعا فهو کما اتی. و قیل معناه: «أَتی‌ أَمْرُ اللَّهِ» وعدا، «فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ» وقوعا، و گفته‌اند امر مصدر امر است و مراد باین فرائض دین است و احکام شرع، ای جاء القرآن بالفرائض و الاحکام و الحدود. و گفته‌اند این جواب نضر بن الحرث است که استعجال عذاب می‌کرد و می‌گفت: «إِنْ کانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِکَ فَأَمْطِرْ عَلَیْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ» الآیة... ربّ العالمین گفت: «أَتی‌ أَمْرُ اللَّهِ» ای جاء العذاب فلا تستعجلوه اینک عذاب آمد استعجال مکن، فقتل یوم بدر صبرا. و گفته‌اند امر در قرآن بر سیزده وجه است: یکی بمعنی دین چنانک در سورة التّوبة گفت: «حَتَّی جاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ» یعنی دین اللَّه الاسلام، همانست که در سورة الانبیاء گفت: «وَ تَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ»

Яъне Фрқўои динҳми алисломи алзии амрўо ба Фдхлўои фии ғайра . Ва қоли фии алмؤмнин « Фтқтъўои أмрҳми бинҳм » .

یعنی فرّقوا دینهم الاسلام الذی امروا به فدخلوا فی غیره. و قال فی المؤمنین «فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ».

Ваҷҳи дувум амраст бмънии қавл чунонк дар сӯра алкҳФ гуфт : « إзи итнозъўни бинҳми أмрҳм » яъне қўлҳм , ва дар сӯра тоҳо гуфт : « Фтнозъўои أмрҳми бинҳм » эй қўлҳм , ва дар сӯра ҳуд гуфт : « ҳатто إзои ҷоءи أмрно » эй қўлно «у Фори алтнўр » ,у кзлки қавла : « Флмои ҷоءи أмрно » .

وجه دوم امر است بمعنی قول چنانک در سوره الکهف گفت: «إِذْ یَتَنازَعُونَ بَیْنَهُمْ أَمْرَهُمْ» یعنی قولهم، و در سوره طه گفت: «فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ» ای قولهم، و در سوره هود گفت: «حَتَّی إِذا جاءَ أَمْرُنا» ای قولنا «وَ فارَ التَّنُّورُ»، و کذلک قوله: «فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا».

Ваҷҳи сеюм амраст бмънии азоби кқўлаҳ : «у қоли алшитони лмои қзии алأмр » эй лмои ваҷаби алъзоби боҳилли алнор ва дар сӯра Марям гуфт : « إзи қзии алأмр » эй ваҷаби алъзоб , ҳамонаст ки дар ҳуд гуфт : «у ғизи алмоءу қзии алأмр » .

وجه سوم امر است بمعنی عذاب کقوله: «وَ قالَ الشَّیْطانُ لَمَّا قُضِیَ الْأَمْرُ» ای لمّا وجب العذاب باهل النّار و در سوره مریم گفت: «إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ» ای وجب العذاب، همانست که در هود گفت: «وَ غِیضَ الْماءُ وَ قُضِیَ الْأَمْرُ».

Ваҷҳи чаҳоруми амр исоаст ( ъ ) кқўлаҳи фии сӯраи Марям : « субҳонаи إзои қзии أмро » яъне исои кони фии илмаи ани икўни Фикўни ман ғайри аб « Фإнмои иқўл ?ла кун Фикўн » ,у назираи фии албқраҳ : «у إзои қзии أмрои Фإнмои иқўл ?ла кун Фикўн » ваҷҳи панҷум амраст бмънии қатл , яъне қатли куффори Маккаи ббдр , чунонк дар ҳам алмؤмн гуфт : « Фإзои ҷоءи أмри аллоҳ » яъне алқтли ббдри қзии болҳқ .

وجه چهارم امر عیسی است (ع) کقوله فی سورة مریم: «سُبْحانَهُ إِذا قَضی‌ أَمْراً» یعنی عیسی کان فی علمه ان یکون فیکون من غیر اب «فَإِنَّما یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ»، و نظیره فی البقرة: «وَ إِذا قَضی‌ أَمْراً فَإِنَّما یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ» وجه پنجم امر است بمعنی قتل، یعنی قتل کفّار مکّه ببدر، چنانک در حم المؤمن گفت: «فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ» یعنی القتل ببدر قضی بالحقّ.

Ваҷҳи шашуми амри фатҳ Маккааст , кқўлаҳ : « Фтрбсўо ҳатто иأтии аллоҳи бأмраҳ » яъне фатҳи Макка .

وجه ششم امر فتح مکّه است، کقوله: «فَتَرَبَّصُوا حَتَّی یَأْتِیَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ» یعنی فتح مکّه.

Ваҷҳи ҳафтуми амри қатл банӣ қризаҳасту ҷлоءи аҳли нзири Фзлки қавлаи фии албқраҳ : « ФоъФўоу асФҳўо » яъне ани алиҳўд « ҳатто иأтии аллоҳи бأмраҳ » яъне қатл банӣ қризаҳу ҷлоءи аҳли алнзир .

وجه هفتم امر قتل بنی قریظه است و جلاء اهل نضیر فذلک قوله فی البقرة: «فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا» یعنی عن الیهود «حَتَّی یَأْتِیَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ» یعنی قتل بنی قریظه و جلاء اهل النّضیر.

Ваҷҳи ҳаштум амраст бмънии қиёмат , кқўлаҳ : « أтии أмри аллоҳ » яъне алқёмаҳ ,у фии сӯраи алҳдид : «у ғрткми алأмонӣ ҳатто ҷоءи أмри аллоҳ » яъне алқёмаҳ .

وجه هشتم امر است بمعنی قیامت، کقوله: «أَتی‌ أَمْرُ اللَّهِ» یعنی القیامة، و فی سورة الحدید: «وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمانِیُّ حَتَّی جاءَ أَمْرُ اللَّهِ» یعنی القیامة.

Ваҷҳи нуҳум амраст бмънии қзоءи кқўлаҳи фии алръд : « идбри алأмр » яъне иқзии алқзоءи вҳдаҳ ,у фии алоъроФ : « أлои ?лаи алхлқу алأмр » яъне алои ?лаи алхлқу алқзоءи фии алхлқи мо ишоء .

وجه نهم امر است بمعنی قضاء کقوله فی الرّعد: «یُدَبِّرُ الْأَمْرَ» یعنی یقضی القضاء وحده، و فی الاعراف: «أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ» یعنی الا له الخلق و القضاء فی الخلق ما یشاء.

Ваҷҳи даҳум амраст бмънии ваҳй , кқўлаҳи фии сӯраи алмзоҷъ : « идбри алأмри ман алсмоءи إлии алأрз » яъне инзли алўҳии ман алсмоءи илои аларз ,у фии алтлоқ : « итнзли алأмри бинҳн » эй алўҳӣ .

وجه دهم امر است بمعنی وحی، کقوله فی سورة المضاجع: «یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَی الْأَرْضِ» یعنی ینزّل الوحی من السّماء الی الارض، و فی الطلاق: «یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ» ای الوحی.

Ваҷҳи ёздаҳуми айн амраст яъне кори хилоиқ , кқўлаҳ : « أлои إлии аллоҳи тсири алأмўр » яъне умӯри алхлоӣқ .

وجه یازدهم عین امر است یعنی کار خلایق، کقوله: «أَلا إِلَی اللَّهِ تَصِیرُ الْأُمُورُ» یعنی امور الخلائق.

Ваҷҳи давоздаҳум амраст бмънии нусрат , кқўлаҳи фии оли умрон : « ҳилли лнои ман алأмри ман шайъи ءи қул إни алأмри каллаи ллаҳ » яъне алнср .

وجه دوازدهم امر است بمعنی نصرت، کقوله فی آل عمران: «هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَیْ‌ءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلَّهِ» یعنی النّصر.

Ваҷҳи сездаҳум амраст бмънии занб , кқўлаҳи фии алтлоқ , « Фзоқти ваболи أмрҳо » яъне ҷзоءи занбҳо ,у фии алҳшр : « зоқўои ваболи أмрҳм »у фии алмоӣдаҳ : « лизўқи ваболи أмраҳ » яъне ҷзоءи занба .

وجه سیزدهم امر است بمعنی ذنب، کقوله فی الطلاق، «فَذاقَتْ وَبالَ أَمْرِها» یعنی جزاء ذنبها، و فی الحشر: «ذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ» و فی المائدة: «لِیَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ» یعنی جزاء ذنبه.

« субҳонау таъолӣ » тнзиҳои ?лау тъолё , « ъмои ишркўн » қрأи Ҳамзау алксоӣӣ « тшркўн » болтоءи алии улхитобу албоқўни болёءи алии алғибаҳ . Ва қили субҳонаи ани астъҷоли убайда ,у фии алхбр : лои изоли алъбди бихири мо лами истъҷл , қил ё расӯли аллоҳу Киеви истъҷл ? қол : иқўли даъвату лами истҷби лӣ .

«سُبْحانَهُ وَ تَعالی‌» تنزیها له و تعالیا، «عَمَّا یُشْرِکُونَ» قرأ حمزة و الکسائی «تشرکون» بالتّاء علی الخطاب و الباقون بالیاء علی الغیبة. و قیل سبحانه عن استعجال عبیده، و فی الخبر: لا یزال العبد بخیر ما لم یستعجل، قیل یا رسول اللَّه و کیف یستعجل؟ قال: یقول دعوت و لم یستجب لی.

« таназзул » бФтҳи алтоءу алнўну алзои мшддаҳ « алмлоӣкаҳ » болрФъи қрأҳои рӯҳи ани ёқӯб ,у қрأи ибни касӣру абӯи Амру рўиси ани ёқӯб : « инзл » болёءи мзмўмаҳу искони алнўну касри алзоӣ ва тахфифҳоу насб « алмлоӣкаҳ »у қрأи албоқўн : « инзл » бзми алёءу фатҳи алнўну касри алзоӣ ва ташдидҳо . Ва рӯй алксоӣии ани абии бикр « таназзул » болтоءи мзмўмаҳу фатҳи алнўну алзои мшддаҳ « алмлоӣкаҳ » рафъ , « болрўҳи ман أмраҳ » эй болавҳии алзии яҳё ба алҳақу яҳё ба алқлб ,у қили алрўҳи алнбўаҳҳо ҳно . Ва қавла : « алии ман ишоءи ман ибода » эй алии ман ихсаҳи болнбўаҳ ,у қили алрўҳи ҳам ҳифзаи алии алмлоӣкаҳи лои троҳми комаи ани алмлоӣкаҳи ҳифзаи ълинои лои нроҳм , қоли абӯи убайда : болрўҳ эй маъаи алрўҳу ҳўи Ҷабраил , « أни أнзрўои أнаҳи лои إлаҳи إлои أнои Фотқўн » тақдираи анзрўои аҳли алкФру алмъосӣ бона лои илоҳи алои ано , эй мрўои аҳли алкФри бтўҳидӣу ани лои ишркўо бе шиӣои маънӣ оят онаст ки раби алъзаҳи Фриштгони осмон фурӯ мефиристад брсўлони хеш то номау пайғоми оранд боишон ки кофаронро аз азоб ман битарсонед ва эшонро бтўҳиди Фрмоӣид ва огоҳ кунед ки ман худованд ягонаам , ҷузи ман худованд нест , аз ман битарсед ва аз нофармонӣ ман бипарҳезед , он гуҳи длоӣли тавҳидро баён кард аз офариниши осмон ва замин гуфт : « халқи алсмоўоту алأрзи болҳқ » эй бқўлаҳ алҳақ кун ,у қили хлқҳмои ҳаҷаи алии алхлқи лиътбрўои бҳмои лами ихлқҳмои ъбсо . Ва қили болҳқ эй лиъбдўнӣ , « таъолии ъмои ишркўн » эй артФъи ани аллазӣнаи ашркўҳм ба лонаами лои ихлқўни шиӣо ва ҳам ихлқўн .

«تنزل» بفتح التّاء و النّون و الزّای مشدّدة «الْمَلائِکَةَ» بالرّفع قرأها روح عن یعقوب، و قرأ ابن کثیر و ابو عمرو و رویس عن یعقوب: «یُنَزِّلُ» بالیاء مضمومة و اسکان النّون و کسر الزّای و تخفیفها و نصب «الملائکة» و قرأ الباقون: «ینزل» بضم الیاء و فتح النّون و کسر الزّای و تشدیدها. و روی الکسائی عن ابی بکر «تنزل» بالتّاء مضمومة و فتح النّون و الزّای مشدّدة «الملائکة» رفع، «بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ» ای بالوحی الذی یحیی به الحقّ و یحیی به القلب، و قیل الرّوح النّبوّة ها هنا. و قوله: «عَلی‌ مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ» ای علی من یخصّه بالنّبوّة، و قیل الرّوح هم حفظة علی الملائکة لا تراهم کما انّ الملائکة حفظة علینا لا نراهم، قال ابو عبیدة: بالرّوح ای مع الرّوح و هو جبرئیل، «أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاتَّقُونِ» تقدیره انذروا اهل الکفر و المعاصی بانّه لا اله الّا انا، ای مروا اهل الکفر بتوحیدی و ان لا یشرکوا بی شیئا معنی آیت آنست که ربّ العزّه فریشتگان آسمان فرو می‌فرستد برسولان خویش تا نامه و پیغام آرند بایشان که کافران را از عذاب من بترسانید و ایشان را بتوحید فرمائید و آگاه کنید که من خداوند یگانه‌ام، جز من خداوند نیست، از من بترسید و از نافرمانی من بپرهیزید، آن گه دلائل توحید را بیان کرد از آفرینش آسمان و زمین گفت: «خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ» ای بقوله الحقّ کن، و قیل خلقهما حجّة علی الخلق لیعتبروا بهما لم یخلقهما عبثا. و قیل بالحقّ ای لیعبدونی، «تَعالی‌ عَمَّا یُشْرِکُونَ» ای ارتفع عن الذین اشرکوهم به لانّهم لا یخلقون شیئا و هم یخلقون.

« халқи алإнсони ман нутфаи Фإзои ҳўи хсими мубин » раво бошад ки саёқи ин оят бар сиблати мадҳ буд : яъне ки одамӣ аз нутфа офаридем қатрае оби маин , Фозои ҳўи қавии алии мунозиъаи алхсўми ибин алҳақ ани алботл аз нутфаи заъифи офарӣдаи вонгаҳ аз қӯти бони ҷои расида ки бо хасмон дар мнозът барояду ҳақ аз ботил ҷудо кунад , ва раво бошад ки бар сифат зм ниҳанд : эй иҷодли авлиёъи аллоҳу инкр алҳақ одамӣ аз қатрае нутфаи офарӣдау ангаи хасмии ошкорои бархеста бо авлиёъи худои бботл хусумат мегираду ҳақро мункир мешавад .

«خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ» روا باشد که سیاق این آیت بر سبیل مدح بود: یعنی که آدمی از نطفه آفریدیم قطره‌ای آب مهین، فاذا هو قویّ علی منازعة الخصوم یبیّن الحقّ عن الباطل از نطفه ضعیف آفریده وانگه از قوّت بآن جای رسیده که با خصمان در منازعت برآید و حق از باطل جدا کند، و روا باشد که بر صفت ذم نهند: ای یجادل اولیاء اللَّه و ینکر الحقّ آدمی از قطره‌ای نطفه آفریده و انگه خصمی آشکارا برخاسته با اولیاء خدا بباطل خصومت می‌گیرد و حق را منکر می‌شود.

Клбӣ гуфт : ин оят дар шаъни абии бен халафи алҷмҳӣ фурӯд омад ки устихони ризидаҳ бар дошта буд ва бар Мустафо ( с ) оварда ва мегуфт : ман яҳёи алъзом ва ҳай Ромем ? раб Алъоламин гуфт : « Фإзои ҳўи хсими мубин » ҷадали болботл , мубини ибини мо фии замираи ман алкФри бботл хусумат мегирад бо Мустафо ( с ) дар инкори баъсу куфри ботини хеш изҳор мекунад .

کلبی گفت: این آیت در شأن ابی بن خلف الجمحی فرود آمد که استخوان ریزیده بر داشته بود و بر مصطفی (ص) آورده و میگفت: من یحیی العظام و هی رمیم؟ ربّ العالمین گفت: «فَإِذا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ» جدل بالباطل، مبین یبیّن ما فی ضمیره من الکفر بباطل خصومت می‌گیرد با مصطفی (ص) در انکار بعث و کفر باطن خویش اظهار می‌کند.

«у алأнъоми халқҳо » насби алонъоми алии феъли мзмр яъне халқи алонъому ҳаии алإблу албқру алғнм , « лакам » иҷўзи ани итълқи бхлқҳоу иҷўзи ани итълқи бмои баъда , эй « лаками фӣҳо дафи ء »у ҳозои азҳари лқўлаҳ : «у лаками фӣҳо ҷамол »у алдФи ءи исми лмои идФии ман албрд яъне мо истдФӣўн ба ман алоксиаҳу алأбниаҳи ман ашъорҳоу асўоФҳоу аўборҳои Фимнъи албрду алҳри ҷмиъои локини ақтсри алии зикри аҳади алздини кқўлаҳ : «у ҷаъли лаками сробили тқикми алҳр » ,у қавла : « манофе » яъне ман алнслу алдру алркўбу алҳмл вағайриҳо , «у минҳои тأклўн » ман аллҳму аллбн .

«وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها» نصب الانعام علی فعل مضمر یعنی خلق الانعام و هی الإبل و البقر و الغنم، «لَکُمْ» یجوز ان یتعلّق بخلقها و یجوز ان یتعلق بما بعده، ای «لَکُمْ فِیها دِفْ‌ءٌ» و هذا اظهر لقوله: «وَ لَکُمْ فِیها جَمالٌ» و الدّف‌ء اسم لما یدفئ من البرد یعنی ما یستدفئون به من الاکسیة و الأبنیة من اشعارها و اصوافها و اوبارها فیمنع البرد و الحرّ جمیعا لکن اقتصر علی ذکر احد الضدّین کقوله: «وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ»، و قوله: «مَنافِعُ» یعنی من النّسل و الدّر و الرّکوب و الحمل و غیرها، «وَ مِنْها تَأْکُلُونَ» من اللّحم و اللّبن.

«у лаками фӣҳо ҷамол » зинау ҳасани манзари лони алонсони иъҷб ба . Ва қили ъз ва абҳаҳ ъанд нзроӣкм , « ҳайни триҳўну ҳайни тсрҳўн » эй ҳайни трдўнҳои ман мроъиҳои илои мроҳҳои болъшӣу ҳайни тхрҷўнҳои болғдоаҳи илои мсорҳҳои хс вақте алороҳаҳу алсроҳи лонҳмои вақтони тҷтмъи Фиҳмои алонъоми сами ттФрқи фии алмръӣу қоли қтодаҳ : аъҷби мо ткўни алонъоми азои роҳати ъзомои зрўъҳои тўолои аснмтҳо , иқол : срҳти алإбли асрҳҳои срҳои азои ғдўти баҳои илои алмръии Фхлитҳои тръӣу срҳти ҳаии срўҳои лозиму мтъд . Ҳзаҳи алоиаҳу алтии баъдаи далели алии ани талаби алҷмолу алзинаҳи азои ърии соҳибҳо ман алФхру алхилоءу ?ераади баҳо изҳор наамма аллоҳи алайҳи лӣси бмؤсри фии наски алноску лӣси ман алднёи алмзмўмаҳи лонаи ҷли ҷалолаи ҷаъли злки фии ъдоди алнъмаҳи алии халқа .

«وَ لَکُمْ فِیها جَمالٌ» زینة و حسن منظر لانّ الانسان یعجب به. و قیل عزّ و ابّهة عند نظرائکم، «حِینَ تُرِیحُونَ وَ حِینَ تَسْرَحُونَ» ای حین تردّونها من مراعیها الی مراحها بالعشیّ و حین تخرجونها بالغداة الی مسارحها خص وقتی الاراحة و السّراح لانّهما وقتان تجتمع فیهما الانعام ثمّ تتفرّق فی المرعی و قال قتادة: اعجب ما تکون الانعام اذا راحت عظاما ضروعها طوالا اسنمتها، یقال: سرحت الإبل اسرحها سرحا اذا غدوت بها الی المرعی فخلّیتها ترعی و سرحت هی سروحا لازم و متعد. هذه الآیة و التی بعده دلیل علی انّ طلب الجمال و الزّینة اذا عری صاحبها من الفخر و الخیلاء و اراد بها اظهار نعمة اللَّه علیه لیس بمؤثر فی نسک النّاسک و لیس من الدّنیا المذمومة لانّه جلّ جلاله جعل ذلک فی عداد النّعمة علی خلقه.

«у таҳаммули أсқолкм » амтъаҳи алсФр ,у қили аҳмолкм ,у қили абдонкм ва манеҳ алсқлони ллҷну алонс ва манеҳ қавла : «у أхрҷти алأрзи أсқолҳо » яъне абадон банӣ одам , « إлии балад » ҳаии алмдинаҳ ,у қили Макка ,у қили Миср ,у қили ҳўи алии алъмўм , « лами ткўнўои болғиаҳи إлои бшқи алأнФс » алшқ : алмшқаҳ ,у қили алшқ аҳад насафӣ алшии ء яъне лами ткўнўои болғиаҳи алои бнсФи алнФси лзҳоби нисфҳо болтъб эй инсФи қавии анФскму маънӣ : « лами ткўнўои болғиаҳ » лои тсирўни илайҳи алои бмшқаҳи шадидаи ФкиФи кантами тқдрўни алии сиқли амтъткм . Ва қили маъноа « إлои бшқи алأнФс » лӯлоҳо , ФҳзФи лӯлоҳо лони улҳоли тдли алайҳ , « إни рбкми лрؤФи раҳим » ҳайни ман алайкуми бҳзаҳи алманофеъ .

«وَ تَحْمِلُ أَثْقالَکُمْ» امتعة السّفر، و قیل احمالکم، و قیل ابدانکم و منه الثّقلان للجن و الانس و منه قوله: «وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها» یعنی ابدان بنی آدم، «إِلی‌ بَلَدٍ» هی المدینة، و قیل مکّة، و قیل مصر، و قیل هو علی العموم، «لَمْ تَکُونُوا بالِغِیهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ» الشقّ: المشقة، و قیل الشقّ احد نصفی الشی‌ء یعنی لم تکونوا بالغیه الّا بنصف النّفس لذهاب نصفها بالتّعب ای ینصف قوی انفسکم و معنی: «لَمْ تَکُونُوا بالِغِیهِ» لا تسیرون الیه الّا بمشقّة شدیدة فکیف کنتم تقدرون علی ثقل امتعتکم. و قیل معناه «إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ» لولاها، فحذف لولاها لانّ الحال تدلّ علیه، «إِنَّ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ» حین منّ علیکم بهذه المنافع.

«у алхил » эйу халқи алхил , «у албғолу алҳмири лтркбўҳоу зина » эй ва ҷаълҳо зинаи лаками маъаи алманофеъи алтии фӣҳо . Абӯи Ҳанифау молику ҷамоатии уламои азин оят далел гирифтанд ки гӯшт асб ҳаромаст ки раби алъзаҳ дар шутуру гов ва гӯсфанд гуфт : «у минҳои тأклўн » ва дар асб гуфт : « лтркбўҳоу зина »у таъарруз акл накард .

«وَ الْخَیْلَ» ای و خلق الخیل، «وَ الْبِغالَ وَ الْحَمِیرَ لِتَرْکَبُوها وَ زِینَةً» ای و جعلها زینة لکم مع المنافع التی فیها. ابو حنیفه و مالک و جماعتی علماء ازین آیت دلیل گرفتند که گوشت اسب حرامست که ربّ العزّه در شتر و گاو و گوسفند گفت: «وَ مِنْها تَأْکُلُونَ» و در اسب گفت: «لِتَرْکَبُوها وَ زِینَةً» و تعرّض اکل نکرد.

Ибни аббосро пурседанд аз гӯшти асб ва ин оят бар хонд ва гуфт : ҳозои ллркўб ,у ояти пеш бар хонд : «у алأнъоми халқҳо лакам » гуфт :у ҳзаҳи ллокл .

ابن عباس را پرسیدند از گوشت اسب و این آیت بر خواند و گفت: هذا للرّکوب، و آیت پیش بر خواند: «وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَکُمْ» گفت: و هذه للاکل.

Ва мазҳаби шофиии матлабӣу асҳоб ҳадис онаст ки гӯшт асб ҳалоласт ва ин ояти далел таҳрим нест ки саёқи оят бар ваҷҳи изҳори ҳуҷҷат ваҳдониятасту танбеҳи халқ бар адоءи шукри анвоъи неъмат ки дарин оёт бар шимурд , на бар ваҷҳи баёни таҳриму таҳлили гӯшту далели шофиии андарин боби хабар Мустафоаст ( с ) : рӯй ҷобири бен абди аллоҳи ани расӯли аллоҳ ( с ) наҳй явми хайбари ани лҳўми алҳмри алоҳлиаҳу изни фии лҳўми алхил , ва рӯй ани ҷобири қол : атмънои расӯли аллоҳ ( с ) явми хайбари лҳўми алхилу нҳонои ани лҳўми алҳмр .

و مذهب شافعی مطلبی و اصحاب حدیث آنست که گوشت اسب حلالست و این آیت دلیل تحریم نیست که سیاق آیت بر وجه اظهار حجّت وحدانیّت است و تنبیه خلق بر اداء شکر انواع نعمت که درین آیات بر شمرد، نه بر وجه بیان تحریم و تحلیل گوشت و دلیل شافعی اندرین باب خبر مصطفی است (ص): روی جابر بن عبد اللَّه انّ رسول اللَّه (ص) نهی یوم خیبر عن لحوم الحمر الاهلیّة و اذن فی لحوم الخیل، و روی عن جابر قال: اطمعنا رسول اللَّه (ص) یوم خیبر لحوم الخیل و نهانا عن لحوم الحمر.

Ва ани асмоءи бинти абии бикри қолат : аклнои лаҳми фарси алии аҳди расӯли аллоҳ ( с ) , «у ихлқи мо лои тълмўн » баъди ҳзаҳи алошёءи ?фони халқи аллоҳи фии албру албҳру алҳўоءи аксари ман ани иъду иҳсӣ ,у ирўии ан алнабӣ ( с ) анаи қол : « ани аллоҳи таъолии халқи ирзои бизоء мисли алднёи сулсин мараи мҳшўаҳи хлқои ман халқи аллоҳи лои иълмўни ани аллоҳи иъсии турфаи айни воҳида » , қолўо ё расӯли аллоҳ : амни валади валади одам ? қол : мо иълмўни ани аллоҳи халқи одам , қолўо : Фоин Иблис манеҳам ? қоли мо иълмўни ани аллоҳи халқи Иблис , сами қрأи расӯли аллоҳ ( с ) : «у ихлқи мо лои тълмўн » .

و عن اسماء بنت ابی بکر قالت: اکلنا لحم فرس علی عهد رسول اللَّه (ص)، «وَ یَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ» بعد هذه الاشیاء فانّ خلق اللَّه فی البرّ و البحر و الهواء اکثر من ان یعدّ و یحصی، و یروی عن النبی (ص) انّه قال: «ان اللَّه تعالی خلق ارضا بیضاء مثل الدنیا ثلثین مرة محشوة خلقا من خلق اللَّه لا یعلمون ان اللَّه یعصی طرفة عین واحدة»، قالوا یا رسول اللَّه: امن ولد ولد آدم؟ قال: ما یعلمون انّ اللَّه خلق آدم، قالوا: فاین ابلیس منهم؟ قال ما یعلمون انّ اللَّه خلق ابلیس، ثمّ قرأ رسول اللَّه (ص): «وَ یَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ».

Ва ани ибни аббоси қол : ани ани ямини алърши нҳрои ман нур мисли алсмоўоти алсбъ ва аларзин алсбъу албҳори алсбъи идхлаҳи Ҷабраил ( ъ ) кули саҳари Фиғтсли фӣаи Физдоди нурои илои нурау ҷмолои илои ҷамолау узамои илои азмаи сами интФзи Фихрҷи аллоҳи ман кули қатраи тқъи ман решаи кзои кзои алифи малик идхл манеҳам кули явми сбъўни алифи малики албити алмъмўру сбъўни алФои алкъбаҳи лои иъўдўни илоҳо илои ани тқўми алсоъаҳ . Қоли Ассадӣ : «у ихлқи мо лои тълмўн » алсўси фии алсёб ,у қили мо аъди фии алҷнаҳи лоҳлҳоу фии алнори лоҳлҳои ммои лами тараи айну лои хатари алии қалби башар .

و عن ابن عباس قال: انّ عن یمین العرش نهرا من نور مثل السّماوات السّبع و الارضین السّبع و البحار السّبع یدخله جبرئیل (ع) کلّ سحر فیغتسل فیه فیزداد نورا الی نوره و جمالا الی جماله و عظما الی عظمه ثمّ ینتفض فیخرج اللَّه من کلّ قطرة تقع من ریشه کذا کذا الف ملک یدخل منهم کلّ یوم سبعون الف ملک البیت المعمور و سبعون الفا الکعبة لا یعودون الیها الی ان تقوم الساعة. قال السدی: «وَ یَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ» السّوس فی الثّیاب، و قیل ما اعدّ فی الجنّة لاهلها و فی النّار لاهلها ممّا لم تره عین و لا خطر علی قلب بشر.

«у алии аллоҳи қасди алсбил » яъне сўоءҳо ва истиқоматҳо мегуяд бар хдоисти ростии роҳ яъне он роҳ ростаст ки дар он рӯй фаро худосту гузар бар вай ва он роҳи суннат ва ҷамоатаст , «у минҳои ҷоӣр » яъне алоҳўоءу албдъ , беонақавла : «у أни ҳозои сиротӣ мустақиман Фотбъўаҳ »у қил : «у алии аллоҳи қасди алсбил » эй алайҳи табйини туруқ алҳақ болҳҷаҳу албрҳон , ман аҳтдии ФлнФсаҳ ва ман зли феълӣҳо , «у минҳои ҷоӣр » эй ва ман алсбли туруқи ғайр қосида мегуяд бар хдоисти ҷли ҷалола ки дайни ҳанифӣу миллати исломи бҳҷту бурҳон равшан дораду шароеъу Фроӣзи он баён кунад , пас ҳар ки бони роҳи барад ва он роҳ равад худро суд кунад ва ҳар ки аз он бар гардад бар худ зиён кунад , он гуҳ гуфт : «у минҳои ҷоӣр » ва аз роҳҳо ҳаст ки кажаст , норосту носавоб чун роҳи тарсоеу ҷуҳудӣу габрӣ ва агар аллоҳи хостии ҳамаро бад-ӣн роҳ намӯдӣ ва бар ҷодаи имони бдоштӣ то ихтилоф дар дайн набӯдӣу локинаи ъзу ҷли иҳдии ман ишоءу изли ман ишоءу идъўи илои сироти мустақӣм .

«وَ عَلَی اللَّهِ قَصْدُ السَّبِیلِ» یعنی سواءها و استقامتها می‌گوید بر خدایست راستی راه یعنی آن راه راستست که در آن روی فرا خداست و گذر بر وی و آن راه سنّت و جماعتست، «وَ مِنْها جائِرٌ» یعنی الاهواء و البدع، بیانه قوله: «وَ أَنَّ هذا صِراطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ» و قیل: «وَ عَلَی اللَّهِ قَصْدُ السَّبِیلِ» ای علیه تبیین طرق الحقّ بالحجّة و البرهان، من اهتدی فلنفسه و من ضلّ فعلیها، «وَ مِنْها جائِرٌ» ای و من السّبل طرق غیر قاصدة می‌گوید بر خدایست جلّ جلاله که دین حنیفی و ملّت اسلام بحجّت و برهان روشن دارد و شرایع و فرائض آن بیان کند، پس هر که بآن راه برد و آن راه رود خود را سود کند و هر که از آن بر گردد بر خود زیان کند، آن گه گفت: «وَ مِنْها جائِرٌ» و از راهها هست که کژ است، ناراست و ناصواب چون راه ترسایی و جهودی و گبری و اگر اللَّه خواستی همه را بدین راه نمودی و بر جاده ایمان بداشتی تا اختلاف در دین نبودی و لکنّه عزّ و جلّ یهدی من یشاء و یضلّ من یشاء و یدعو الی صراط مستقیم.