Қавлаи таъолӣ : «у аллоҳи أхрҷкми ман бутуни أмҳоткм » рҷъи алкломи ило ъад алнъм , лухтии неъматҳо ки бандагонро дод дар оёти пеш бар шимурд , он гуҳи ориз дар миён омад бози дигари бори сухан бо ҳасри неъмати барад ва некӣҳо ки бо банда карда дар ибтидои офариниши вай «у аллоҳи أхрҷкми ман бутуни أмҳоткм » ксоиии амҳоткми бксри алиф ва фатҳ мем хонд , Ҳамзаи бксри алиф ва мем хонд амҳоткму ваҷҳи каср ҳамза онаст ки мо қабл он мксўраст чун ҳаракати мо қабл касра буд ҳамзаро низ мксўр карданд атбоъро ва аммо каср мем дар қроءти Ҳамзаи ҳам атбоъи рост , атбъи ҳркаҳи алмими ҳркаҳи алҳмзаҳ , боқии қроءи амҳоткми бзми алолФ ва фатҳ мем хонанду ҳўи аласл ,у ИМАоти аслҳо أмоти Фзидти алҳоءи фӣҳо ллтأкиди комаи зодўҳои фӣ : аҳрқти алмоء ,у асла : арқт . Ва қили зайдати алҳоءи Фрқои байни ИМАоти анносу أмҳоти албҳоӣм ,у ИМАот ҷамъаму қади ҷоءи фии алўоҳдаҳи ИМАа , « лои тълмўни шиӣоу ҷаъли лаками алсмъу алأбсору алأФӣдаҳ » эй ахрҷкми ҷҳолои ғайри оламин маъаи тўФри адоаи алълми ман алсмъу албсру алФؤод , аллоҳи таъолии шуморо аз шикамҳои модарон берун оварад , нодонон ки ҳичиз намедонистеду неку бад худ намешинохтед , агар чаҳ шуморо самъу басар ва дил дод дар шиками модарон , локини нодонон берун омадеду аллоҳи таъолии шуморо илм доду донишу тмииз то нек ва бад бишнохтед ва нодониста дарёфтед , он гуҳ гуфт : « лълкми тшкрўн » ин бон кард то сипос дореду неъмати вай бар худ бишносед ва онро шукр кунед . Ва қили теми алкломи алии қавла : « лои тълмўни шиӣо » сами астأнФи Фқол : «у ҷаъли лаками алсмъу алأбсору алأФӣдаҳ » эй ҷаълҳо бҳиси тнтФъўни баҳо , « лълкми тшкрўн » мо анъм ба алайкум .

قوله تعالی: «وَ اللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ» رجع الکلام الی عدّ النّعم، لختی نعمتها که بندگان را داد در آیات پیش بر شمرد، آن گه عارض در میان آمد باز دیگر بار سخن با حصر نعمت برد و نیکیها که با بنده کرده در ابتدای آفرینش وی «وَ اللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ» کسایی امّهاتکم بکسر الف و فتح میم خواند، حمزه بکسر الف و میم خواند امّهاتکم و وجه کسر همزه آنست‌ که ما قبل آن مکسور است چون حرکت ما قبل کسره بود همزه را نیز مکسور کردند اتباع را و امّا کسر میم در قراءت حمزه هم اتباع راست، اتبع حرکة المیم حرکة الهمزة، باقی قرّاء امّهاتکم بضم الالف و فتح میم خوانند و هو الاصل، و امّهات اصلها أمّات فزیدت الهاء فیها للتّأکید کما زادوها فی: اهرقت الماء، و اصله: ارقت. و قیل زیدت الهاء فرقا بین امّهات النّاس و أمّهات البهائم، و امّهات جمع امّ و قد جاء فی الواحدة امّهة، «لا تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ» ای اخرجکم جهالا غیر عالمین مع توفّر اداة العلم من السّمع و البصر و الفؤاد، اللَّه تعالی شما را از شکمهای مادران بیرون آورد، نادانان که هیچیز نمی دانستید و نیک و بد خود نمی‌شناختید، اگر چه شما را سمع و بصر و دل داد در شکم مادران، لکن نادانان بیرون آمدید و اللَّه تعالی شما را علم داد و دانش و تمییز تا نیک و بد بشناختید و نادانسته دریافتید، آن گه گفت: «لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» این بآن کرد تا سپاس دارید و نعمت وی بر خود بشناسید و آن را شکر کنید. و قیل تمّ الکلام علی قوله: «لا تَعْلَمُونَ شَیْئاً» ثمّ استأنف فقال: «وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ» ای جعلها بحیث تنتفعون بها، «لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» ما انعم به علیکم.

« أи лами ирўо » қрأи ибни касӣру омиру Ҳамзау ёқӯби болтоءи алии улхитобу албоқўни болёءи алии алғибаҳ , « إлии алтир » ҷамъи тоир , « мусаххарот » ломри аллоҳ . Ва қили мзллот « фии ҷӯи алсмоء » қоли қтодаҳ : ҷӯи алсмоءи кабиди алсмоء ,у қили ҳўи алҳўоءи албъиди ман аларз . Ва қили ҷӯи алсмоءи ҳўи алсмоء , « мо имскҳн » фии алҳўоءи ани алсқўти балои имод , « إлои аллоҳ » қоли алклбии мо имскҳни ани ирсоли алҳҷораҳи алайкуми алои аллоҳ , « إни фии злки лоёти лқўми иؤмнўн » ҷамъи оёт , лқўлаҳ : « мусаххарот » маънӣ оят онаст ки ин мушрикону куфраи Қурайш ки растохезро мункиранд дар нанигаранд дарин ояти қудрати шавоҳиди фитрат ки май нмоӣим аз ин бғоси мурғон ки дар ҳавои миёни осмону замин аз пар задану истодаи муъаллақ дар ҳаво бе пайвандии бдоштаҳ , ки нигаҳ медорад эшонро то бниўФтнд ? магари аллоҳи таъолӣ , муъмин ки бичишам ибрат нигарад донад ки он мусаххарро мусаххарӣаст ва он мудаббири мудаббирӣ .

«أَ لَمْ یَرَوْا» قرأ ابن کثیر و عامر و حمزه و یعقوب بالتّاء علی الخطاب و الباقون بالیاء علی الغیبة، «إِلَی الطَّیْرِ» جمع طایر، «مُسَخَّراتٍ» لامر اللَّه. و قیل مذللات «فِی جَوِّ السَّماءِ» قال قتادة: جوّ السّماء کبد السّماء، و قیل هو الهواء البعید من الارض. و قیل جوّ السّماء هو السّماء، «ما یُمْسِکُهُنَّ» فی الهواء عن السّقوط بلا عماد، «إِلَّا اللَّهُ» قال الکلبی ما یمسکهنّ عن ارسال الحجارة علیکم الّا اللَّه، «إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ» جمع آیات، لقوله: «مُسَخَّراتٍ» معنی آیت آنست که این مشرکان و کفره قریش که رستاخیز را منکراند در ننگرند درین آیت قدرت شواهد فطرت که می‌نمائیم از این بغاث مرغان که در هوا میان آسمان و زمین از پر زدن و ایستاده معلّق در هوا بی پیوندی بداشته، که نگه می‌دارد ایشان را تا بنیوفتند؟ مگر اللَّه تعالی، مؤمن که بچشم عبرت نگرد داند که آن مسخر را مسخری است و آن مدبر مدبری.

«у аллоҳи ҷаъли лаками ман биўткми скно » мўзъои тскнўни фӣаи Фтскнўни ман алҳру албрду истри ъўроткму ҳрмкм ҳар касеро хонаи ваии оромгоҳ вай карду дили ороми ваии сохт , аз ӣнҷо гуфтаанд : луи лои ҳуби алоўтони лҳлкти билоди алсўءу злки анаи халқи алхшбу алмдру алолаҳи алтии тамаккуни баҳои тсқиФи албиўт , обу гулу сангу кулӯху чӯби бёФрид ва дар дасти эшон ниҳод то аз он хона сохтанд , «у ҷаъли лаками ман ҷилавади алأнъом » яъне алнтўъу алодм , « биўто » ҳаии алқбобу алхём , « тстхФўнҳо » тҷдўнҳои хафифау ихФи алайкуми ҳамлҳо ва нақлҳо , « явми зънкм » бФтҳи алъайни қрأҳои ҳиҷозӣу басарӣу қрأи албоқўн : зънкми баскони алъайну ҳумои луғатони зъни изъни зъноу зъно яъне вақти хрўҷкми фии асФоркм , «у явми إқомткм » фии дёркму мнозлкм эй лои тсқли алайкуми фии алҳолтин . Ва қили маъноаи комаи ҷаъли лаками биўткми скно , « явми إқомткм » муфассирон гуфтанд явми ӣнҷои бмънӣ ҳайнаст чунонк дар сӯра алонъом гуфт : « явми ҳсодаҳ » эй ҳайни ҳсодаҳ , ва дар сӯра Марям гуфт : «у саломи алайҳи явми валаду явми имўт »

«وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ بُیُوتِکُمْ سَکَناً» موضعا تسکنون فیه فتسکنون من الحر و البرد و یستر عوراتکم و حرمکم هر کسی را خانه وی آرامگاه وی کرد و دل آرام وی ساخت، از اینجا گفته‌اند: لو لا حبّ الاوطان لهلکت بلاد السّوء و ذلک انّه خلق الخشب و المدر و الالة التی تمکن بها تسقیف البیوت، آب و گل و سنگ و کلوخ و چوب بیافرید و در دست ایشان نهاد تا از آن خانه ساختند، «وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ» یعنی النّطوع و الادم، «بُیُوتاً» هی القباب و الخیام، «تَسْتَخِفُّونَها» تجدونها خفیفة و یخفّ علیکم حملها و نقلها، «یَوْمَ ظَعْنِکُمْ» بفتح العین قرأها حجازی و بصری و قرأ الباقون: ظعنکم باسکان العین و هما لغتان ظعن یظعن ظعنا و ظعنا یعنی وقت خروجکم فی اسفارکم، «وَ یَوْمَ إِقامَتِکُمْ» فی دیارکم و منازلکم ای لا تثقل علیکم فی الحالتین. و قیل معناه کما جعل لکم بیوتکم سکنا، «یَوْمَ إِقامَتِکُمْ» مفسران گفتند یوم اینجا بمعنی حین است چنانک در سوره الانعام گفت: «یَوْمَ حَصادِهِ» ای حین حصاده، و در سوره مریم گفت: «وَ سَلامٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ»

эй ҳайни валаду ҳайни имўту ҳайни ибъси ҳаё , Фкзлки явми зънкму явми ақомткм эй ҳайни зънкму ҳайни ақомткм , « ва ман أсўоФҳо » алзоӣнаҳ , «у أўборҳо » алإбл , «у أшъорҳо » алмоъзаҳ , « أсосо » матоъи албити асос номӣаст қумоши хонаро чун пилосу ҷуволу тӯрау расану гилӣму кулоҳу маҳору афсор ва монанди он ,у саммии асосои лксртҳоу кули касӣри асис , «у мтоъо » итмтъўн ба , « إлии ҳайн » алблӣ ,у қили илои ҳайн яъне илои аламут .

ای حین ولد و حین یموت و حین یبعث حیّا، فکذلک یوم ظعنکم و یوم اقامتکم ای حین ظعنکم و حین اقامتکم، «وَ مِنْ أَصْوافِها» الضّائنة، «وَ أَوْبارِها» الإبل، «وَ أَشْعارِها» الماعزة، «أَثاثاً» متاع البیت اثاث نامی است قماش خانه را چون پلاس و جوال و توره و رسن و گلیم و کلاه و مهار و افسار و مانند آن، و سمّی اثاثا لکثرتها و کلّ کثیر اثیث، «وَ مَتاعاً» یتمتّعون به، «إِلی‌ حِینٍ» البلی، و قیل الی حین یعنی الی الموت.

«у аллоҳи ҷаъли лаками ммои халқи злоло » яъне алأбниаҳи ллскну алшҷри ллсоблаҳу акнони алҷболи ллроъӣу алсоӣд , « أкноно » ҷамъ куну ҳўи мо стрки ман Каҳфу ғор , иқоли лӯлои зилли ҳзаҳи алошёءи лами икни ллҳиўони фии аларзи қарор , «у ҷаъли лаками сробил » кули мо илбси ман сўб ӯ дръ ӯ ҷавшан ӯ ғайраи Фҳўи срболи қоли аллоҳи таъолӣ : « сробилҳми ман Қатарон » . Ва қили алсрболи алқмиси хосса , « тқикми алҳр » қоли қтодаҳ яъне қмиси алктон . Ва қили млобси тдФъи ънкми алҳру албрду лами изкри албрди лдлолаҳи улҳоли алайҳи ?фони мо вқии ман алҳри Фқди иқии ман албрд , «у сробили тқикми бأскм » яъне алдрўъи алтии тдФъи ънкм шудаи алтъну алзрбу алрмии фии алҳрб . Қили анмои хўтбўои бмои иърФўн , қоли аллоҳи ъзу ҷл : «у ҷаъли лаками ман алҷболи أкноно » ва мо ҷаъли ?лаами ман алсҳли аксару аъзами лкнҳми конўои асҳоби ҷибол ,у қоли ъзу ҷл : « сробили тқикми алҳр » ва мо иқии албрди аксари лкнҳми конўои асҳоби ҳур , « кзлки итми неъматаи алайкум » дарин оёти неъматҳои худ ки эшонро дода бар эшон шимурд , он гуҳ гуфт чунонк ин чизҳо шуморо офаридаму манофеи он шуморо пайдо кардам ҳам чунон тамом кунам ҳар чаҳ шуморо бидон ҳоҷатаст аз неъмати дунё эй аҳли Макка , « лълкми тслмўн » тؤмнўну тхлсўни ?лаи алъбодаҳ .

«وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالًا» یعنی الأبنیة للسّکن و الشّجر للسّابلة و اکنان الجبال للرّاعی و الصّائد، «أَکْناناً» جمع کن و هو ما سترک من کهف و غار، یقال لولا ظلّ هذه الاشیاء لم یکن للحیوان فی الارض قرار، «وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرابِیلَ» کلّ ما یلبس من ثوب او درع او جوشن او غیره فهو سربال قال اللَّه تعالی: «سَرابِیلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ». و قیل السربال القمیص خاصّة، «تَقِیکُمُ الْحَرَّ» قال قتاده یعنی قمیص الکتان. و قیل ملابس تدفع عنکم الحرّ و البرد و لم یذکر البرد لدلالة الحال علیه فانّ ما وقی من الحرّ فقد یقی من البرد، «وَ سَرابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ» یعنی الدّروع التی تدفع عنکم شدّة الطّعن و الضرب و الرّمی فی الحرب. قیل انّما خوطبوا بما یعرفون، قال اللَّه عزّ و جلّ: «وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبالِ أَکْناناً» و ما جعل لهم من السّهل اکثر و اعظم لکنّهم کانوا اصحاب جبال، و قال عزّ و جلّ: «سَرابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ» و ما یقی البرد اکثر لکنّهم کانوا اصحاب حرّ، «کَذلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ» درین آیات نعمتهای خود که ایشان را داده بر ایشان شمرد، آن گه گفت چنانک این چیزها شما را آفریدم و منافع آن شما را پیدا کردم هم چنان تمام کنم هر چه شما را بدان حاجتست از نعمت دنیا ای اهل مکّه، «لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ» تؤمنون و تخلصون له العبادة.

« Фإни тўлўои Фإнмои алейк алблоғи улмубин » мегуяд эй Муҳамад агар эшон пас азин баён рӯй гардонанд аз ислому имон , бар ту беш аз он нест ки рисолати мо бгзорӣу оёту мӯъҷизот ки длоӣл набувват анд бинмое , агар негроанд , бар ту маломат нест ва аз куфру ҷҳўди эшон бар ту ҳичиз нест , қили нсхтҳои ояи алсиФ .

«فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَیْکَ الْبَلاغُ الْمُبِینُ» میگوید ای محمّد اگر ایشان پس ازین بیان روی گردانند از اسلام و ایمان، بر تو بیش از آن نیست که رسالت ما بگزاری و آیات و معجزات که دلائل نبوّت‌اند بنمایی، اگر نگروند، بر تو ملامت نیست و از کفر و جحود ایشان بر تو هیچیز نیست، قیل نسختها آیة السّیف.

Қавла : « иърФўни неъмати аллоҳ » эй алкФори иқрўни бони алнъми кулҳо ман аллоҳи таъолӣ , « сами инкрўнҳо » бозоФтҳои илои шФоъаҳи алосном кофарон медонанд ки неъмати ҳама аз худоӣ таъолӣасту офаридагору рӯзии гумор худоасту иқрор бойен медиҳанд аммо мегӯйанд ки бшФоът батон ин неъмат бмо мерасаду сипоси дорӣ батон мекунанд , пас он иқрор бакор нест ки озодӣу сипоси дории манъам бон нест ва чун шукру озодӣ бо он нест гӯйӣ ки на аллоҳи таъолиро манъам медонанд , инаст маънии инкори эшон ки раб алъзаҳ гуфт : « сами инкрўнҳоу أксрҳми алкоФрўн » яънеу каллаами алкоФрўни алҷоҳдўн .

قوله: «یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ» ای الکفّار یقرون بانّ النعم کلّها من اللَّه تعالی، «ثُمَّ یُنْکِرُونَها» باضافتها الی شفاعة الاصنام کافران می‌دانند که نعمت همه از خدای تعالی است و آفریدگار و روزی گمار خدا است و اقرار باین می‌دهند امّا می گویند که بشفاعت بتان این نعمت بما می‌رسد و سپاس داری بتان می‌کنند، پس آن اقرار بکار نیست که آزادی و سپاس داری منعم بآن نیست و چون شکر و آزادی با آن نیست گویی که نه اللَّه تعالی را منعم می‌دانند، اینست معنی انکار ایشان که ربّ العزّه گفت: «ثُمَّ یُنْکِرُونَها وَ أَکْثَرُهُمُ الْکافِرُونَ» یعنی و کلّهم الکافرون الجاحدون.

Ва қили анмои қол : «у أксрҳм » лони Фиҳми алсбӣу алмؤФ . Ва қил : « иърФўни неъмати аллоҳ » яъне амр алнабӣ ( с ) анаи ҳақи сами инкрўнҳои бткзибҳм . Ва қили ҳўи қавли алрҷли лӯлои фалони ?лаккони кзоу кзо , аҳл маъонӣ гуфтанд на ҳар чаҳ оммаи мардуми онро неъмат шимуранд он неъматаст балки ин бохтлоФи тбоъу тафовути ағрози мардуми бигардад ва бар ҷумла ҳар чаҳ аллоҳи таъолии офарид аз баҳри мардум аз чаҳор қисм берун нест , як қисм онаст ки ҳам дарин ҷаҳон писандидаасту сӯдманд ва ҳам дар он ҷаҳон ва он илмасту халқи некӯ , доноӣу хуши хуӣ ва дарин ҷаҳони бҳқиқт неъмат инасту ҳамаи дилҳоу табъҳо гувоҳӣ диҳанд ки чунинаст . Дигар қисм онаст ки ҳам дарин ҷаҳон зиён кораст ҳам дар он ҷаҳон ва он нодонисту бдхўиӣ ки ҳамаи табъҳо азуи рамидау бнздики оқилони накӯҳида .

و قیل انّما قال: «وَ أَکْثَرُهُمُ» لان فیهم الصّبیّ و المؤف. و قیل: «یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ» یعنی امر النبی (ص) انّه حقّ ثمّ ینکرونها بتکذیبهم. و قیل هو قول الرّجل لولا فلان لکان کذا و کذا، اهل معانی گفتند نه هر چه عامّه مردم آن را نعمت شمرند آن‌ نعمتست بلکه این باختلاف طباع و تفاوت اغراض مردم بگردد و بر جمله هر چه اللَّه تعالی آفرید از بهر مردم از چهار قسم بیرون نیست، یک قسم آنست که هم درین جهان پسندیده است و سودمند و هم در آن جهان و آن علمست و خلق نیکو، دانایی و خوش خویی و درین جهان بحقیقت نعمت اینست و همه دلها و طبع‌ها گواهی دهند که چنین است. دیگر قسم آنست که هم درین جهان زیان کارست هم در آن جهان و آن نادانیست و بدخویی که همه طبعها ازو رمیده و بنزدیک عاقلان نکوهیده.

Дигар қисм онаст ки дарин ҷаҳони азу осоишасту роҳат ва дар он ҷаҳони ранҷу меҳнат ва он неъмату зинати дунёсту истимтоъи бон , ҳар чаҳ ҷоҳлоннди онро неъмат шимуранду оқилони онро блоء ва уқубат донанд ,у ишҳди лзлки қавла : « Флои тъҷбки أмўолҳму лои أўлодҳми إнмои ириди аллоҳи лиъзбҳми баҳои фии алҳёҳи алднё » мисоли ин асаласт ки дарави заҳр буд , ҷоҳили зоҳир он бинад , неъмати шуморад ,у оқили таъбияи он шиносад , бало донад .

دیگر قسم آنست که درین جهان ازو آسایش است و راحت و در آن جهان رنج و محنت و آن نعمت و زینت دنیاست و استمتاع بآن، هر چه جاهلانند آن را نعمت شمرند و عاقلان آن را بلاء و عقوبت دانند، و یشهد لذلک قوله: «فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِها فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا» مثال این عسل است که درو زهر بود، جاهل ظاهر آن بیند، نعمت شمارد، و عاقل تعبیه آن شناسد، بلا داند.

Чаҳорум қисм онаст ки дарин ҷаҳони азу ранҷасту дшхўорӣ ва дар он ҷаҳон ҳама роҳатасту шодӣ ва он тариқи риёзат ва муҷоҳидатасту мухолифати шаҳват , мард беҳосилу ҷоҳили ранҷ нақдӣ бинад , балои шимурд , бози орифи дайни дори онро айни неъмати шимурд ки таъбияи он бҳқиқти шиносад , ҳамчун доруии талхи бнздики бемори нақдӣ бо ранҷаст , аммо роҳати шумоу сиҳҳат дар пай онаст , ва ин ранҷ дар роҳи он неъмат на гаронаст .

چهارم قسم آنست که درین جهان ازو رنج است و دشخواری و در آن جهان همه راحتست و شادی و آن طریق ریاضت و مجاهدتست و مخالفت شهوت، مرد بی حاصل و جاهل رنج نقدی بیند، بلا شمرد، باز عارف دین‌دار آن را عین نعمت شمرد که تعبیه آن بحقیقت شناسد، همچون داروی تلخ بنزدیک بیمار نقدی با رنج است، امّا راحت شما و صحّت در پی آنست، و این رنج در راه آن نعمت نه گرانست.

« ва явм набаъс » эйу анзрҳм явм наҳашар , « ман кули أмаҳи шҳидо » яъне алонбёءи ишҳдўни алии аломми бмои Фълўо , « сами лои иؤзни ллзини кФрўо » фии алклому алоътзор . Ва қили лои исмъи ъзрҳм , «у лои ҳам истътбўн » алътбии алрзо , яъне ло итлб манеҳам ани ирҷъўои илои мо ирзии аллоҳи лони алохраҳ лист бидор таклифу лои итркўни фии алрҷўъи илои алднёи Фитўбўо . Ва қил «у лои ҳам истътбўн » эйу лои ҳам иқолўн , эй ани сأлўои алоқолаҳи лами иҷобўои илои злк .

«وَ یَوْمَ نَبْعَثُ» ای و انذرهم یوم نحشر، «مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً» یعنی الانبیاء یشهدون علی الامم بما فعلوا، «ثُمَّ لا یُؤْذَنُ لِلَّذِینَ کَفَرُوا» فی الکلام و الاعتذار. و قیل لا یسمع عذرهم، «وَ لا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ» العتبی الرّضا، یعنی لا یطلب منهم ان یرجعوا الی ما یرضی اللَّه لانّ الآخرة لیست بدار تکلیف و لا یترکون فی الرّجوع الی الدّنیا فیتوبوا. و قیل «وَ لا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ» ای و لا هم یقالون، ای ان سألوا الاقالة لم یجابوا الی ذلک.

«у إзои раъии аллазӣнаи злмўои алъзоб » эйу азои ъоини аллазӣнаи кФрўои азоби аллоҳ , « Флои ихФФи анҳуам » болъзр , «у лои ҳам инзрўн » эйу лои ҳам иؤхрўни лонаи Фоти вақти алтўбаҳу бқии вақти алҷзоءи алии алоъмол .

«وَ إِذا رَأَی الَّذِینَ ظَلَمُوا الْعَذابَ» ای و اذا عاین الذین کفروا عذاب اللَّه، «فَلا یُخَفَّفُ عَنْهُمْ» بالعذر، «وَ لا هُمْ یُنْظَرُونَ» ای و لا هم یؤخرون لانّه فات وقت التّوبة و بقی وقت الجزاء علی الاعمال.

«у إзои раъии аллазӣнаи أшркўои шркоءҳм » аўсонҳми алтии ъбдўҳои ман дуни аллоҳ .

«وَ إِذا رَأَی الَّذِینَ أَشْرَکُوا شُرَکاءَهُمْ» اوثانهم الّتی عبدوها من دون اللَّه.

Ва қили азоФи алшркоءи илайҳами лонаами қолўои ҳам шуракои аллоҳ , « қолўои рбнои ҳؤлоءи шркоؤнои аллазӣна кно надаъво ман дўнк » ?алаа маънӣ онаст ки раби алъзаҳи рӯзи қиёмат батонро ва бут прессатонро ҳамаи бингизонд ва бдўзх фиристад , кофарон чун маъбудони худро бенанди эшонро бишносанд ва гӯйанд : « ҳؤлоءи шркоؤнои аллазӣна кно надаъво ман дўнки Фأлқўои إлиҳми алқўл » ин илқои феъл шуракоаст яъне ки он батон ҷавоб диҳанд ва гӯйанд : « إнкми лкозбўн » фии тсмитнои ?алааи мо дъўнокми илои ъбодтноу лои ълмнои бъбодткми аёнои шумо дурӯғ мегуфтед ки моро худоён хондед ки мо шуморо бар ибодати худ нхўондим ва на аз ибодати шумо худ хабар дорем ва ин аз баҳр он гӯйанд ки эшон ҷамод буданд , на обидро шинохтанд ва на аз ибодати эшон хабар доштанд , он гуҳи Фзиҳти эшон зоҳир кард бонки ибодат чизе мекарданд мурда , ҷамодӣ бехабар , ва раво бошад ки ин бар исоу азизи ъалиҳумо ассалом ниҳанд , ва ман абди ман алмлоӣкаҳи лмои рأўҳми фии алҷнаҳ ва ҳам фии алнори қолўои ҳзаҳи алмқолаҳи Фоҷобўҳми банками козбўни фии қўлкми анои дъўнокми илои ъбодтноу алошроки биллоҳ . Ва ҳозои кқўлаҳи таъолӣ : « сикФрўни бъбодтҳм » .

و قیل اضاف الشّرکاء الیهم لانّهم قالوا هم شرکاء اللَّه، «قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَکاؤُنَا الَّذِینَ کُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِکَ» آلهة معنی آنست که ربّ العزّه روز قیامت بتان را و بت پرستان را همه بینگیزاند و بدوزخ فرستد، کافران چون معبودان خود را بینند ایشان را بشناسند و گویند: «هؤُلاءِ شُرَکاؤُنَا الَّذِینَ کُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِکَ فَأَلْقَوْا إِلَیْهِمُ الْقَوْلَ» این القا فعل شرکا است یعنی که آن بتان جواب دهند و گویند: «إِنَّکُمْ لَکاذِبُونَ» فی تسمیتنا آلهة ما دعوناکم الی عبادتنا و لا علمنا بعبادتکم ایّانا شما دروغ می‌گفتید که ما را خدایان خواندید که ما شما را بر عبادت خود نخواندیم و نه از عبادت شما خود خبر داریم و این از بهر آن گویند که ایشان جماد بودند، نه عابد را شناختند و نه از عبادت ایشان خبر داشتند، آن گه فضیحت ایشان ظاهر کرد بآنک عبادت چیزی می‌کردند مرده، جمادی بی خبر، و روا باشد که این بر عیسی و عزیز علیهما السّلام نهند، و من عبد من الملائکة لمّا رأوهم فی الجنّة و هم فی النّار قالوا هذه المقالة فاجابوهم بانّکم کاذبون فی قولکم انّا دعوناکم الی عبادتنا و الاشراک باللّه. و هذا کقوله تعالی: «سَیَکْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ».

«у أлқўои إлии аллоҳи иўмӣзи алслм » раво бошад ки ин ҳам феъли шурако буд яъне ки хештанро фарои даст аллоҳ диҳанду ббндгӣ иқрор диҳанд гӯйанд мо худоён набудем ки мо турои бандагон будем , чунонк ҷой дигар гуфт : « мо кони инбғии лнои أни нтхзи ман дўнки ман أўлёء » . Ва раво бошад ки феъли кофарон буд , он мустакбирон ки дар дунё аз ибодати ҳақ срўо заданд дар қиёмати хештанро бхўории биўкннду мнқоди ҳукм аллоҳ шаванд ва батон ки умеди бшФоът эшон доштанд эшонро бакори нёинд , «у зли анҳуам мо конўои иФтрўн » эй бтли мо конўои иأмлўни ман ани олҳтҳми тшФъи ?лаам . Ва қил «у أлқўои إлии аллоҳи иўмӣзи алслм » эй аслми алкФори явми албъси ҳайни лои инФъи кқўлаҳ : « Флми як инФъҳми إимонҳми лмои рأўои бأсно , «у зли анҳуам мо конўои иФтрўн » эй ишркўн . Яъне зоъи съиҳми фии хадамаи олҳтҳми Фмои нФъҳм .

«وَ أَلْقَوْا إِلَی اللَّهِ یَوْمَئِذٍ السَّلَمَ» روا باشد که این هم فعل شرکا بود یعنی که خویشتن را فرا دست اللَّه دهند و ببندگی اقرار دهند گویند ما خدایان نبودیم که ما ترا بندگان بودیم، چنانک جای دیگر گفت: «ما کانَ یَنْبَغِی لَنا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیاءَ». و روا باشد که فعل کافران بود، آن مستکبران که در دنیا از عبادت حق سروا زدند در قیامت خویشتن را بخواری بیوکنند و منقاد حکم اللَّه شوند و بتان که امید بشفاعت ایشان داشتند ایشان را بکار نیایند، «وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ» ای بطل ما کانوا یأملون من ان آلهتهم تشفع لهم. و قیل «وَ أَلْقَوْا إِلَی اللَّهِ یَوْمَئِذٍ السَّلَمَ» ای اسلم الکفّار یوم البعث حین لا ینفع کقوله: «فَلَمْ یَکُ یَنْفَعُهُمْ إِیمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا، «وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ» ای یشرکون. یعنی ضاع سعیهم فی خدمة آلهتهم فما نفعهم.

« аллазӣнаи кФрўоу сдўои ани сиблати аллоҳи здноҳми ъзобои фавқи алъзоби бмои конўои иФсдўн » эй бсбби сдҳму мнъҳми анноси ани алоямону алҷҳод , « здноҳми ъзобои фавқи алъзоб » эй ъзобои бкФрҳму ъзобои бсдҳму мнъҳму аФсодҳму лиҳозои фии алқуръони нзоӣри кқўлаҳи таъолӣ : « снъзбҳми мртин »у қавла : «у лнзиқнҳми ман алъзоби алأднии дуни алъзоби алأкбр . ?лаами фӣ алднё хазӣу ?лаами фии алохраҳи азоби азим . أғрқўои Фأдхлўо норо » қоли абди аллоҳи бен масъӯд : « здноҳми ъзобо » яъне ъқорби анёбҳои колнхли алтўол .

«الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما کانُوا یُفْسِدُونَ» ای بسبب صدّهم و منعهم النّاس عن الایمان و الجهاد، «زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ» ای عذابا بکفرهم و عذابا بصدّهم و منعهم و افسادهم و لهذا فی القرآن نظائر کقوله تعالی: «سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ» و قوله: «وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنی‌ دُونَ الْعَذابِ الْأَکْبَرِ. لَهُمْ فِی الدُّنْیا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِیمٌ. أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً» قال عبد اللَّه بن مسعود: «زِدْناهُمْ عَذاباً» یعنی عقارب انیابها کالنّخل الطوال.

Ва қоли ибни аббосу мақотил : хумсаи анҳори ман сифри музоби колнори тсили ман таҳти алърши иъзбўни баҳои салосаи алии миқдори аллилу аснони алии миқдори алнҳор . Ва қили анҳми ихрҷўни ман ҳури алнори илои алзмҳрири Фибодрўни ман шудаи алзмҳрири илои алнор . Ва қили ҳўи анҳми иҳмлўни асқоли атбоъҳми комаи қоли таъолӣ : «у أсқолои маъаи أсқолҳм » « ва явм набаъс фии кули أмаҳи шҳидои алайҳим » яъне нбиҳми ишҳди алайҳим , « ман أнФсҳм » яъне ман банӣ одам . Ва қили ман қўмҳм , «у ҷӣнои бки шҳидои алии ҳؤлоء » яъне алии амтку қўмк , сами алкломҳо ҳнои сами қол : «у нзлнои алейк алкитоби тбёнои лкли шайъи ء » ммои амрўо ба ва наҳаво анҳу , табёни исми фии маънии албён ва мисли алтбёни алтлқоءу луи қрӣти тбёнои бФтҳи алтоءи алии вазни тФъоли ?лаккони вҷҳои лони алтбёни фии маънии алтбиину локини лами иқрأ ба аҳади ман алқроءи Флои иҷўзи алқроءаҳ ба , «у ҳудоу раҳма » ллҷмиъ , «у башарии ллмслмин » хосса . Ва қили ҳудои ман алзлолаҳу раҳмаи лмни омн бау Башшораи лмни атоъи аллоҳи ъзу ҷл .

و قال ابن عباس و مقاتل: خمسة انهار من صفر مذاب کالنّار تسیل من تحت العرش یعذبون بها ثلاثة علی مقدار اللیل و اثنان علی مقدار النّهار. و قیل انّهم یخرجون من حرّ النّار الی الزّمهریر فیبادرون من شدّة الزّمهریر الی النّار. و قیل هو انّهم یحملون اثقال اتباعهم کما قال تعالی: «وَ أَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ» «وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیْهِمْ» یعنی نبیّهم یشهد علیهم، «مِنْ أَنْفُسِهِمْ» یعنی من بنی آدم. و قیل من قومهم، «وَ جِئْنا بِکَ شَهِیداً عَلی‌ هؤُلاءِ» یعنی علی امّتک و قومک، ثمّ الکلام ها هنا ثمّ قال: «وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ» ممّا امروا به و نهوا عنه، تبیان اسم فی معنی البیان و مثل التبیان التّلقاء و لو قرئت تبیانا بفتح التّاء علی وزن تفعال لکان وجها لانّ التّبیان فی معنی التّبیین و لکن لم یقرأ به احد من القرّاء فلا یجوز القراءة به، «وَ هُدیً وَ رَحْمَةً» للجمیع، «وَ بُشْری‌ لِلْمُسْلِمِینَ» خاصّة. و قیل هدی من الضلالة و رحمة لمن آمن به و بشارة لمن اطاع اللَّه عزّ و جلّ.