Қавлаи таъолӣ : « إни аллоҳи иأмри болъдлу алإҳсон » ибн аббос гуфт : алъдли алтўҳиду алоҳсони адоءи алФроӣзи адли худоиро ҷли ҷалола якто гуфтанасту якто донистану эҳсони фариза ҳо гузордан ва чунонк аллоҳ таъолӣ фармуд биҷой овардан . Брўоитии дигар аз ибни аббос : алъдли шҳодаҳи ани лои илоҳи алои аллоҳу алоҳсони алохлоси фӣа . Ва қили алъдли фии алФълу алоҳсони фии алқўли адл дар феъл раваду эҳсон дар қавлу лиҳозои қоли таъолӣ : «у қўлўои ллноси ҳусно » . Ва хабар дурустаст аз Мустафо ( с ) ки гуфт : ҷимоъи алтқўии фии қавлаи ъзу ҷл : « إни аллоҳи иأмри болъдлу алإҳсон » сами қрأи ҳзаҳи алоиаҳ ,у маънии адл : инсоф доданасту рост рафтан чунонк аз воҷиби бнкоҳӣу мукофот фурӯ нагузорӣ ва ин аз ду ваҷҳ буд : яке онки биҷои он кас ки бо ту некуӣ кард некуӣ кунӣ аз онч вай кард кам на , чунонк раб алъзаҳ гуфт : « ҳилли ҷзоءи алإҳсони إлои алإҳсон »

قوله تعالی: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ» ابن عباس گفت: العدل التوحید و الاحسان اداء الفرائض عدل خدای را جلّ جلاله یکتا گفتنست و یکتا دانستن و احسان فریضه‌ها گزاردن و چنانک اللَّه تعالی فرمود بجای آوردن. بروایتی دیگر از ابن عباس: العدل شهادة ان لا اله الّا اللَّه و الاحسان الاخلاص فیه. و قیل العدل فی الفعل و الاحسان فی القول عدل در فعل رود و احسان در قول و لهذا قال تعالی: «وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً». و خبر درستست از مصطفی (ص) که گفت: جماع التّقوی فی قوله عزّ و جل: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ» ثمّ قرأ هذه الآیة، و معنی عدل: انصاف دادن است و راست رفتن چنانک از واجب بنکاهی و مکافات فرو نگذاری و این از دو وجه بود: یکی آنک بجای آن کس که با تو نیکویی کرد نیکویی کنی از آنچ وی کرد کم نه، چنانک ربّ العزّه گفت: «هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ»

Ва Мустафо ( с ) гуфт : « ман ?утии аликми мърўФои ФкоФӣўаҳ »

و مصطفی (ص) گفت: «من اتی الیکم معروفا فکافئوه»

Ҳар ки некуии басари шумо оради ҳам чунон некуии басар вай бурид . Дигар ваҷҳ онаст ки биҷои он кас ки бо ту бад кард , агар бо вай бад кунӣ бондозаҳ кард вай кунӣ афзӯнӣ на , чунонк раб алъзаҳ гуфт : «у ҷзоءи сиӣаҳи сиӣаҳи мислҳоу إни оқибатами Фъоқбўои бмсли мо ъўқбтм ба »у маънии эҳсони никўкорист ва он аз адл мааст зеро ки адл инсофасту эҳсон эсорасту эсор аз инсоф бааст ,у эҳсони бози ду чизаст : яке онаст ки биҷои онк бо ту некуӣ кард аз онч вай кард беш кунӣу биҷои он кас ки бо ту бад кард некуӣ кард ки ҳақи ҷли ҷалола ҳар чанд ки адл дӯст дорад , эҳсони дӯст тар дорад , набинӣ ки халқро бъдл маъзӯр дошту боҳсони бстўди онҷо ки гуфт : «у лмни антсри баъди зулмаи Фأўлӣки мо алайҳими ман сиблат » илои қавла : «у лмни сабру ғФри إни злки лмни азми алأмўр »у қоли таъолӣ : « Фмни ъФоу أслҳи Фأҷраҳи алии аллоҳ » .

هر که نیکویی بسر شما آرد هم چنان نیکویی بسر وی برید. دیگر وجه آنست که بجای آن کس که با تو بد کرد، اگر با وی بد کنی باندازه کرد وی کنی افزونی نه، چنانک ربّ العزّه گفت: «وَ جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُها وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ» و معنی احسان نیکوکاریست و آن از عدل مه است زیرا که عدل انصاف است و احسان ایثار است و ایثار از انصاف به است، و احسان باز دو چیز است: یکی آنست که بجای آنک با تو نیکویی کرد از آنچ وی کرد بیش کنی و بجای آن کس که با تو بد کرد نیکویی کرد که حق جلّ جلاله هر چند که عدل دوست دارد، احسان دوست‌تر دارد، نبینی که خلق را بعدل معذور داشت و باحسان بستود آنجا که گفت: «وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِکَ ما عَلَیْهِمْ مِنْ سَبِیلٍ» الی قوله: «وَ لَمَنْ صَبَرَ وَ غَفَرَ إِنَّ ذلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ» و قال تعالی: «فَمَنْ عَفا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ».

Адл онаст ки дар ситад ва дод рости сетонеу рости диҳӣ , эҳсон онаст ки чарби диҳӣу хушки сетоне , адл ҳалоласту некӯ , аммо эҳсони некӯтар , ҳамчунин биҷой касе ки биҷои ту некуӣ кард некуӣ кунӣ чунонк вай кард ҳалоласту некӯ , аммо агар бифзое эҳсонаст ва он некӯтар ,у биҷои он кас ки бо ту бад кард бад кунӣ ҳалоласт аммо афви некӯтар , ва агар биҷои он бади кор некуӣ кунӣ бози некӯтар , инаст ки гуфт ъзи ҷалола : « адФъи болатии ҳаии أҳсни алсиӣаҳ » .

عدل آنست که در ستد و داد راست ستانی و راست دهی، احسان آنست که چرب دهی و خشک ستانی، عدل حلالست و نیکو، امّا احسان نیکوتر، همچنین بجای کسی که بجای تو نیکویی کرد نیکویی کنی چنانک وی کرد حلالست و نیکو، امّا اگر بیفزایی احسانست و آن نیکوتر، و بجای آن کس که با تو بد کرد بد کنی حلالست امّا عفو نیکوتر، و اگر بجای آن بد کار نیکویی کنی باز نیکوتر، اینست که گفت عزّ جلاله: «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ».

. . . Сами қол : «у إитоءи зии алқрбӣ » ҳамонаст ки гуфт : «у отии алмоли алии ҳубаи зўии алқрбӣ » ҷой дигар гуфт : «у оати зои алқрбии ҳуққа » мؤмнонро дар омухт ки пайвастани раҳм на ҳамаи бсломи забон ва пурсидан эшонаст ки ббзл эҳсонаст ва дурустаст хабар ки яке аз Мустафо ( с ) пурсед ки бар бо ки кунам ? гуфт бо модари хеш , гуфт пас бо ки ? гуфт бо падари хеш , гуфт дигар бо ки ? гуфт : алоқрби Фолоқрб ҳар ки бо ту наздиктар бабри ту аўлитр . Дарин хабар , модарро мақдам кард бар падар ва бар ҳақи падари биФзўд зеро ки ба бар модари аввалитару бтоъти падар . Ва дар хабарӣ дигар гуфт : эмеку абоку ахтку ахоки сами адноки Фоднок . Сдигри хабари дарин маънӣ онаст ки Мустафо ( с )ро пурседанд аз нФқот гуфт : « зўҷтки тқўли атъмнӣ ӯ тлқнӣу ммлўкки иқўли атмънӣ ӯ бънӣу абнтки тқўли илои ман тклнӣ » .

... ثمّ قال: «وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی‌» همانست که گفت: «وَ آتَی الْمالَ عَلی‌ حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبی‌» جای دیگر گفت: «وَ آتِ ذَا الْقُرْبی‌ حَقَّهُ» مؤمنانرا در آموخت که پیوستن رحم نه همه بسلام زبان و پرسیدن ایشانست که ببذل احسانست و درست است خبر که یکی از مصطفی (ص) پرسید که برّ با که کنم؟ گفت با مادر خویش، گفت پس با که؟ گفت با پدر خویش، گفت دیگر با که؟ گفت: الاقرب فالاقرب هر که با تو نزدیکتر ببرّ تو اولیتر. درین خبر، مادر را مقدّم کرد بر پدر و بر حق پدر بیفزود زیرا که به برّ مادر اولی‌تر و بطاعت پدر. و در خبری دیگر گفت: امّک و اباک و اختک و اخاک ثمّ ادناک فادناک. سدیگر خبر درین معنی آنست که مصطفی (ص) را پرسیدند از نفقات گفت: «زوجتک تقول اطعمنی او طلقنی و مملوکک یقول اطمعنی او بعنی و ابنتک تقول الی من تکلنی».

Ва дар хабараст ки мардӣ гуфт ё расӯли аллоҳ ( с ) ъндии динори як динор дорам чаканам ?

و در خبرست که مردی گفت‌ یا رسول اللَّه (ص) عندی دینار یک دینار دارم چکنم؟

Гуфт : анФқаҳи алии нФск бар худ бакор бар , гуфт ъндии охир ?

گفت: انفقه علی نفسک‌ بر خود بکار بر، گفت‌ عندی آخر؟

Гуфт : анФқаҳи алии ъёлк бар аёли худ бакор бар ,у аёли мард аҳл ӯсту фарзандони хирад ё музтар ӯу падару модари ваболи монда бар ӯ , гуфт ъндии охир ? гуфт : анФқаҳи алии ходмк бар бардау ходими худ бакор бар , гуфт ъндии охир ? гуфт : анФқаҳи алии добтк бар сутури худ бакор бар , гуфт ъндии охир ? гуфт : анати абср акнӯн ту ба доне .

گفت: انفقه علی عیالک بر عیال خود بکار بر، و عیال مرد اهل اوست و فرزندان خرد یا مضطر او و پدر و مادر وبال مانده بر او، گفت‌ عندی آخر؟ گفت: انفقه علی خادمک بر برده و خادم خود بکار بر، گفت‌ عندی آخر؟ گفت: انفقه علی دابّتک‌ بر ستور خود بکار بر، گفت‌ عندی آخر؟ گفت: انت ابصر اکنون تو به دانی.

Ва таъзими раҳми пайвастанро бабри васлат додани падару модари кофарро гуфт : «у إни ҷоҳдоки алии أни тшрк бе мо лӣси лак ба илми Флои ттъҳмо » агар падару модар бо ту ҷанг кунанд ва боз кӯшанд ки мушрики шӯу анбози гир бо ман ту эшонро дар он фармон мабар , он гуҳ гуфт : «у соҳбҳмои фии алднёи мърўФо » аммо дар дунёии хешу неъмати дунё бо эшон бникўиӣ зиндагонӣ кун . Ҷой дигар гуфт дар таҳдиди қотеъи раҳм : « Фҳли ъситми إни тавлиятам » чунон мепиндоред ва май биўсид ки агар бар сари кас солор гардид ё бар сари қавмии роъӣ ё бар сари раияти волӣ ё бар сари аҳли байти хеши солор « أни тФсдўои фии алأрзу тқтъўои أрҳомкм » ки бедод кунед дар замин ва афзӯнӣ ҷӯйед ва раҳмҳо бурид , « أўлӣки аллазӣнаи лънҳми аллоҳ » эшон ки ин кунанд аллоҳи таъолӣ бар эшон лаънат кунад ва аз роҳи пзирФторӣ давр кунад , гӯши дили эшон кар гирданду чашми дили эшон нобӣно .

و تعظیم رحم پیوستن را ببرّ وصلت دادن پدر و مادر کافر را گفت: «وَ إِنْ جاهَداکَ عَلی‌ أَنْ تُشْرِکَ بِی ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما» اگر پدر و مادر با تو جنگ کنند و باز کوشند که مشرک شو و انباز گیر با من تو ایشان را در آن فرمان مبر، آن گه گفت: «وَ صاحِبْهُما فِی الدُّنْیا مَعْرُوفاً» امّا در دنیای خویش و نعمت دنیا با ایشان بنیکویی زندگانی کن. جای دیگر گفت در تهدید قاطع رحم: «فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ» چنان می‌پندارید و می‌بیوسید که اگر بر سر کس سالار گردید یا بر سر قومی راعی یا بر سر رعیّت والی یا بر سر اهل بیت خویش سالار «أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَکُمْ» که بیداد کنید در زمین و افزونی جویید و رحمها برید، «أُولئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ» ایشان که این کنند اللَّه تعالی بر ایشان لعنت کند و از راه پذیرفتاری دور کند، گوش دل ایشان کر گرداند و چشم دل ایشان نابینا.

«у инҳии ани алФҳшоء » муфассирон гуфтанд Фҳшоءи дарин оят зиноаст чунонк гуфт : « қул إнмои ҳарами рабии алФўоҳши мо зуҳри минҳо ва мо батну аллотии иأтини алФоҳшаҳ » яъне алзно , ва гуфтаанд Фҳшоءи ӣнҷо бухласт чунонк дар сӯра албқраҳ гуфт : « алшитони иъдкми алФқру иأмркми болФҳшоء »у Мустафо ( с ) гуфт : « ани аллоҳи ибғзи алФоҳши алмтФҳши албзӣ »

«وَ یَنْهی‌ عَنِ الْفَحْشاءِ» مفسران گفتند فحشاء درین آیت زنا است‌ چنانک گفت: «قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ اللَّاتِی یَأْتِینَ الْفاحِشَةَ» یعنی الزّنا، و گفته‌اند فحشاء اینجا بخل است چنانک در سوره البقرة گفت: «الشَّیْطانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَ یَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشاءِ» و مصطفی (ص) گفت: «ان اللَّه یبغض الفاحش المتفحش البذی»

Зишт дорад аллоҳи таъолӣ ҳар бахили бади гӯй аз шарми тиҳӣ , ва бар ҷумлаи Фҳшоءи он зиштҳоаст аз феъл ва аз қавл ки мурувватро хароб кунаду мардро бад ном кунад . Абди аллоҳи масъӯдро гуфтанд фалони каси ҳамаи рӯз дуздӣ мекунаду ҳамаи шаб қуръон мехонд , ҷавоб дод ки : стнҳоаҳи қроءтаҳ , ва ин аз қавли худоӣ таъолӣ гуфт ҷли ҷалола : « إни алслоаҳи танаии ани алФҳшоءу алмнкр » .

زشت دارد اللَّه تعالی هر بخیل بد گوی از شرم تهی، و بر جمله فحشاء آن زشتها است از فعل و از قول که مروت را خراب کند و مرد را بد نام کند. عبد اللَّه مسعود را گفتند فلان کس همه روز دزدی میکند و همه شب قرآن میخواند، جواب داد که: ستنهاه قراءته، و این از قول خدای تعالی گفت جلّ جلاله: «إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی‌ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ».

Ва мардии бори хости бадари ҳуҷраи Оишаи сидиқаи модари муъминон , расӯл ( с ) гуфт се бор ки бад мардӣаст он гуҳ гуфт вайро бори даҳ ! чун даромад вайро бнўохт ва бо ваии суханон хуш гуфт чун берун шуд Оиша гуфт ё расӯли аллоҳи ин мардро он гуфтӣ ки гуфтӣ ва чун дар омад бо вай чунон кардӣ ! ҷавоб дод расӯли худоӣ ( с ) : « ани абғзи анноси илои аллоҳи ман икрми атқоءи фӯҳша »

و مردی بار خواست بدر حجره عایشه صدّیقه مادر مؤمنان، رسول (ص) گفت سه بار که بد مردیست آن گه گفت وی را بار ده! چون درآمد وی را بنواخت و با وی سخنان خوش گفت چون بیرون شد عایشه گفت یا رسول اللَّه این مرد را آن گفتی که گفتی و چون در آمد با وی چنان کردی! جواب داد رسول خدای (ص): «ان ابغض الناس الی اللَّه من یکرم اتقاء فحشه»

Бтринаҳи мардумони бнздики аллоҳи таъолии он касаст ки мардумон ӯро некӯ доранд аз бими Фҳшоءи забони вай , «у алмнкр » ин мункири бқўл муфассирон ширкасту гувоҳии бдрўғ . Ва қили мо лои иърФи фии шриъаҳи ман шароеъи алонбёء мункир анаст ки ҳеҷ шариъат аз шароеъи анбиё бон наёмада ва на ҳеҷ суннати буии рафта , ва гуфтаанд ҳар чаҳ илму хирад бар он мункираст он мункираст , ҳар гуфторӣу кирдорӣ ки пайғоми осмонро бар он инкораст ва онро аз худои таъолӣу расӯли накир , мункир онаст , «у албғӣ » : бағӣ номӣаст бедодроу ҳасадро , аз бедодаст онҷо ки гуфт : « бағии бъзнои алии баъз » ва аз ҳасадаст онҷо ки гуфт : « бғёи أни инзли аллоҳи ман фазлаи алии ман ишоءи ман ибода » ва ин бағии ҷои дигар тафсир кард гуфт : « ҳсдо ман ъанд أнФсҳм » ва бидон ки муфассирони бағиро дар ҳамаи қуръон бар чаҳор ваҷҳ тафсир кардаанд : яке бмънии зино чунонк дар сӯра Марям гуфт : « ва мо канти أмки бғё » яъне зониаҳи кқўлаҳи фии алнўр : «у лои ткрҳўои Фтёткми алии албғоء » яъне алии алзно . Ваҷҳи дувум бағӣаст бмънии ҳасад чунонк гуфт : « ва мо тФрқўои إлои ман баъди мо ҷоءҳми алълми бғёи бинҳм » яъне ҳсдо манеҳам . Ваҷҳи сеюм бағӣаст бмънии маъсияти чунон ки гуфт : « Флмои أнҷоҳми إзои ҳам ибғўни фии алأрзи бғир алҳақ ё أиҳои анноси إнмои бғикми алии أнФскм » эй зарарҳо алайкуми ваҷҳи чаҳорум бағӣаст бмънии зулм чунонк дар аъроф гуфт : «у алإсму албғии бғир алҳақ » яъне алзлм , ва дар ъсқ гуфт : « إзои أсобҳми албғӣ » яъне алзлм , ва дарин оят гуфт : «у инҳии ани алФҳшоءу алмнкру албғӣ » яъне алзлм , « иъзкм » эй иҳзркму инҳокми ани ҳозои калла , « лълкми тзкрўн » мо амртм бау ҳўи сулсу нҳитми анҳуу ҳўи сулси Фттъзўо .

بترینه مردمان بنزدیک اللَّه تعالی آن کس است که مردمان او را نیکو دارند از بیم فحشاء زبان وی، «وَ الْمُنْکَرِ» این منکر بقول مفسران شرکست و گواهی بدروغ. و قیل ما لا یعرف فی شریعة من شرایع الانبیاء منکر انست که هیچ شریعت از شرایع انبیا بآن نیامده و نه هیچ سنّت بوی رفته، و گفته‌اند هر چه علم و خرد بر آن منکرست آن منکر است، هر گفتاری و کرداری که پیغام آسمان را بر آن انکارست و آن را از خدای تعالی و رسول نکیر، منکر آنست، «وَ الْبَغْیِ»: بغی نامیست بیداد را و حسد را، از بیدادست آنجا که گفت: «بَغی‌ بَعْضُنا عَلی‌ بَعْضٍ» و از حسد است آنجا که گفت: «بَغْیاً أَنْ یُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلی‌ مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ» و این بغی جای دیگر تفسیر کرد گفت: «حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ» و بدان که مفسران بغی را در همه قرآن بر چهار وجه تفسیر کرده‌اند: یکی بمعنی زنا چنانک در سوره مریم گفت: «وَ ما کانَتْ أُمُّکِ بَغِیًّا» یعنی زانیة کقوله فی النّور: «وَ لا تُکْرِهُوا فَتَیاتِکُمْ عَلَی الْبِغاءِ» یعنی علی الزّنا. وجه دوم بغی است بمعنی حسد چنانک گفت: «وَ ما تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ» یعنی حسدا منهم. وجه سوم بغی است بمعنی معصیت چنان که گفت: «فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْیُکُمْ عَلی‌ أَنْفُسِکُمْ» ای ضررها علیکم وجه چهارم بغی است بمعنی ظلم چنانک در اعراف گفت: «وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقِّ» یعنی الظلم، و در عسق گفت: «إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْیُ» یعنی الظلم، و درین آیت گفت: «وَ یَنْهی‌ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ» یعنی الظلم، «یَعِظُکُمْ» ای یحذّرکم و ینهاکم عن هذا کلّه، «لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ» ما امرتم به و هو ثلث و نهیتم عنه و هو ثلث فتتّعظوا.

Қоли ибни масъӯди ҳзаҳи алоиаҳи аҷмъи ояи фии алқуръони ллхиру алшру аҷмъи ояи лҳлолу ҳаром . Ва рӯй ани умри бен абди алъзизи рафъи лаън банӣ ҳошиму вазъи ҳзаҳи алоиаҳи мавзеаи алии алмнобр . Ва рӯй ан алнабӣ ( с ) қрأи алии алўлид : « إни аллоҳи иأмри болъдлу алإҳсон » илои охири алоиаҳ » Фқоли ?ла ё бен ахии аъди Фоъоди алайҳ , Фқоли ани ?лау аллоҳи лҳлоўаҳу ани ?лаи лтлоўаҳу ани аълоаи лмсмру ани асфалаи лмғдқ , мо ҳўи бқўли албшр .

قال ابن مسعود هذه الآیة اجمع آیة فی القرآن للخیر و الشرّ و اجمع آیة لحلال و حرام. و روی انّ عمر بن عبد العزیز رفع لعن بنی هاشم و وضع هذه الآیة موضعه علی المنابر. و روی انّ النبی (ص) قرأ علی الولید: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ» الی آخر الآیة» فقال له یا بن اخی اعد فاعاد علیه، فقال انّ له و اللَّه لحلاوة و انّ له لطلاوة و انّ اعلاه لمثمر و انّ اسفله لمغدق، ما هو بقول البشر.

«у أўФўои бъҳди аллоҳи إзои ъоҳдтм » эй атмўои мо змнтми ман аҳкоми аддӣн . Ва қили аўФўои нзўркми азои нзртми ллаҳи нзро . Ва қили ҳў алоямон мегуяд аҳдӣ ки бо худоӣ таъолӣ кунеду паймонӣ ки бо вай бандед дар кори дайни тамом басар ореду назрӣ ки кунед биҷой ореду савгандон ки хуред рост доред , «у лои тнқзўои алأимони баъди тўкидҳо »у савгандон ки хуред баноми худоӣу паймон ки бандед ва онро бзкри худоӣ муҳкам кунед машканед , ҳукм оят омаст аммо хитоб бо ансораст ки бо расӯли худо ( с ) байъат карданду аҳкоми дайн дар пазируфтанду худои таъолиро дар он аҳд бар худ гувоҳ гирифтанд инаст ки гуфт : «у қади ҷълтми аллоҳи алайкуми кФило » эй шоҳдоу рқибо , ин ваов ҳоласт яъне дар он ҳол ки паймон бастед худоиро ва бар худ гувоҳ гирифтед ки вафо кунед . Ва қил «у қади ҷълтми аллоҳи алайкуми кФило » эй змино яъне зимни лаками болҷнаҳи азои вФитм маънӣ онаст ки раби алъзаҳи эшонро гуфт байъатӣ ки бо расӯл худоӣ кардед ва савганд хӯрдед ки вайро нусрат кунеду худоиро кафилу змин худ кардед ббҳшт агар вафо кунед акнӯн он аҳд вафо кунеду савгандони мғлзаҳро дурӯғи мсозид , « إни аллоҳи иълми мо тФълўн » ман нақзи алъҳду алўФоء ба .

«وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ» ای اتموا ما ضمنتم من احکام الدّین. و قیل اوفوا نذورکم اذا نذرتم للَّه نذرا. و قیل هو الایمان می‌گوید عهدی که با خدای تعالی کنید و پیمانی که با وی بندید در کار دین تمام بسر آرید و نذری که کنید بجای آرید و سوگندان که خورید راست دارید، «وَ لا تَنْقُضُوا الْأَیْمانَ بَعْدَ تَوْکِیدِها» و سوگندان که خورید بنام خدای و پیمان که بندید و آن را بذکر خدای محکم کنید مشکنید، حکم آیت عامست امّا خطاب با انصار است که با رسول خدا (ص) بیعت کردند و احکام دین در پذیرفتند و خدای تعالی را در آن عهد بر خود گواه گرفتند اینست که گفت: «وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلًا» ای شاهدا و رقیبا، این واو حالست یعنی در آن حال که پیمان بستید خدای را و بر خود گواه گرفتید که وفا کنید. و قیل «وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلًا» ای ضمینا یعنی ضمن لکم بالجنّة اذا وفیتم معنی آنست که ربّ العزّه ایشان را گفت بیعتی که با رسول خدای کردید و سوگند خوردید که وی را نصرت کنید و خدای را کفیل و ضمین خود کردید ببهشت اگر وفا کنید اکنون آن عهد وفا کنید و سوگندان مغلّظه را دروغ مسازید، «إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ» من نقض العهد و الوفاء به.

Пас он гуҳ мисл зад нақзи аҳдро Фқол : «у лои ткўнўои колтии нақзати ғазалҳо » эй лои ткўнўои фии нқзкми ъҳўди анноси баъди тўкидҳои колмрأаҳи алхрқоءи алтии нақзати ғазалҳо , « ман баъди қувва » эй ман баъди қатлу ибром , « أнкосо » эй тоқаи тоқа , ҷамъи нксу ҳўи мо нксу нақзи баъди алғзлу алқтл , занӣ буд дар араб ӯро ритаҳи бинт саъд мегуфтанду одати ваии пашм риштан буд , он гуҳи пашми риштаи хеши боз май шикофту тофтаро нотофта мекард , бози дигари бора май рашту боз май шикофт . Маънӣ онаст ки : лои тстхФўои босами аллоҳи ъзу ҷли баъди ани омнтм бау ъзмтмўаҳу астмсктм бау бнитми аддӣни алии тасдиқаи пас аз онки имони овардеду таъзими ислому имон дар дил гирифтед ва бузург дошт ному зикри ҳақро аҳдҳо ва ақдҳои худ бон муҳкам кардед акнӯн онро бмгрдониду истихфофи баному зикри ҳақи бнқзи он аҳд мапасндед ва чун он зан мабошед ки нақзи ғазал хеш мекард , қавмӣ гуфтанд ин зани барин шаклу сӯрат худ набӯдаст ва маънӣ онаст ки раби Алъоламин ноқизони аҳдро мисл зад гуфт чун занӣ мабошед ки сифати вай ин бошад ки шумо агар шунавед ки зании барин сифат ва барин феъл ҳаст вайро дар он феъли бнкўҳид ва напасандед , нақзи аҳд ҳамчунинаст . ӣнҷои сухан мунқатиъ шуд , пас гуфт : « ттхзўни أимонкми дхлои бинкм » эй ғишоу ғло , мансӯби лонаи мафъӯли ?ла яъне ттхзўни аимонкми ллғшу алдхлу кули мо дахлаи айб . Қили мдхўлу фӣаи дахл , « أни ткўн » яъне бони ткўн , « أмаҳи ҳаии أрбии ман أмаҳ » эй қавми ағнӣ ва аъло ман қавм , яъне лои тғдрўои бқўми лқлтҳму ксрткму қади всқўои бкм .

پس آن گه مثل زد نقض عهد را فقال: «وَ لا تَکُونُوا کَالَّتِی نَقَضَتْ غَزْلَها» ای لا تکونوا فی نقضکم عهود النّاس بعد توکیدها کالمرأة الخرقاء الّتی نقضت غزلها، «مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ» ای من بعد قتل و ابرام، «أَنْکاثاً» ای طاقة طاقة، جمع نکث و هو ما نکث و نقض بعد الغزل و القتل، زنی بود در عرب او را ریطة بنت سعد می گفتند و عادت وی پشم رشتن بود، آن گه پشم رشته خویش باز می‌شکافت و تافته را ناتافته می‌کرد، باز دیگر باره می‌رشت و باز می‌شکافت. معنی آنست که: لا تستخفّوا باسم اللَّه عزّ و جل بعد ان آمنتم به و عظّمتموه و استمسکتم به و بنیتم الدّین علی تصدیقه پس از آنک ایمان آوردید و تعظیم اسلام و ایمان در دل گرفتید و بزرگ داشت نام و ذکر حق را عهدها و عقدهای خود بآن محکم کردید اکنون آن را بمگردانید و استخفاف بنام و ذکر حق بنقض آن عهد مپسندید و چون آن زن مباشید که نقض غزل خویش می‌کرد، قومی گفتند این زن برین شکل و صورت خود نبودست و معنی آنست که ربّ العالمین ناقضان عهد را مثل زد گفت چون زنی مباشید که صفت وی این باشد که شما اگر شنوید که زنی برین صفت و برین فعل هست وی را در آن فعل بنکوهید و نپسندید، نقض عهد همچنین است. اینجا سخن منقطع شد، پس گفت: «تَتَّخِذُونَ أَیْمانَکُمْ دَخَلًا بَیْنَکُمْ» ای غشّا و غلا، منصوب لانه مفعول له یعنی تتّخذون ایمانکم للغش و الدّخل و کلّ ما دخله عیب. قیل مدخول و فیه دخل، «أَنْ تَکُونَ» یعنی بان تکون، «أُمَّةٌ هِیَ أَرْبی‌ مِنْ أُمَّةٍ» ای قوم اغنی و اعلی من قوم، یعنی لا تغدروا بقوم لقلّتهم و کثرتکم و قد وثقوا بکم.

Муҷоҳид гуфт : ин дар шаън қавмӣаст ки бо қавмӣ аҳд доштанд , пас қавмии дигарро аз эшон тавонгартар ва азизтар диданди нақзи аҳди он қавм карданду касрату иззати ин қавмро бо эшон пайвастанд , раби Алъоламин эшонро азин наҳй кард , арбии махӯзи ман рибои алшии ءи ирбўи азои кср , « إнмои иблўкми аллоҳ ба » эй ихтбркми бохтёри алаҳволи болъзу алзлу алғнӣу алФқр . Ва қили ихтбркми бмои амр ва наҳй , «у либинни лаками явми алқёмаҳи мо кантами фӣаи тхтлФўн » ман алўФоءи болъҳду нақзи алъҳд .

مجاهد گفت: این در شأن قومی است که با قومی عهد داشتند، پس قومی دیگر را از ایشان توانگرتر و عزیزتر دیدند نقض عهد آن قوم کردند و کثرت و عزّت این قوم را با ایشان پیوستند، ربّ العالمین ایشان را ازین نهی کرد، اربی مأخوذ من ربا الشّی‌ء یربو اذا کثر، «إِنَّما یَبْلُوکُمُ اللَّهُ بِهِ» ای یختبرکم باختیار الاحوال بالعزّ و الذل و الغنی و الفقر. و قیل یختبرکم بما امر و نهی، «وَ لَیُبَیِّنَنَّ لَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ ما کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ» من الوفاء بالعهد و نقض العهد.

«у луи шоءи аллоҳи лҷълкми أмаҳи воҳида » алии млаҳи воҳидау дайни воҳид , «у локини изли ман ишоء » ани дайнаи бхзлонаҳ ъдло манеҳ , «у иҳдии ман ишоء » лдинаҳи бтўФиқаҳ фузало манеҳ , «у лтсӣлн » явми алқёмаҳ , « ъмои кантами тъмлўн » фии алднё .

«وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً واحِدَةً» علی ملّة واحدة و دین واحد، «وَ لکِنْ یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ» عن دینه بخذلانه عدلا منه، «وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ» لدینه بتوفیقه فضلا منه، «وَ لَتُسْئَلُنَّ» یوم القیامة، «عَمَّا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» فی الدّنیا.

«у лои ттхзўои أимонкми дхло » эй хдиъаҳу Фсодо , « бинкм » Фтғрўои баҳои анноси Фискнўои илои аимонкму иأмнўои баҳои сами тнқзўнҳоу тҳнсўни фӣҳо , « Фтзли қадами баъди субутҳо » Фтҳлкўои баъди мо кантами омнин . Ва қили иттихози алоямони дхлои ани итўсли баҳои илои алзҳоби бомўоли аннос , яъне инкори алҳқўқу алҳлФи алайҳои козбо . Ва қавла : « Фтзли қадами баъди субутҳо » эй иҳлки ҳозои алҳолФи баъди амнаи ман алҳлок ,у алъараби тқўли лкли мбтлии баъди ъоФиаҳ ӯ соқити фии вартаи баъди саломаи зулати қадама . Ва қили ҳозои ваъиди ллҳолФи босами аллоҳи козбои болхрўҷи ани алислом , «у тзўқўои алсўءи бмои сддтми ани сиблати аллоҳ » иқоли лои иҳўли алии соҳиби айни алғмўси алҳўл ҳатто тсибаҳи қоръаҳ , «у лаками азоби азим » яъне фии алохраҳу ҳўи нори ҷаҳаннам .

«وَ لا تَتَّخِذُوا أَیْمانَکُمْ دَخَلًا» ای خدیعة و فسادا، «بَیْنَکُمْ» فتغروا بها النّاس فیسکنوا الی ایمانکم و یأمنوا بها ثمّ تنقضونها و تحنثون فیها، «فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها» فتهلکوا بعد ما کنتم آمنین. و قیل اتّخاذ الایمان دخلا ان یتوصل بها الی الذّهاب باموال النّاس، یعنی انکار الحقوق و الحلف علیها کاذبا. و قوله: «فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها» ای یهلک هذا الحالف بعد امنه من الهلاک، و العرب تقول لکلّ مبتلی بعد عافیة او ساقط فی ورطة بعد سلامة زلّت قدمه. و قیل هذا وعید للحالف باسم اللَّه کاذبا بالخروج عن الاسلام، «وَ تَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ» یقال لا یحول علی صاحب عین الغموس الحول حتّی تصیبه قارعة، «وَ لَکُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ» یعنی فی الآخرة و هو نار جهنم.

«у лои тштрўои бъҳди аллоҳи смнои қлило » эй лои тнқзўои алъҳди лързи тأхзўнаҳи ман эърози алднёу ани кони ъндкми ксирои Фҳўи қалили лонаи иФнӣ , « إнмо ъанд аллоҳ » ман алсўоби алии алўФоء , « хайри лаками إни кантами тълмўн » злк .

«وَ لا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِیلًا» ای لا تنقضوا العهد لعرض تأخذونه من اعراض الدّنیا و ان کان عندکم کثیرا فهو قلیل لانّه یفنی، «إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ» من الثواب علی الوفاء، «خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ» ذلک.

« мо ъндкми инФд » эй мо ъндкми ман эърози алднёи инқзӣу иФнӣу ани кср , « ва мо ъанд аллоҳ » ман алсўобу алкромаҳ , « боқ » доими лои инқтъ , эй Флмои ъндаҳи Фоъмлўоу алайҳи Фоҳрсўо . Ибни касӣр « ва мо ъанд аллоҳи боқӣ » вақф кунад биё , «у лнҷзини аллазӣнаи сбрўо » бнўни қроءти ?маккейу ъосм ва шомӣаст боқӣ биё хонанд , эйу лисибни аллоҳи алсобрини алии мо амрҳм бау алсобрини ъмои нҳоҳми анҳу , « أҷрҳм » эй сўобҳм , « бأҳсни мо конўои иъмлўн » ман алоъмоли алҳасанау лиғФрни ?лаами ман алоъмоли алсиӣаҳ « ман амали солҳои ман зикри أўи أнсӣу ҳўи муъмин » қайди болоямони лони аъмоли алкФори ғайри мътди баҳо , « Флнҳиинаҳи ҳаёаи тайиба » қоли ибни аббос : ҳаёаи тайибаи фии алднёи болрзқи алҳлолу тисири солеҳи алоъмолу тасфияи ҳаётаи ман алҳмўму алоФот , ва рӯй анҳу аизо : қоли алҳёҳи алтибаҳи алқноъаҳ , иқоли ании бзлки қӯти явми биўму ҳўи айш алрасул ( с )у алсолҳин . Ва қоли алҳсни лӣси лоҳди ҳаёаи тайибаи алои фии алҷнаҳ , «у лнҷзинҳми أҷрҳми бأҳсни мо конўои иъмлўн » яъне музоъафаи алҷзоءи фии алохраҳ .

«ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ» ای ما عندکم من اعراض الدّنیا ینقضی و یفنی و ان کثر، «وَ ما عِنْدَ اللَّهِ» من الثّواب و الکرامة، «باقٍ» دائم لا ینقطع، ای فلما عنده فاعملوا و علیه فاحرصوا. ابن کثیر «و ما عند اللَّه باقی» وقف کند بیا، «وَ لَنَجْزِیَنَّ الَّذِینَ صَبَرُوا» بنون قراءت مکّی و عاصم و شامی است باقی بیا خوانند، ای و لیثیبن اللَّه الصّابرین علی ما امرهم به و الصّابرین عمّا نهاهم عنه، «أَجْرَهُمْ» ای ثوابهم، «بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ» من الاعمال الحسنة و لیغفرن لهم من الاعمال السیئة «مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی‌ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ» قید بالایمان لانّ اعمال الکفّار غیر معتد بها، «فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً» قال ابن عباس: حیاة طیبة فی الدّنیا بالرّزق الحلال و تیسیر صالح الاعمال و تصفیة حیاته من الهموم و الآفات، و روی عنه ایضا: قال الحیاة الطیّبة القناعة، یقال عنی بذلک قوت یوم بیوم و هو عیش الرّسول (ص) و الصّالحین. و قال الحسن لیس لاحد حیاة طیّبة الّا فی الجنّة، «وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ» یعنی مضاعفة الجزاء فی الآخرة.

Ва қил : « лнҷзинҳми أҷрҳми бأҳсни мо конўои иъмлўн » дуни асўأҳоу лнғФрни сиотҳми бФзлно .

و قیل: «لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ» دون اسوأها و لنغفرنّ سیّآتهم بفضلنا.

« Фإзои қрأти алқуръон » иъини азои ардти ани тқрأи алқуръон , « Фостъз » кқўлаҳ : « إзои қмтми إлии алслоаҳи Фоғслўо »у алтҳораҳи муқаддамаи алии алслоаҳ яъне азои ардтми алқёми илои алслоаҳ ,у кқўлаҳ : « Фإзои дхлтми биўтои Фслмўо » яъне азои أрдтми алдхўлу отитми албоб ,у кқўл алнабӣ ( с ) : « ман ?утии алҷмъаҳи Флиғтсл » яъне ман ?ераади ани иأтӣ . Ва кон ( с ) азои астнҷии қол : аллоҳами ҳсни фараҷӣ яъне кони азои ?ераади ани истнҷӣ , қавла : « Фостъзи биллоҳ » яъне сили аллоҳи ани иъизку иъсмк , « ман алшитони алрҷим » эй ман всоўси Иблису мкоидаҳ маънӣ онаст ки чун қуръон хоҳӣ хонд аз худо бихоҳ то туро дар зинҳору паноҳ хеш гирад аз всоўси Иблису туро маъсӯм дорад аз кеду сози бад ӯ , ва ин исмат хостан онаст ки гӯйӣ : « аъўзи биллоҳи ман алшитони алрҷим » порсӣ онаст ки боз дошт хоҳаму паноҳи гирами бхдоӣ аз он дев наФарида ронда .

«فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ» یعین اذا اردت ان تقرأ القرآن، «فَاسْتَعِذْ» کقوله: «إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا» و الطّهارة مقدّمة علی الصّلاة یعنی اذا اردتم القیام الی الصّلاة، و کقوله: «فَإِذا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا» یعنی اذا أردتم الدّخول و آتیتم الباب، و کقول النبی (ص): «من اتی الجمعة فلیغتسل» یعنی من اراد ان یأتی. و کان (ص) اذا استنجی قال: اللّهم حصّن فرجی‌ یعنی کان اذا اراد ان یستنجی، قوله: «فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ» یعنی سل اللَّه ان یعیذک و یعصمک، «مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ» ای من وساوس ابلیس و مکایده معنی آنست که چون قرآن خواهی خواند از خدا بخواه تا ترا در زینهار و پناه خویش گیرد از وساوس ابلیس و ترا معصوم دارد از کید و ساز بد او، و این عصمت خواستن آنست که گویی: «اعوذ باللَّه من الشیطان الرجیم» پارسی آنست که باز داشت خواهم و پناه گیرم بخدای از آن دیو نفریده رانده.

Қоли ибни масъӯд : лақади қрأти алии расӯли аллоҳ ( с ) Фқлти аъўзи болсмиъи алълим , Фқоли лӣ ё бенам абди қол : « аъўзи биллоҳи ман алшитони алрҷим » ҳоказо ақрониаҳи Ҷабраил .

قال ابن مسعود: لقد قرأت علی رسول اللَّه (ص) فقلت اعوذ بالسّمیع العلیم، فقال لی یا بن امّ عبد قال: «اعوذ باللَّه من الشیطان الرجیم» هکذا اقرانیه جبرئیل.

Ва ани ҷбири бен мтъми қол : раъйати расӯли аллоҳ ( с ) ислии Фқол : аллоҳи Акбари кбироу алҳмди ллаҳи ксироу субҳони аллоҳи бикрау асило , аъўзи биллоҳи ман алшитони алрҷим , ман нафхау нФсаҳу ҳамза , қоли ибни масъӯд : нафхаи алкбру нФсаҳи алшъру ҳамзаи алҷнўн .

و عن جبیر بن مطعم قال: رأیت رسول اللَّه (ص) یصلّی فقال: اللَّه اکبر کبیرا و الحمد للَّه کثیرا و سبحان اللَّه بکرة و اصیلا، اعوذ باللّه من الشیطان الرّجیم، من نفخه و نفثه و همزه، قال ابن مسعود: نفخه الکبر و نفثه الشعر و همزه الجنون.

Ва ани абии Саиди алхдрии қоли кони расӯли аллоҳ ( с ) иқўл : аъўзи биллоҳи ман алшитони алрҷими сами иқрأ , астъозт

و عن ابی سعید الخدری قال کان رسول اللَّه (ص) یقول: اعوذ باللّه من الشّیطان الرّجیم ثمّ یقرأ، استعاذت‌

Фарз нест аммо суннатӣ мؤкдаст дар намоз ва дар қроءти қуръону пеш аз қроءт мустаҳабаст на баъд аз қроءт , ҷамоатии аҳли зоҳир чун Довӯди бен алӣу молику асҳоб эшон гуфтанд пас аз қроءт мустаҳабаст ва ҳамчунин ривоят кардаанд аз Ҳамза ва аз зоҳири лафзи қуръон бар гирифтаанд : « Фإзои қрأти алқуръони Фостъз » ва ин қавл на писандидаасту бештарини Фқҳоءу уламои дайну аъиммаи салаф бар онанд ки астъозти пеш аз қроءт мустаҳабаст чунонк хабар бидон омада ,у маънии алоиаҳ : азои ардти қроءаҳи алқуръони Фостъзи комаи биноа ,у алшитони ҳўи Иблису алрҷими алмтрўду алмлъўн .

فرض نیست امّا سنّتی مؤکّد است در نماز و در قراءت قرآن و پیش از قراءت مستحبّست نه بعد از قراءت، جماعتی اهل ظاهر چون داود بن علی و مالک و اصحاب ایشان گفتند پس از قراءت مستحبّست و همچنین روایت کرده‌اند از حمزه و از ظاهر لفظ قرآن بر گرفته‌اند: «فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ» و این قول نه پسندیده است و بیشترین فقهاء و علماء دین و ائمّه سلف بر آنند که استعاذت پیش از قراءت مستحبّست چنانک خبر بدان آمده، و معنی الآیة: اذا اردت قراءة القرآن فاستعذ کما بیّناه، و الشیطان هو ابلیس و الرّجیم المطرود و الملعون.

Клбӣ гуяд : шаъни нузули ин ояти астъозти он буд ки расӯли худоӣ дар мабдаи ваҳии рӯзӣ бар дар каъбаи истода буд сӯрау алнҷм ҳаме хонд кофарони Маккаи баъзе ҳозир буданд чун онҷо расед ки : « أи Фрأитми аллоту алъзӣу мноаҳи алсолсаҳи алأхрӣ » бар забон вай бирафт : тлки алғрониқи алълии минҳои алшФоъаҳи тртҷӣ , куффори Қурайши он аз вай бишуниданд пиндоштанд ки Муҳамади хдоигони эшонро ситуд шодӣҳо карданд ва надонистанд ки расӯли худои таъолӣ онч гуфт бар сиблати инкор ва истихфоф гуфт яъне ки лоату ъзӣу мноаҳи он бузургворон бошанд ки бшФоъти эшон умед бояд дошт куллану ҳошо ! ! локини аҳл Макка пиндоштанд ки Муҳамад ( с ) он сухан бҳқиқт гуфт шод мебуданд то Мустафо ( с ) сӯрау алнҷми бохри барад , боит саҷда расед худоиро ҷли ҷалола суҷуд кард ва дар каъбаи кушода буд баробари вай ва дар каъба батон ниҳода , кофарон пиндоштанд ки Муҳамад ( с ) худоёни эшонро суҷуд кард , эшон низ ҳама суҷуд карданд бар мтобъту мувофиқати вай , хабар дар Макка афтод ки Муҳамад ( с ) бад-ӣни мо боз омад ки дар миёни сӯрае ки мехонд батонро ситуду бохри сӯраи эшонро суҷуд кард ,у хабар ботроФ афтод ки аҳли Макка дар дайни Муҳамад ( с ) шуданду қуръони вай самоъ карданду худои вайро суҷуди бурданд ва мусулмон шуданд , Ҷабраил ( ъ ) омад ва гуфт эй Муҳамади он сухан чаҳ буд ки гуфтӣ ? ! ки халқӣ аз он дар ғалати афтоданд , расӯл ( с ) гуфт эй Ҷабраил намебоист гуфт он сухан ? Ҷабраил гуфт на , ки он дев дар афканд то мардумонро дар ғалати афканд , расӯл аз он андӯҳгин шуд , оят омад ки : « ва мо أрслнои ман қблки ман расӯлу лои набии إлои إзои тмнии أлқии алшитони фии أмнитаҳ » алоиаҳ . . .

کلبی گوید: شأن نزول این آیت استعاذت آن بود که رسول خدای در مبدأ وحی روزی بر در کعبه ایستاده بود سوره و النّجم همی‌خواند کافران مکّه بعضی حاضر بودند چون آنجا رسید که: «أَ فَرَأَیْتُمُ اللَّاتَ وَ الْعُزَّی وَ مَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْری‌» بر زبان وی برفت: تلک الغرانیق العلی منها الشّفاعة ترتجی، کفّار قریش آن از وی بشنیدند پنداشتند که محمّد خدایگان ایشان را ستود شادیها کردند و ندانستند که رسول خدای تعالی آنچ گفت بر سبیل انکار و استخفاف گفت یعنی که لات و عزّی و مناة آن بزرگواران باشند که بشفاعت ایشان امید باید داشت کلا و حاشا!! لکن اهل مکّه پنداشتند که محمّد (ص) آن سخن بحقیقت گفت شاد می‌بودند تا مصطفی (ص) سوره و النّجم بآخر برد، بآیت سجده رسید خدای را جلّ جلاله سجود کرد و در کعبه گشاده بود برابر وی و در کعبه بتان نهاده، کافران پنداشتند که محمّد (ص) خدایان ایشان را سجود کرد، ایشان نیز همه سجود کردند بر متابعت و موافقت وی، خبر در مکّه افتاد که محمّد (ص) بدین ما باز آمد که در میان سوره‌ای که می‌خواند بتان را ستود و بآخر سوره ایشان را سجود کرد، و خبر باطراف افتاد که اهل مکّه در دین محمّد (ص) شدند و قرآن وی سماع کردند و خدای وی را سجود بردند و مسلمان شدند، جبرئیل (ع) آمد و گفت ای محمّد آن سخن چه بود که گفتی؟! که خلقی از آن در غلط افتادند، رسول (ص) گفت ای جبرئیل نمی‌بایست گفت آن سخن؟ جبرئیل گفت نه، که آن دیو در افکند تا مردمان را در غلط افکند، رسول از آن اندوهگین شد، آیت آمد که: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّی أَلْقَی الشَّیْطانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ» الآیة...

Расӯл ( с ) гуфт эй Ҷабраил ва агар деви азин пас чизе дар афканди ман чаҳ кунам ?

رسول (ص) گفت ای جبرئیل و اگر دیو ازین پس چیزی در افکند من چه کنم؟

Раби Алъоламин ин ояти астъозт фурӯ фиристод : « Фإзои қрأти алқуръони Фостъзи биллоҳи ман алшитони алрҷим » чун қуръони хоҳӣ ки хуоне « аъўзи биллоҳи ман алшитони алрҷим » бигӯӣ то аллоҳи таъолии дев аз ту давр кунад .

ربّ العالمین این آیت استعاذت فرو فرستاد: «فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ» چون قرآن خواهی که خوانی «اعوذ باللَّه من الشیطان الرجیم» بگوی تا اللَّه تعالی دیو از تو دور کند.

Ва қоли расӯли аллоҳ ( с ) : азои қоли алъбди астъизи биллоҳи ман алшитони алрҷим вале алшитону лтрФиаҳи ҷалбаи Фмаҳу дбраҳи Фостъизўои биллоҳу лои тғФлўои ?фонаи лӣси бғоФли ънкм : « إнаҳи ирокми ҳўу қабӣлаи ман ҳайси лои трўнҳм » , агар касе гуяд чунаст ки раби алъзаҳи бандаро бостъозт аз шайтон хусусан дар вақти қуръон хондан фармуд , гуфт : « Фإзои қрأти алқуръони Фостъзи биллоҳ » ва нагуфт Фозои слити Фозои самти Фостъзи биллоҳ , баъди мо ки васвасаи шайтони чунон ки буқати қуръони хондан буд буқати хайроту тоъоти дигари ҳам буд ? ҷавоб онаст ки шайтонро аз ҳичизи чандон ғайз набӯд ки аз зикри худои таъолӣ буду лиҳозо

و قال رسول اللَّه (ص): اذا قال العبد استعیذ باللّه من الشّیطان الرّجیم ولّی الشّیطان و لطرفیه جلبة فمه و دبره فاستعیذوا باللّه و لا تغفلوا فانّه لیس بغافل عنکم: «إِنَّهُ یَراکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لا تَرَوْنَهُمْ»، اگر کسی گوید چونست که ربّ العزّه بنده را باستعاذت از شیطان خصوصا در وقت قرآن خواندن فرمود، گفت: «فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ» و نگفت فاذا صلّیت فاذا صمت فاستعذ باللّه، بعد ما که وسوسه شیطان چنان که بوقت قرآن خواندن بود بوقت خیرات و طاعات دیگر هم بود؟ جواب آنست که شیطان را از هیچیز چندان غیظ نبود که از ذکر خدای تعالی بود و لهذا

Қол алнабӣ ( с ) : « зикри аллоҳи фии ҷанби алшитони колоклаҳи фии ҷанби ибни одам » ,у қуръони хондани фозилтарин зкрҳост , баси шайтонро аз он ғайз беш ояду васваса беш кунад азин ҷҳаҳи бостъозти онро махсӯс кард .

قال النّبی (ص): «ذکر اللَّه فی جنب الشیطان کالآکلة فی جنب ابن آدم»، و قرآن خواندن فاضلترین ذکرهاست، بس شیطان را از آن غیظ بیش آید و وسوسه بیش کند ازین جهة باستعاذت آن را مخصوص کرد.

Агар касе гуяд : агар аз шайтони астъозт мебояд кард ки васваса маъсият азуаст пас аз худои ъзу ҷл низ астъозт мебояд кард ки маъсияти бандаи бхўост ва қзоء ӯст то бигӯед ки : аъўзи биллоҳи ман аллоҳ , ҷавоб онаст ки аз худои ъзу ҷли ҳам хост хайраст ва ҳам хости шар ва аз шайтони ҷузи хост шар нест азин ҷҳаҳи азуи бхдои астъозт бояд кард , ва низ васвасаи шайтони мари бандаро аз баҳри ҳалоку фасод бандааст ,у иродату қзоءи маъсият аз аллоҳ аз баҳри салоҳу тадбир мамлакатаст , ва агар касе астъозт аз аллоҳ биллоҳ кунад ҳам шояд ки Мустафо ( с ) гуфта : аъўзи бъФўки ман ъқобку брзоки ман схтку аъўзи бки мнк .

اگر کسی گوید: اگر از شیطان استعاذت می‌باید کرد که وسوسه معصیت ازوست پس از خدای عزّ و جل نیز استعاذت می‌باید کرد که معصیت بنده بخواست و قضاء اوست تا بگوید که: اعوذ باللّه من اللَّه، جواب آنست که از خدای عزّ و جل هم خواست خیر است و هم خواست شرّ و از شیطان جز خواست شرّ نیست ازین جهة ازو بخدا استعاذت باید کرد، و نیز وسوسه شیطان مر بنده را از بهر هلاک و فساد بنده است، و ارادت و قضاء معصیت از اللَّه از بهر صلاح و تدبیر مملکت است، و اگر کسی استعاذت از اللَّه باللّه کند هم شاید که مصطفی (ص) گفته: اعوذ بعفوک من عقابک و برضاک من سخطک و اعوذ بک منک.

« إнаҳи лӣси ?лаи султони алии аллазӣнаи омнўо » эй лӣси лоблиси алайҳими тасаллути азои астъозўои биллоҳу тўклўои алайҳ , яъне лӣси алайҳими султони алоғўоء .

«إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا» ای لیس لابلیس علیهم تسلّط اذا استعاذوا باللّه و توکلوا علیه، یعنی لیس علیهم سلطان الاغواء.

« إнмои султонаи алии аллазӣнаи итўлўнаҳ » атхзўаҳи влёи Фотоъўаҳ , «у аллазӣнаи ҳам ба » ин ҳо гуфтаанд ки бо шайтон шавад яъне бсббаҳу тоъатаи Фимои идъўҳми илайҳ , « мшркўн » биллоҳ . Ва гуфтаанд ки биллоҳ шавад яъне ва ҳам биллоҳи мшркўн . Сафён саврӣ гуфт : маънӣ оят онаст ки шайтонро бар муъминон дастрас нест то эшонро бар гуноҳӣ дорад ки нёмрзнд , дасти раси вай бар эшонаст ки ӯро фармон бурдоранду тоъат ӯ меварзанд ва эшон ки ӯро бо худоӣ анбоз мегиранд . Ашроки дарин оят ҳамчун ибодатаст дар он оят ки гуфт : « лои тъбдўои алшитон »у лами иъбди аҳади Иблису лами идъаҳи ллаҳи шрикои анмои ибодатау алошрок ба тоъатау абтғоؤаҳи ризоа , кқўлаҳи ъзу ҷл : « атхзўои أҳборҳму рҳбонҳми أрбобои ман дуни аллоҳ » лами исҷдўои лоҳборҳму рҳбонҳми анмои атоъўҳму атбъўҳму абтғўои рзоҳми Фимои аҳлўоу ҳрмўо .

«إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ» اتّخذوه ولیّا فاطاعوه، «وَ الَّذِینَ هُمْ بِهِ» این ها گفته‌اند که با شیطان شود یعنی بسببه و طاعته فیما یدعوهم الیه، «مُشْرِکُونَ» باللّه. و گفته‌اند که باللّه شود یعنی و هم باللّه مشرکون. سفیان ثوری گفت: معنی آیت آنست که شیطان را بر مؤمنان دسترس نیست تا ایشان را بر گناهی دارد که نیامرزند، دست رس وی بر ایشانست که او را فرمان بردارند و طاعت او می ورزند و ایشان که او را با خدای انباز می‌گیرند. اشراک درین آیت همچون عبادتست در آن آیت که گفت: «لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ» و لم یعبد احد ابلیس و لم یدعه للَّه شریکا انّما عبادته و الاشراک به طاعته و ابتغاؤه رضاه، کقوله عزّ و جل: «اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ» لم یسجدوا لاحبارهم و رهبانهم انّما اطاعوهم و اتّبعوهم و ابتغوا رضاهم فیما احلّوا و حرّموا.

«у إзои бдлнои ояи макони оя » эй азои нсхнои ояу анзлнои маконҳо ахрӣ , сабаби нузули ин ояти он буд ки мушрикон Қурайш гуфтанд : ани мҳмдои исхри босаҳобаи иأмрҳми алиўми бомару инҳоҳми анҳу ғдоу иأтиҳми бмои ҳўи аҳўни алайҳим ва мо ҳўи алои мФтри итқўлаҳи ман тлқоء нафса гуфтанд Муҳамади босҳоби худ афсӯс медорад , имрӯзи эшонро корӣ фармоеду фардои эшонро аз он боз занаду кории дигар аз он осон тар фармоед , ин тағйиру табдили вай аз онаст ки ин сухан аз бар хеш май наад бар муроди хеш , дрўғист ки худ бар месозад , чун эшон ин гуфтанд раби алъзаҳ оят фиристод : «у إзои бдлнои ояи макони оя » рФъноҳоу анзлноғайриҳо лнўъи ман алмслҳаҳ , «у аллоҳи أълм » бмсолҳи алъбоди Фимои инзли ман алносху алмнсўх , « қолўои إнмои أнти мФтр » ин ҷавоб азоаст , «у аллоҳи أълми бмои инзл » дар миён оризаст , он гуҳ гуфт : « бали أксрҳми лои иълмўн » ҳқиқаҳи алқуръону Фоӣдаҳи алнсху алтбдилу ваҷҳи алмслҳаҳи фӣа . Қроءти ?маккейу абӯи Амру зайд аз ёқӯби бмои инзл бтхФиФаст боқӣ бтшдид хонанд .

«وَ إِذا بَدَّلْنا آیَةً مَکانَ آیَةٍ» ای اذا نسخنا آیة و انزلنا مکانها اخری، سبب نزول این آیت آن بود که مشرکان قریش گفتند: انّ محمّدا یسخر باصحابه یأمرهم الیوم بامر و ینهاهم عنه غدا و یأتیهم بما هو اهون علیهم و ما هو الّا مفتر یتقوّله من تلقاء نفسه گفتند محمّد باصحاب خود افسوس میدارد، امروز ایشان را کاری فرماید و فردا ایشان را از آن باز زند و کاری دیگر از آن آسان تر فرماید، این تغییر و تبدیل وی از آنست که این سخن از بر خویش می‌نهد بر مراد خویش، دروغیست که خود بر می‌سازد، چون ایشان این گفتند ربّ العزّه آیت فرستاد: «وَ إِذا بَدَّلْنا آیَةً مَکانَ آیَةٍ» رفعناها و انزلنا غیرها لنوع من المصلحة، «وَ اللَّهُ أَعْلَمُ» بمصالح العباد فیما ینزّل من النّاسخ و المنسوخ، «قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ» این جواب اذا است، «وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما یُنَزِّلُ» در میان عارضست، آن گه گفت: «بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ» حقیقة القرآن و فائدة النّسخ و التّبدیل و وجه المصلحة فیه. قراءت مکّی و ابو عمرو و زید از یعقوب بما ینزل بتخفیف است باقی بتشدید خوانند.

Лқўлаҳ : « қул нзлаҳи рӯҳи алқудс » рӯҳи алқудс Ҷабраиласту алқудси мсқлу мухаффаф ҳар ду хондаанд , мухаффафи қроءт ?маккейасту мсқли қроءти боқӣ маънӣ онаст ки эй Муҳамад бигӯӣ эшонро ки ин қуръон аз наздики худо фурӯ оварад Ҷабраили он ҷони пок , на дурӯғаст ва на бар сохтаи махлуқ ки фурӯи фиристодаи аллоҳ таъолӣаст баростӣу сидқ , « лисбти аллазӣнаи омнўо » то аллоҳи бойени қуръони дили муъминону қадами эшон бар ҷода дайн медорад , дар рӯзи фарохии фармони гаронтару рӯзи танагии фармони сабктар , дар тани дурустӣу ҳзри намози тамоми бҳнгом бар пой ва дар сафари намози нимӣ ва дар беморӣ нишаста ва дар нотавонии хуфта ва дар бим бар сутур то муъминон бо фармон метованду бтўъ бар он мепойанд , «у ҳудо » ман алзлолаҳ «у башарии ллмслмин » бонуҳуми ман аҳли алҷнаҳ .

لقوله: «قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ» روح القدس جبرئیل است و القدس مثقّل و مخفّف هر دو خوانده‌اند، مخفّف قراءت مکّی است و مثقّل قراءت باقی معنی آنست که ای محمّد بگوی ایشان را که این قرآن از نزدیک خدا فرو آورد جبرئیل آن جان پاک، نه دروغ است و نه بر ساخته مخلوق که فرو فرستاده اللَّه تعالی است براستی و صدق، «لِیُثَبِّتَ الَّذِینَ آمَنُوا» تا اللَّه باین قرآن دل مؤمنان و قدم ایشان بر جاده دین می‌دارد، در روز فراخی فرمان گرانتر و روز تنگی فرمان سبک‌تر، در تن درستی و حضر نماز تمام بهنگام بر پای و در سفر نماز نیمی و در بیماری نشسته و در ناتوانی خفته و در بیم بر ستور تا مؤمنان با فرمان می‌تاوند و بطوع بر آن می‌پایند، «وَ هُدیً» من الضّلالة «وَ بُشْری‌ لِلْمُسْلِمِینَ» بانّهم من اهل الجنّة.

« ва лақад наилм أнҳми иқўлўни إнмои иълмаҳи башар » одамӣ ва мо ҳў ман ъанд аллоҳ , кони ғуломи рӯмии илозми расӯли аллоҳ ( с )у иҳдсаҳи бмои қрأи фии алонҷил , Фқили анмои иأхзи Муҳамади мо иأтӣ ба манеҳу исми злки алғломи ясору қили ҷабр . Қоли ъкрмаҳи ҳўи ғуломи лабании омири бен луи иқоли ?лаи иъиш ,у қили ҳўи ъобси мамлуки кони лҳўитби бен абди алъзӣу кони қади аслми Фҳсни ислома . Ва қоли алзҳоки ҳўи салмони алфорисӣ . Қоли алнҳос :у ҳзаҳи алоқўоли листи бмтноқзаҳи лонаи иҷўзи ани икўнўои аўмأўои илои ҳؤлоءи ҷмиъоу зъмўои анҳми иълмўнаҳ , қавла : « лисони алзии илҳдўни إлиаҳ » қрأи Ҳамзау алксоӣӣ : илҳдўни бФтҳи алёءу алҳоءу қрأи албоқўн : илҳдўни бзми алёءу касри алҳоءу алмроди бҳзои аллсони аллғаҳу алъараби тсмии аллғаҳу алкломи лсоно ,у алолҳоди алмил ,у алмънии лғаҳи алзии имилўни илайҳу изъмўни анаи иълмк , « أъҷмӣ » ғайри арабӣ , «у ҳозо » алқуръони манзили блғаҳи арабӣа , « мубин » эй иърФи маъноаи ман лафзаи бо?дании таъаммул .

«وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ إِنَّما یُعَلِّمُهُ بَشَرٌ» آدمی و ما هو من عند اللَّه، کان غلام رومیّ یلازم رسول اللَّه (ص) و یحدّثه بما قرأ فی الانجیل، فقیل انّما یأخذ محمّد ما یأتی به منه و اسم ذلک الغلام یسار و قیل جبر. قال عکرمة هو غلام لبنی عامر بن لو یقال له یعیش، و قیل هو عابس مملوک کان لحویطب بن عبد العزی و کان قد اسلم فحسن اسلامه. و قال الضحّاک هو سلمان الفارسی. قال النحاس: و هذه الاقوال لیست بمتناقضة لانّه یجوز ان یکونوا اومأوا الی هؤلاء جمیعا و زعموا انّهم یعلّمونه، قوله: «لِسانُ الَّذِی یُلْحِدُونَ إِلَیْهِ» قرأ حمزة و الکسائی: یلحدون بفتح الیاء و الحاء و قرأ الباقون: یلحدون بضمّ الیاء و کسر الحاء و المراد بهذا اللّسان اللّغة و العرب تسمّی اللّغة و الکلام لسانا، و الالحاد المیل، و المعنی لغة الّذی یمیلون الیه و یزعمون انّه یعلّمک، «أَعْجَمِیٌّ» غیر عربیّ، «وَ هذا» القرآن منزل بلغة عربیّة، «مُبِینٌ» ای یعرف معناه من لفظه بادنی تأمّل.

Ва қили маънии алоиаҳ : антми аФсҳи алъарабу аблғҳму ақдрҳми алии алкломи нзмоу нсроу қади ъҷзтму аҷзи ҷамеъи алъараби анҳу ФкиФи тнсбўнаҳи илои аъҷмии алкн , иқоли алъҷмии фии алнсбу алоъҷмии фии алклом .

و قیل معنی الآیة: انتم افصح العرب و ابلغهم و اقدرهم علی الکلام نظما و نثرا و قد عجزتم و عجز جمیع العرب عنه فکیف تنسبونه الی اعجمیّ الکن، یقال العجمی فی النّسب و الاعجمیّ فی الکلام.

« إни аллазӣнаи лои иؤмнўни боёти аллоҳ » яъне алқуръону ана ман ъанд аллоҳ , « лои иҳдиҳми аллоҳ » лои иўФқҳму лои иршдҳм , ҳозои кқўлаҳ : « إни тҳрси алии ҳдоҳми Фإни аллоҳи лои иҳдии ман изл »у кқўли Нӯҳ : «у лои илдўои إлои Фоҷрои кФоро » лонаи кони қади қили ?лаи лни иؤмни ман қўмки алои ман қади омн , Фқўлаҳ : « лои иؤмнўни боёти аллоҳ » воқеъи лои иؤмнўни фии илми аллоҳ , «у ?лаами азоби أлим » мўлми доим .

«إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ» یعنی القرآن و انّه من عند اللَّه، «لا یَهْدِیهِمُ اللَّهُ» لا یوفّقهم و لا یرشدهم، هذا کقوله: «إِنْ تَحْرِصْ عَلی‌ هُداهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی مَنْ یُضِلُّ» و کقول نوح: «وَ لا یَلِدُوا إِلَّا فاجِراً کَفَّاراً» لانّه کان قد قیل له لن یؤمن من قومک الّا من قد آمن، فقوله: «لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ» واقع لا یؤمنون فی علم اللَّه، «وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ» مولم دائم.

« إнмои иФтрии алкзб » ин оят ҷавоб эшонаст ки гуфтанд : « إнмои أнти мФтр » яъне лсти бмФтр , « إнмои иФтрии алкзби аллазӣнаи лои иؤмнўни боёти аллоҳ » эй анмои иФтрии алкзби аллазӣнаи азои рأўои алоёти алтии лои иқдри алайҳои алои аллоҳи ъзу ҷли кзбўои баҳои Фҳؤлоءи акзби алкзбаҳ . Қоли ибни баҳри аълами анҳми ҳам аҳли тлки алсФаҳи дуни расӯла ( с ) фарди алайҳими болўсФи дуни алнси авлои сами ради нсои Фқол : «у أўлӣки ҳам алкозбўн » лои ман иқўлўни ?лаи анати мФтр яъне алнабӣ ( с ) .

«إِنَّما یَفْتَرِی الْکَذِبَ» این آیت جواب ایشانست که گفتند: «إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ» یعنی لست بمفتر، «إِنَّما یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ» ای انّما یفتری الکذب الّذین اذا رأوا الآیات الّتی لا یقدر علیها الّا اللَّه عزّ و جل کذّبوا بها فهؤلاء اکذب الکذبة. قال ابن بحر اعلم انّهم هم اهل تلک الصّفة دون رسوله (ص) فردّ علیهم بالوصف دون النصّ اولا ثم ردّ نصّا فقال: «وَ أُولئِکَ هُمُ الْکاذِبُونَ» لا من یقولون له انت مفتر یعنی النّبی (ص).

Рӯй абди аллоҳи бен ҳаддоди қол : қиллат ё расӯли аллоҳи алмؤмни изнӣ ? қоли қади икўни злк , қол : қиллат ё расӯли аллоҳи алмؤмни исрқ ? қоли қади икўни злк , қол : қиллат ё расӯли аллоҳи алмؤмни икзб ? қоли ло , сами қрأ : « إнмои иФтрии алкзби аллазӣнаи лои иؤмнўни боёти аллоҳ » .

روی عبد اللَّه بن حدّاد قال: قلت یا رسول اللَّه المؤمن یزنی؟ قال قد یکون ذلک، قال: قلت یا رسول اللَّه المؤمن یسرق؟ قال قد یکون ذلک، قال: قلت یا رسول اللَّه المؤمن یکذب؟ قال لا، ثمّ قرأ: «إِنَّما یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ».

Ва ани абии бикри алсдиқи разии аллоҳи анҳу қол : аёкму алкзби ?фони алкзби муҷониби ллоимон .

و عن ابی بکر الصّدیق رضی اللَّه عنه قال: ایّاکم و الکذب فانّ الکذب مجانب للایمان.