Қавлаи таъолӣ : « ҳўи алзии أнзли ман алсмоء » эй ман алсҳоб . Ва қили ман смоءи алмлоӣкаҳи илои алсҳоби сами илои аларз , « моء » эй мтро , « лакам манеҳ шароб » эй моءи машрӯб , « ва манеҳ шаҷар » эй ва манеҳ шурби ашҷоркму ҳаёаи ғроскму нботкм , « фӣа » эй фии алшҷру кули мо инбти алии аларзи Фҳўи шаҷар , « тсимўн » эй тръўни мўошикм , иқоли исмати алإбли азои раиятҳоу қади сомати тсўми Фҳии соӣмаҳи азои рът .

قوله تعالی: «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ» ای من السّحاب. و قیل من سماء الملائکة الی السّحاب ثمّ الی الارض، «ماء» ای مطرا، «لَکُمْ مِنْهُ شَرابٌ» ای ماء مشروب، «وَ مِنْهُ شَجَرٌ» ای و منه شرب اشجارکم و حیاة غراسکم و نباتکم، «فیه» ای فی الشّجر و کلّ ما ینبت علی الارض فهو شجر، «تُسِیمُونَ» ای ترعون مواشیکم، یقال اسمت الإبل اذا رعیتها و قد سامت تسوم فهی سائمة اذا رعت.

« ннбти лакам » болнўни қроءаҳи абӯи бикри ани ъосму қрأи албоқўн : « инбт » болёء эй инбти аллоҳ , « лакам » бҳзои алмоء , « алзръ » эй алҳбўб , «у алзитўн » воҳдтҳои зайтӯна , «у алнхил » ҷамъи нахли каъбаду убайд , «у алأъноб » ҷамъи ънб , « ва ман кули алсмрот » алФўокаҳу ҳамли кули шаҷари смртҳо , « إни фии злки лоиаҳи лқўми итФкрўн » эй инзрўни фии ҳақоиқи алошёء .

«ننبت لکم» بالنون قراءة ابو بکر عن عاصم و قرأ الباقون: «یُنْبِتُ» بالیاء ای ینبت اللَّه، «لکم» بهذا الماء، «الزَّرْعَ» ای الحبوب، «و الزیتون» واحدتها زیتونة، «وَ النَّخِیلَ» جمع نخل کعبد و عبید، «وَ الْأَعْنابَ» جمع عنب، «وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ» الفواکه و حمل کلّ شجر ثمرتها، «إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ» ای ینظرون فی حقایق الاشیاء.

«у схри лаками аллил » эй злки лаками аллили лтскнўои фӣа , «у алнҳор » лттсрФўои фӣа , «у алшмсу алқмр » лмърФаҳи алснину алшҳўр , «у алнҷўми мусаххароти бأмраҳ » эй тҷрии фии фалакҳо бомари аллоҳ ,у анмои аъоди зикри алмсхроти лони алмънии масхараи ллаҳи схрҳои лакам . «у алшмсу алқмру алнҷўми мусаххарот » рафъи клҳни шомӣ ,у рафъи ҳФс «у алнҷўми мусаххарот » фақат алии алобтдоءу алхбру насби албоқўни клҳн , « إни фии злки лоёти лқўми иъқлўн » лони болъқли иҳтдии илои длоӣлҳо .

«وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ» ای ذلک لکم اللیل لتسکنوا فیه، «و النهار» لتتصرّفوا فیه، «وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ» لمعرفة السّنین و الشّهور، «وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ» ای تجری فی فلکها بامر اللَّه، و انّما اعاد ذکر المسخرات لانّ المعنی مسخرة للَّه سخرها لکم. «وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ» رفع کلّهن شامی، و رفع حفص «وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ» فقط علی الابتداء و الخبر و نصب الباقون کلّهنّ، «إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» لانّ بالعقل یهتدی الی دلائلها.

« ва мо зрأи лакам » алзрءи изҳори алшии ءи боиҷодаҳи тқўли зроаҳи изроаҳи зрءоу млҳи зрأ эй зоҳири албёзи шадидаи алмънӣу схр , « мо зрأи лакам » эй мо халқи лоҷлкм , « фии алأрз » ман алдўобу алошҷору алсмор вағайриҳо , « мхтлФои أлўонаҳ » аснофа , « إни фии злк » эй ани фии халқи аллоҳи злк , « лоиаҳи лқўми изкрўн » итъзўну иътбрўн .

«وَ ما ذَرَأَ لَکُمْ» الذّرء اظهار الشی‌ء بایجاده تقول ذراه یذراه ذرءا و ملح ذرأ ای ظاهر البیاض شدیده المعنی و سخر، «ما ذَرَأَ لَکُمْ» ای ما خلق لاجلکم، «فِی الْأَرْضِ» من الدّواب و الاشجار و الثّمار و غیرها، «مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ» اصنافه، «إِنَّ فِی ذلِکَ» ای انّ فی خلق اللَّه ذلک، «لَآیَةً لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ» یتّعظون و یعتبرون.

«у ҳўи алзии схри албҳр лтأклўо манеҳ лҳмои трё » ириди анвоъи сайди алсмк , « ва тстхрҷўо манеҳ ҳиллӣаи тлбсўнҳо » ҳаии аллӣолии тнзми Фтсири млбўсо . Ва қили аллؤлؤу алмрҷон , « ватарӣ алФлк » эй алсФн , « мўохри фӣа » эй ҷавории тҷии ءу тзҳби болриҳ . Ва қили мўохри тшқи алмоءи шқои бҷؤҷؤҳоу алмхри шқи алмоءи ман ямину шимолу ҳаии мохраҳу алҷмъи мўохр . Ва қили алмхри астдбори алриҳ ва манеҳ қавла ( с ) : « астмхрўои алриҳу аъдўои алнбл »

«وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا» یرید انواع صید السّمک، «وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَها» هی اللئالی تنظم فتصیر ملبوسا. و قیل اللّؤلؤ و المرجان، «وَ تَرَی الْفُلْکَ» ای السّفن، «مَواخِرَ فِیهِ» ای جواری تجی‌ء و تذهب بالرّیح. و قیل مواخر تشقّ الماء شقّا بجؤجؤها و المخر شقّ الماء من یمین و شمال و هی ماخرة و الجمع مواخر. و قیل المخر استدبار الرّیح و منه‌ قوله (ص): «استمخروا الریح و اعدوا النبل»

Яъне ъанд албўл . Ва рӯй : азои ?ераади аҳдкми албўли Флитмхри алриҳ эй линзри ин маҷроҳоу ҳбўбҳои Фистдбрҳо , «у лтбтғўои ман фазла » яъне ман саъаи ризқаи болтҷораҳу алқсди илои алблоди алшосъаҳ , «у лълкми тшкрўн » эй тшкрўни аллоҳи алии мо анъм ба алайкум .

یعنی عند البول. و روی: اذا اراد احدکم البول فلیتمخّر الرّیح ای لینظر این مجراها و هبوبها فیستدبرها، «وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ» یعنی من سعة رزقه بالتّجارة و القصد الی البلاد الشّاسعة، «وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» ای تشکرون اللَّه علی ما انعم به علیکم.

«у أлқии фии алأрзи рўосӣ أн темед бкм » алрўосии алсўобту алмиди алмил ,у алмънии халқи аллоҳи фии аларзи ҷболои кроҳаҳ ан темед бкму тзтрби бкм , ва ъанд алкўФиини маъноаи лон ло темед бкм . Қоли вҳб : лмои халқи аллоҳи аларзи ҷаълати тмўр , Фқолти алмлоӣкаҳи ани ҳзаҳи фии ғайри мақараи аҳдои алии зуҳрҳо Фосбҳту қади Арасяти болҷболи лами тдри алмлоӣкаҳи мами хилқати алҷбол , «у анҳоро » эйу ҷаъли фӣҳо анҳорои колнилу алФроту диҷла , «у сбло » эй трқои мухталифаи илои кули балада , « лълкми тҳтдўн » бмқосдкм . Ва қили лтҳтдўои илои тавҳиди рбкм .

«وَ أَلْقی‌ فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ» الرّواسی الثّوابت و المید المیل، و المعنی خلق اللَّه فی الارض جبالا کراهة ان تمید بکم و تضطرب بکم، و عند الکوفیّین معناه لان لا تمید بکم. قال وهب: لمّا خلق اللَّه الارض جعلت تمور، فقالت الملائکة انّ هذه فی غیر مقرّة احدا علی ظهرها فاصبحت و قد ارسیت بالجبال لم تدر الملائکة ممّ خلقت الجبال، «و انهارا» ای و جعل فیها انهارا کالنّیل و الفرات و دجلة، «وَ سُبُلًا» ای طرقا مختلفة الی کلّ بلدة، «لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ» بمقاصدکم. و قیل لتهتدوا الی توحید ربّکم.

«у ъломот » алъломаҳи сувараи иълми баҳои алмънии ман хат ӯ лафз ӯ ишора ӯ ҳиأаҳу алмроди баҳоҳо ҳнои мъолми алтрқу ҳаии алҷбол ,у тақдири алклом : алқии фии аларзи рўосӣ лӣло темеду лткўни ъломоти лтрқкми болнҳору адлтаҳ , сами зикри адиллаи аллили Фқол : «у болнҷм » яъне бҷмиъи алнҷўм , « ҳам иҳтдўн » боллили илои алтрқу алқблаҳи фии албру албҳр . Қоли аҳли аллғаҳ : алнҷму алнҷўми фии маънии воҳиди комаи тқўли ксри алдрҳм фӣедӣ анносу касрати алдроҳм . Ва қили алмроди болнҷмҳо ҳнои алқтбу ҳўи алнҷми алсғири алзии тдўри алайҳи рҳии бенот алнъши алсғрии фии ҷўФи муҷрии бенот алнъши алкбрии эмоми мҳби алшмол . Ва қили ҳўи алҷдӣу ҳўи алсобъи ман бенот алнъши алсғрӣу алФрқдони алаввалони минҳоу лӣси болҷдии алзии ҳўи алмнзлу бъзҳми исғри ҳозои Фиқўли ҷаддӣ .

«وَ عَلاماتٍ» العلامة صورة یعلم بها المعنی من خطّ او لفظ او اشارة او هیأة و المراد بها ها هنا معالم الطّرق و هی الجبال، و تقدیر الکلام: القی فی الارض رواسی لئلّا تمید و لتکون علامات لطرقکم بالنّهار و ادلّته، ثمّ ذکر ادلّة اللّیل فقال: «وَ بِالنَّجْمِ» یعنی بجمیع النّجوم، «هُمْ یَهْتَدُونَ» باللّیل الی الطّرق و القبلة فی البرّ و البحر. قال اهل اللّغة: النّجم و النّجوم فی معنی واحد کما تقول کثر الدّرهم فی ایدی النّاس و کثرت الدّراهم. و قیل المراد بالنّجم ها هنا القطب و هو النّجم الصّغیر الّذی تدور علیه رحی بنات النّعش الصّغری فی جوف مجری بنات النّعش الکبری امام مهبّ الشّمال. و قیل هو الجدی و هو السّابع من بنات النّعش الصّغری و الفرقدان الاوّلان منها و لیس بالجدی الّذی هو المنزل و بعضهم یصغّر هذا فیقول جدیّ.

Қоли ибни аббоси сأлти расӯли аллоҳ ( с ) ани қавла : «у болнҷми ҳам иҳтдўн » қоли ҳўи алҷдӣ ё бен аббоси алайҳи қблткм ва ба тҳтдўни фии бркму бҳркм .

قال ابن عباس سألت رسول اللَّه (ص) عن قوله: «وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ» قال هو الجدی یا بن عبّاس علیه قبلتکم و به تهتدون فی برّکم و بحرکم.

Қоли Ассадӣ : «у болнҷм » яъне болсрё ва бенот алнъшу алҷдӣу алФрқдин , « ҳам тҳтдўн » илои алтрқу алқблаҳ . Ва қоли қтодаҳ : анмои халқи аллоҳи алнҷўми лслосаҳи أшёء : зинаи ллсмоء ,у мъолми ллтрқ ,у рҷўмои ллшётини Фмни қоли ғайри ҳозои Фқди қоли раъйае ахтأи раъйау такаллуфи молои илми ?ла ба .

قال السدّی: «وَ بِالنَّجْمِ» یعنی بالثّریّا و بنات النّعش و الجدی و الفرقدین، «هم تهتدون» الی الطرق و القبلة. و قال قتاده: انّما خلق اللَّه النّجوم لثلاثة أشیاء: زینة للسّماء، و معالم للطّرق، و رجوما للشّیاطین فمن قال غیر هذا فقد قال رأیه ای اخطأ رأیه و تکلّف مالا علم له به.

Қавла : « أи Фмни ихлқи кмни лои ихлқ » ҷой дигар гуфт : « أми ҷълўои ллаҳи шуракои хлқўои кхлқаҳи ҳозои халқи аллоҳи Фأрўнии мо зои халқи аллазӣнаи ман дунаи أрўнии мо зои хлқўои ман алأрзи ҳилли ман холиқи ғайри аллоҳ » мегуяд он кас ки офаридагораст ва ин ҳама ки дарин сӯра рафт офарӣдау сунъ ӯ , кӣ баробар буд бо ваии бути ҷамод ки на офаринад ва на донад ?у ъбри ани алснми бмни аздўоҷои ллклому бноءи алии заъми алкФор . Ва қили маъноаи ани алҳии алммизи лӣси бхолқи колзии ҳўи холиқи ФкиФи алҷмод , « أи Флои тзкрўн » ФтърФўои фасоди мо антми алайҳ .

قوله: «أَ فَمَنْ یَخْلُقُ کَمَنْ لا یَخْلُقُ» جای دیگر گفت: «أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ هذا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِی ما ذا خَلَقَ الَّذِینَ مِنْ دُونِهِ أَرُونِی ما ذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ هَلْ مِنْ خالِقٍ غَیْرُ اللَّهِ» می‌گوید آن کس که آفریدگارست و این همه که درین سوره رفت آفریده و صنع او، کی برابر بود با وی بت جماد که نه آفریند و نه داند؟ و عبّر عن الصّنم بمن ازدواجا للکلام و بناء علی زعم الکفّار. و قیل معناه انّ الحیّ الممیّز لیس بخالق کالّذی هو خالق فکیف الجماد، «أَ فَلا تَذَکَّرُونَ» فتعرفوا فساد ما انتم علیه.

«у إн тъдўо наамма аллоҳи лои тҳсўҳо » эй лои имкнкми ъдҳои лксртҳоу лои ттиқўои адоءи шукрҳо , « إни аллоҳи лғФўр » лмни қасри фии шукра , « раҳим » бкми ло иқтъ наамма алайкуми бтқсиркм .

«وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها» ای لا یمکنکم عدّها لکثرتها و لا تطیقوا اداء شکرها، «إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ» لمن قصّر فی شکره، «رحیم» بکم لا یقطع نعمه علیکم بتقصیرکم.

«у аллоҳи иълми мо исрўн ва мо иълнўн » болёии қрأҳмои ҳФси ани ъосму қрأи албоқўн : « тсрўни тълнўн » болтоءи алии улхитобу алмънии лои ихФии алайҳи шукри алшокрину куфри алкоФру сўоءи ъндаҳи мо аълни ман злк ва мо ахФӣ .

«و اللَّه یعلم ما یسرون و ما یعلنون» بالیای قرأهما حفص عن عاصم و قرأ الباقون: «تُسِرُّونَ تُعْلِنُونَ» بالتاء علی الخطاب و المعنی لا یخفی علیه شکر الشّاکرین و کفر الکافر و سواء عنده ما اعلن من ذلک و ما اخفی.

«у аллазӣнаи идъўни ман дуни аллоҳ » қрأи ъосму ёқӯб : идъўни болёءи алии алғибаҳу қрأи албоқўн : тдъўни болтоءи алии улхитоб , « лои ихлқўни шиӣо » лонҳои мӯоти аҷза , « ва ҳам ихлқўн » лонҳои ман ҷинси аларз .

«وَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ» قرأ عاصم و یعقوب: یدعون بالیاء علی الغیبة و قرأ الباقون: تدعون بالتّاء علی الخطاب، «لا یَخْلُقُونَ شَیْئاً» لانّها موات عجزة، «وَ هُمْ یُخْلَقُونَ» لانّها من جنس الارض.

« أмўот » эй ҳаии амвоти лӣси фӣҳо арвоҳ батонро мегуяд мурдагонанд дар эшон рӯҳи ҳаёа на , он гуҳи таъкӣдро гуфт : « ғайри أҳёء » на зиндагонанд , ва ин аз баҳр он гуфт ки зиндаро гоҳи гоҳ бар сиблати муҷоз мурда хонанд чунонк : « إнк мет ва إнҳм метун » яъне ки ин на онаст балки мӯотанд бҳқиқти мурда на зинда , « ва мо ишърўни أёни ибъсўн » ӣнҷои ду қавл гуфтаанд : яке онаст ки кофарон ки бут мепарастанд ндонанд ки эшонро кӣ бронгизоннд , қавл дигар онаст ки батон ндонанд ки қиёмат кӣ хоҳад буд ва эшонро кӣ бронгизоннд , ва ин онаст ки дар қиёмати раби алъзаҳ батонро зинда гирданд то дар ърсот аз обидони хеши тброи ҷӯянд ва безорӣ гиранд , аммо имрӯз дар дунё ҷамоданд ҳеҷ ндонанд ки он ҳол кӣ хоҳад буд .

«أَمْواتٌ» ای هی اموات لیس فیها ارواح بتان را می‌گوید مردگان‌اند در ایشان روح حیاة نه، آن گه تأکید را گفت: «غَیْرُ أَحْیاءٍ» نه زندگان‌اند، و این از بهر آن گفت که زنده را گاه گاه بر سبیل مجاز مرده خوانند چنانک: «إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ» یعنی که این نه آنست بلکه موات‌اند بحقیقت مرده نه زنده، «وَ ما یَشْعُرُونَ أَیَّانَ یُبْعَثُونَ» اینجا دو قول گفته‌اند: یکی آنست که کافران که بت می‌پرستند ندانند که ایشان را کی برانگیزانند، قول دیگر آنست که بتان ندانند که قیامت کی خواهد بود و ایشان را کی برانگیزانند، و این آنست که در قیامت ربّ العزّه بتان را زنده گرداند تا در عرصات از عابدان خویش تبرّا جویند و بیزاری گیرند، امّا امروز در دنیا جمادند هیچ ندانند که آن حال کی خواهد بود.

« إлҳкми إлаҳи воҳид » хитоб омаст ҳамаи бандагонро , мегуяд : ки маъбуд шумо якеаст , худоӣ ки мустаҳаққ ибодат ӯст , мавсуфи бўсФи ҷалолу наъти иззат , ӯст яктое ки ӯро шарик ва анбоз нест , ҷабборӣ ки ӯро ҳоҷат ва ниёз нест , « Фолзини лои иؤмнўни болохраҳ » кофаронро мегуяд ки имон брстохиз надоранд , дилҳошон бо тавҳид бегонааст , ҳақ намешиносанд ва ростӣ намепазиранд ва аз имону тасдиқи сар боз заданд ва гардан кашиданд .

«إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ» خطاب عام است همه بندگان را، می‌گوید: که معبود شما یکیست، خدایی که مستحق عبادت اوست، موصوف بوصف جلال و نعت عزّت، اوست یکتایی که او را شریک و انباز نیست، جبّاری که او را حاجت و نیاز نیست، «فَالَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ» کافران را میگوید که ایمان برستاخیز ندارند، دلهاشان با توحید بیگانه است، حق نمی‌شناسند و راستی نمی پذیرند و از ایمان و تصدیق سر باز زدند و گردن کشیدند.

« лои ҷурми أни аллоҳи иълм » эй ҳқои ани аллоҳи иълм , « мо исрўн » ман мъодоаҳ алнабӣ ( с ) , « ва мо иълнўн » минҳо , « إнаҳи лои иҳби алмсткбрин » ан алоямон мегуяд баростӣу дурустӣ ки аллоҳи ниҳону ошкороӣ эшон медонад , онч дар дил доранд аз адовати Мустафо ( с ) ва муъминон медонаду онч ошкоро мекунанд аз феъли баду азӣ ки менамоянд мебинаду фардои ҳамаро подош диҳад ва ҳеҷ наситояд эшонроу ннўозд ки эшонро дӯст надорад : « إнаҳи лои иҳби алмсткбрин » гӯйанд ки ҳусайни бен алӣ ( ъ ) бо даравишон бинишастӣ он гуҳ гуфтӣ : « إнаҳи лои иҳби алмсткбрин »у қили фии қавла : « лои ҷурм » лои ради лқўлҳму фаълааму ҷурм яъне ҳақу ваҷаб ,у алтқдир : ваҷаби ани аллоҳи иълми асрорҳму аълонҳм , анаи лои иҳби алмсткбрин .

«لا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ» ای حقّا انّ اللَّه یعلم، «ما یُسِرُّونَ» من معاداة النبی (ص)، «وَ ما یُعْلِنُونَ» منها، «إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِینَ» عن الایمان میگوید براستی و درستی که اللَّه نهان و آشکارای ایشان می‌داند، آنچ در دل دارند از عداوت مصطفی (ص) و مؤمنان می‌داند و آنچ آشکارا میکنند از فعل بد و اذی که می‌نمایند می‌بیند و فردا همه را پاداش دهد و هیچ نستاید ایشان را و ننوازد که ایشان را دوست ندارد: «إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِینَ» گویند که حسین بن علی (ع) با درویشان بنشستی آن گه گفتی: «إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِینَ» و قیل فی قوله: «لا جَرَمَ» لا ردّ لقولهم و فعلهم و جرم یعنی حقّ و وجب، و التقدیر: وجب انّ اللَّه یعلم اسرارهم و اعلانهم، انّه لا یحبّ المستکبرین.

«у إзои қили ?лаами мо зои أнзли рбкм » ин дар шаън мқтсмон омад ки дар айёми мавсим бар роҳ ҳоҷ нишаста буданд чун аз эшон мепурседанд ки : « мо зои أнзли рбкм » эй мо алзии анзли аллоҳи алии Муҳамад ( с ) чист онки аллоҳ фурӯ фиристод бар Муҳамад ( с ) ? эшон ҷавоб медоданд ки : « أсотири алأўлин » эй мо дўнтаҳи алоўоӣли фии ктбҳм , эй алзии тзкрўни антми анаи манзили асотири алаввалин , акозиби алаввалин ончи шумо май гўӣид ки аз осмон манзиласт он аФсонҳои пишинёнст ва дурӯғҳо ки пешинён барсохтанд ва ниҳоданд , ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : « أсотири алأўлини акттбҳои Фҳии тмлии алайҳи бикрау أсило » .

«وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ ما ذا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ» این در شأن مقتسمان آمد که در ایّام موسم بر راه حاج نشسته بودند چون از ایشان می‌پرسیدند که: «ما ذا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ» ای ما الذی انزل اللَّه علی محمّد (ص) چیست آنک اللَّه فرو فرستاد بر محمد (ص)؟ ایشان جواب می‌دادند که: «أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ» ای ما دونته الاوائل فی کتبهم، ای الذی تذکرون انتم انّه منزل اساطیر الاوّلین، اکاذیب الاوّلین آنچ شما می‌گوئید که از آسمان منزلست آن افسانهای پیشینیانست و دروغها که پیشینیان برساختند و نهادند، همانست که جای دیگر گفت: «أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ اکْتَتَبَها فَهِیَ تُمْلی‌ عَلَیْهِ بُکْرَةً وَ أَصِیلًا».

« лиҳмлўои أўзорҳми комилаи явми алқёмаҳ » ин лоами лоам оқиба гӯйанд , эй моли фаълаами ҳозои алъзоб маънӣ онаст ки асотири алаввалин бон гуфтанд то бъоқбту саранҷоми бори гарони худ ҳаме бурдоранд бтмомӣ ки аз он ҳеҷ бтўбаҳ ва ҳасанот накоҳад , « ва ман أўзори аллазӣнаи излўнҳм »у бори эшон низ бурдоранд ки пас рӯ бӯдаанд ва эшонро гумроҳ карданд бе онки пас равонро аз гуноҳи чизеи во кам кунанд , он гуҳ гуфт : « бғири илм » эй бтқлиди ман ғайри истидлол , ки сухани эшон бнодонӣ пазируфтанд ва бе ҳуҷҷати тоъат эшон доштанду бботли атбоъ эшон карданд , ва раво бошад ки : « бғири илм » бо мзлон шавад , эй излўнҳм ҷҳло манеҳам бмои конўои иксбўни ман алосм .

«لِیَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ کامِلَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ» این لام لام عاقبة گویند، ای مآل فعلهم هذا العذاب معنی آنست که اساطیر الاوّلین بآن گفتند تا بعاقبت و سرانجام بار گران خود همی‌بردارند بتمامی که از آن هیچ بتوبه و حسنات نکاهد، «وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِینَ یُضِلُّونَهُمْ» و بار ایشان نیز بردارند که پس رو بوده اند و ایشان را گمراه کردند بی آنک پس روان را از گناه چیزی وا کم کنند، آن گه گفت: «بِغَیْرِ عِلْمٍ» ای بتقلید من غیر استدلال، که سخن ایشان بنادانی پذیرفتند و بی حجّت طاعت ایشان داشتند و بباطل اتّباع ایشان کردند، و روا باشد که: «بِغَیْرِ عِلْمٍ» با مضلّان شود، ای یضلّونهم جهلا منهم بما کانوا یکسبون من الاثم.

Қоли расӯли аллоҳ ( с ) : ?имаи доъи дуои илои залолаи Фотбъи ?фони алайҳ мисли аўзори ман атбъаҳи ман ғайри ани инқси ман аўзорҳми шайъи ءу ?имаи доъи дуои илои ҳудои Фотбъи фала мисли аҷўрҳми ман ғайри ани инқси ман аҷўрҳми шайъи ء , « أлои соءи мо изрўн » эй бӣси алосми алзии иأсмўну алсқли алзии иҳмлўни соءи иҷрии муҷрии бӣси мо изрўн , маҳаллаи рафъи лонаи фоили соء .

قال رسول اللَّه (ص): ایّما داع دعا الی ضلالة فاتّبع فانّ علیه مثل اوزار من اتّبعه من غیر ان ینقص من اوزارهم شی‌ء و ایّما داع دعا الی هدی فاتبع فله مثل اجورهم من غیر ان ینقص من اجورهم شی‌ء، «أَلا ساءَ ما یَزِرُونَ» ای بئس الاثم الذی یأثمون و الثّقل الذی یحملون ساء یجری مجری بئس ما یزرون، محلّه رفع لانّه فاعل ساء.

« қади макри аллазӣнаи ман қиблаам » эй ман қабл Қурайш мегуяд , агар ин Қурайши сози бад май созанду бобтоли дайн ҳақ мекӯшанд пеш аз эшон ҳам сохтанд ин сози баду бобтоли дайн ҳақ кӯшиданду корӣ аз пеш набурданд ва он намруди бен канъон буд ки савганд ёд кард ки қасд боло кунад бисозу макри хеш то худои иброҳӣми алайҳи ассаломро дарёбад : Фсъди фии алтобўти алии алнсўри наҳви алсмоءи сами оди хоӣбои сам банӣ бнёнои ъзимои тӯлаи хумсаи олоФи зроъ ҳатто азои блғи аъло мо иқдри алайҳи артқии фавқаи ирўми бҷҳлаҳи илоҳи абрҳими Фоҳдси ман алФзъу арсли аллоҳи таъолии риҳои Фолқти раъси албнёни фии албҳру хари алайҳими албоқӣу аӣткФти ббиўтҳми Фтблблти алсни анноси иўмӣзи ман алФзъи Фтклмўои бслсаҳ ва сабъин лсоноу лзлки самяти Бобулу анмои кони лисони аннос қабл злки болсрёниаҳ маънӣ онаст ки эй Муҳамади он кофарону гарданкашони пешинёни чндонки тавонистанд макр сохтанд ва тадбирҳо карданд то дайни ҳақ ботил кунанду бъоқбти раби алъзаҳи тадбири эшон ботил кард ва эшонро ҳалок кард , инаст ки гуфт : « Фأтии аллоҳи бнёнҳм » эй ?утии амри аллоҳу ҳўи алриҳи алтии хрбтҳо , « фахр » эй сиқт , « алайҳими алсқФи ман Фўқҳм » ва ҳам таҳта , «у أтоҳми алъзоби ман ҳайси лои ишърўн » эй дахли бъўзаҳи қади ҷеффи минҳои шқҳои фии хёшимаҳи Фқтлтаҳ .

«قَدْ مَکَرَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ» ای من قبل قریش میگوید، اگر این قریش ساز بد می‌سازند و بابطال دین حق می‌کوشند پیش از ایشان هم ساختند این ساز بد و بابطال دین حق کوشیدند و کاری از پیش نبردند و آن نمرود بن کنعان بود که سوگند یاد کرد که قصد بالا کند بساز و مکر خویش تا خدای ابراهیم علیه السلام را دریابد: فصعد فی التّابوت علی النّسور نحو السّماء ثم عاد خائبا ثمّ بنی بنیانا عظیما طوله خمسة آلاف ذراع حتی اذا بلغ اعلی ما یقدر علیه ارتقی فوقه یروم بجهله اله ابرهیم فاحدث من الفزع و ارسل اللَّه تعالی ریحا فالقت رأس البنیان فی البحر و خرّ علیهم الباقی و ائتکفت ببیوتهم فتبلبلت السن النّاس یومئذ من الفزع فتکلّموا بثلثة و سبعین لسانا و لذلک سمّیت بابل و انّما کان لسان النّاس قبل ذلک بالسریانیّة معنی آنست که ای محمّد آن کافران و گردنکشان پیشینیان چندانک توانستند مکر ساختند و تدبیرها کردند تا دین حق باطل کنند و بعاقبت ربّ العزّه تدبیر ایشان باطل کرد و ایشان را هلاک‌ کرد، اینست که گفت: «فَأَتَی اللَّهُ بُنْیانَهُمْ» ای اتی امر اللَّه و هو الرّیح التی خرّبتها، «فَخَرَّ» ای سقط، «عَلَیْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ» و هم تحته، «وَ أَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَیْثُ لا یَشْعُرُونَ» ای دخل بعوضة قد جفّ منها شقّها فی خیاشیمه فقتلته.

« сами явми алқёмаҳи ихзиҳм » маънӣ онаст ки ҳар чанд эшонро дар дунё азоб карданд ва хазӣ ва наколу ваболи кирдори худ диданд бар он ақтсор накунанд ки хазӣ азиму азоби саъби эшонро дар қиёмат хоҳад буд ,у раби алъзаҳи эшонро гуяд : « أини шркоӣӣ » эй аллазӣнаи фии дъўокми анҳми шркоӣии ин ҳам лидФъўои алъзоб ънкм куҷоанд ононки шумо даъвӣ кардед ки моро анбозонанд то имрӯзи азоб аз шумо дафъ кунанд , « аллазӣнаи кантами тшоқўн » эй тхолФўну тҳорбўн алнабӣу алмؤмнин , « Фиҳм »у аласли кантами фии шқи ғайри шқи алмؤмнин лоҷлҳм куҷоанд эшон ки аз баҳри эшон бо расӯли ман ва бо муъминон ҷанг кардеду мухолифат ва маъодот намудед ,у қрأи нофеъ : тшоқўни бксри алнўни мухаффафау аласли фӣаи тшоқўннии ФҳзФи алнўни ассонӣаи тхФиФоу анмои ҳазфи ассонӣаи лони алаввалии алломаи алрФъи сами ҳазфи ёءи алзмиру актФии болксраҳу алмънӣ : аллазӣнаи кантами тхолФўннии Фиҳму лоҷлҳм , « қоли аллазӣнаи أўтўои алълм » яъне алълми биллоҳ ва ҳам алмлоӣкаҳ ,у қили ҳам алмؤмнўн .

«ثُمَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ یُخْزِیهِمْ» معنی آنست که هر چند ایشان را در دنیا عذاب کردند و خزی و نکال و وبال کردار خود دیدند بر آن اقتصار نکنند که خزی عظیم و عذاب صعب ایشان را در قیامت خواهد بود، و ربّ العزّه ایشان را گوید: «أَیْنَ شُرَکائِیَ» ای الّذین فی دعواکم انّهم شرکائی این هم لیدفعوا العذاب عنکم کجااند آنانک شما دعوی کردید که ما را انبازان‌اند تا امروز عذاب از شما دفع کنند، «الَّذِینَ کُنْتُمْ تُشَاقُّونَ» ای تخالفون و تحاربون النّبی و المؤمنین، «فیهم» و الاصل کنتم فی شقّ غیر شقّ المؤمنین لاجلهم کجااند ایشان که از بهر ایشان با رسول من و با مؤمنان جنگ کردید و مخالفت و معادات نمودید، و قرأ نافع: تشاقّون بکسر النّون مخففة و الاصل فیه تشاقوننی فحذف النّون الثّانیة تخفیفا و انّما حذف الثّانیة لان الاولی علامة الرّفع ثمّ حذف یاء الضّمیر و اکتفی بالکسرة و المعنی: الّذین کنتم تخالفوننی فیهم و لاجلهم، «قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ» یعنی العلم باللّه و هم الملائکة، و قیل هم المؤمنون.

Муъминон чун азоб хазӣ куффори бенанд дар қиёмат гӯйанд : « إни алхзӣ » эй алзлаҳ , « алиўму алсўء » эй алъзоб , « алии алкоФрин » лои ълино .

مؤمنان چون عذاب خزی کفّار بینند در قیامت گویند: «إِنَّ الْخِزْیَ» ای الذلّة، «الْیَوْمَ وَ السُّوءَ» ای العذاب، «عَلَی الْکافِرِینَ» لا علینا.

« аллазӣнаи ттўФоҳми алмлоӣкаҳ » қрأи Ҳамзаи итўФиҳми болёءи фии алҳрФин , зикри алФъли лтқдмаҳу лкўни тأниси фоилаи ғайри ҳақиқии лонаи тأниси ҷамъу ллФсл ,у қрأи албоқўн : ттўФоҳми болтоءи Фиҳмои ансўои алФълу ани тақаддуми лонаи маснади илои ҷимоъаи Фҳии мؤнсаҳи комаи қоли таъолӣ : «у إзи қолати алмлоӣкаҳ » . « ттўФоҳм » эй тқтбзи арўоҳҳми бомари аллоҳ . Ва қоли алҳсн : ттўФоҳми илои алнори илои тҳшрҳми илоҳоу алмтўФии ҳўи аллоҳи субҳона , лқўлаҳ : « аллоҳи итўФии алأнФси ҳайни мўтҳо »у лӣси бинҳмои тноФи лони алмлоӣкаҳи итўлўни злки бомари аллоҳ , Фҷози аснодаи илои аллоҳи лонаи бомраҳу қудратау ҷаззи азоФтаҳи илои алмлоӣкаҳи лкўнҳми мубоширин лзлк . Ва қили асбоби алтўФии болмлоӣкаҳу итмоми алтўФии биллоҳ .

«الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ» قرأ حمزة یتوفیهم بالیاء فی الحرفین، ذکر الفعل لتقدّمه و لکون تأنیث فاعله غیر حقیقی لانّه تأنیث جمع و للفصل، و قرأ الباقون: تتوفاهم بالتاء فیهما انّثوا الفعل و ان تقدّم لانّه مسند الی جماعة فهی مؤنّثة کما قال تعالی: «وَ إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ». «تَتَوَفَّاهُمُ» ای تقتبض ارواحهم بامر اللَّه. و قال الحسن: تتوفاهم الی النّار الی تحشرهم الیها و المتوفی‌ هو اللَّه سبحانه، لقوله: «اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِها» و لیس بینهما تناف لانّ الملائکة یتولون ذلک بامر اللَّه، فجاز اسناده الی اللَّه لانّه بامره و قدرته و جاز اضافته الی الملائکة لکونهم مباشرین لذلک. و قیل اسباب التوفی بالملائکة و اتمام التّوفّی باللّه.

Ъкрмаҳ гуфт : ин оя дар шаън қавмӣ омад ки дар Маккаи бзбони калима шаҳодат бигуфтанд ва иқрор доданд ки мо мусулмонем , аммо ҳиҷрат накарданд ба Мадинау рӯзи бадари Қурайши эшонро бокроаҳ бо худ ба бадари бурданду фаро ҷанг доштанд то ҳама кушта шуданд . Раби Алъоламин аз баҳр эшон гуфт : « золимии أнФсҳм » бар худ ситам карданд ки дар Макка мақом доштанд ва ба Мадина ҳиҷрат накарданд яъне он ислом суд надошт ки бо вай ҳиҷрат набӯд , « Фأлқўои алслм » қоли аҳли аллғаҳи алслми алостслому алонқёд , яъне лмои ъоинўои аламуту золи шкҳми азҳрўои алоямону алислому алхурӯҷи ман алъдоўаҳ . Ва қолўои ллмлоӣкаҳ , « мо кно наамал ман сӯъ » эй куфру мъсиаҳ .

عکرمه گفت: این آیه در شأن قومی آمد که در مکّه بزبان کلمه شهادت بگفتند و اقرار دادند که ما مسلمانیم، امّا هجرت نکردند به مدینه و روز بدر قریش ایشان را باکراه با خود به بدر بردند و فرا جنگ داشتند تا همه کشته شدند. ربّ العالمین از بهر ایشان گفت: «ظالِمِی أَنْفُسِهِمْ» بر خود ستم کردند که در مکّه مقام داشتند و به مدینه هجرت نکردند یعنی آن اسلام سود نداشت که با وی هجرت نبود، «فَأَلْقَوُا السَّلَمَ» قال اهل اللّغة السّلم الاستسلام و الانقیاد، یعنی لمّا عاینوا الموت و زال شکّهم اظهروا الایمان و الاسلام و الخروج من العداوة. و قالوا للملائکة، «ما کُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ» ای کفر و معصیة.

Буқати муъоина ки Фриштгони маргро диданди хештанро биФкнднд ва аз худ ислом намуданд ва гуфтанд мо кофар набӯдаем ва ширк наёвардаем , Фриштгон ҷавоб диҳанд : « балӣ » шумо кофарон будеду ширки овардед , « إни аллоҳи алӣами бмои кантами тъмлўн » ман алшрку алткзиб .

بوقت معاینه که فریشتگان مرگ را دیدند خویشتن را بیفکندند و از خود اسلام نمودند و گفتند ما کافر نبوده‌ایم و شرک نیاورده‌ایم، فریشتگان جواب دهند: «بلی» شما کافران بودید و شرک آوردید، «إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» من الشرک و التّکذیب.

« Фодхлўои أбўоби ҷаҳаннам » эй дркотҳо . Ва қили алмрод ба азоби алқбр , Фқди ҷоءи фии алхбр : алқбри равзаи ман риёзи алҷнаҳ ӯ ҳуфраи ман ҳафри алнор . Ва қили ихотбўн ба ъанд албъс , « холидин фӣҳо Флбӣси мсўии алмткбрин » алмтъзмини ман атбоъи Муҳамад ( с ) ҷаҳаннам ва абвобҳо .

«فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ» ای درکاتها. و قیل المراد به عذاب القبر، فقد جاء فی الخبر: القبر روضة من ریاض الجنّة او حفرة من حفر النّار. و قیل یخاطبون به عند البعث، «خالِدِینَ فِیها فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ» المتعظّمین من اتباع محمّد (ص) جهنّم و ابوابها.