Қавлаи таъолӣ : « ҳўи алзии أнзли ман алсмоءи моء » ҳў ишоратаст фарои зоти алзии кноитст аз сифот , анзл ахбораст аз афъол , то бадоне ки худоиро ҷли ҷалолаи ҳам зотаст ва ҳам сифот ва ҳам афъол . Дар зоти қадим , дар сифоти Карим , дар афъоли ҳаким . Дар зот беширкат , дар сифот бешабаҳат , дар афъол беиллат . Бандаи назораи сунъ вай кунад , пас аз сунъ бигурезад назора сифот кунад , пас аз сифот бигурезад назора зот кунад . Инаст мақомоти равиши соликону дараҷоти маърифати орифон . Дар назораи сунъи тафаккур бояд ва дар назораи сифоти илм ва дар назораи зоти тазаккур .

قوله تعالی: «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً» هو اشارتست فرا ذات الّذی کنایتست از صفات، انزل اخبارست از افعال، تا بدانی که خدای را جلّ جلاله هم ذات است و هم صفات و هم افعال. در ذات قدیم، در صفات کریم، در افعال حکیم. در ذات بی شرکت، در صفات بی شبهت، در افعال بی علّت. بنده نظاره صنع وی کند، پس از صنع بگریزد نظاره صفات کند، پس از صفات بگریزد نظاره ذات کند. اینست مقامات روش سالکان و درجات معرفت عارفان. در نظاره صنع تفکّر باید و در نظاره صفات علم و در نظاره ذات تذکر.

Инаст ки раб Алъоламин гуфт : « إни фии злки лоиаҳи лқўми итФкрўн » сами қоли баъда : « лоёти лқўми иъқлўн » , сами қоли баъда : « лоиаҳи лқўми изкрўн » эй алии ҳозои алтртиби тҳсли алмърФаҳи Фоўлои алтФкри сами алълми сами ҳинӣзи итзкри бостдомаҳи алълм , иФкри авлои Физъи алнзри мавзеаи Фозои лами иқъи фии назараи халали ваҷаби ?лаи алълми лои маҳолау лои фарқи байни алъқлу алълми фии алҳқиқаҳ , сами баъдаи истдими алнзру астдомаҳи алнзри ҳўи алтзкри алзии қолау иқоли анмои қол : « лоёти лқўми иъқлўн » алии алҷмъи лонаи иҳсли ?лаи касӣри ман олълум ҳатто исири ъорФоу кули ҷузъи ман алълми иҳсли боиаҳу далели охиру ллъолм ҳатто икўни ъорФои брбаҳи оёту длоӣли лони далели ҳзаҳи алмсӣлаҳи хилофи далели тлки алмсӣлаҳи Фбдлили воҳиди иълми вуҷуби алнзри алайҳу бодлаҳи касӣраи исири ъорФои брбаҳу бадалели воҳиди иълми анаи иҷби алайҳи тазаккури улӯма .

اینست که ربّ العالمین گفت: «إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ» ثمّ قال بعده: «لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ»، ثمّ قال بعده: «لَآیَةً لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ» ای علی هذا التّرتیب تحصل المعرفة فاوّلا التّفکر ثمّ العلم ثمّ حینئذ یتذکر باستدامة العلم، یفکر اوّلا فیضع النّظر موضعه فاذا لم یقع فی نظره خلل وجب له العلم لا محالة و لا فرق بین العقل و العلم فی الحقیقة، ثمّ بعده یستدیم النّظر و استدامة النّظر هو التذکر الّذی قاله و یقال انّما قال: «لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» علی الجمع لانّه یحصل له کثیر من العلوم حتّی یصیر عارفا و کلّ جزء من العلم یحصل بآیة و دلیل آخر و للعالم حتّی یکون عارفا بربّه آیات و دلائل لان دلیل هذه المسئلة خلاف دلیل تلک المسئلة فبدلیل واحد یعلم وجوب النّظر علیه و بادلة کثیرة یصیر عارفا بربّه و بدلیل واحد یعلم انّه یجب علیه تذکّر علومه.

«у ҳўи алзии схри албҳр лтأклўо манеҳ лҳмои трё » алоиаҳ . . . Аз рӯй зоҳири дарёҳо замини халқро мусаххар кард киштӣ бар он равону манофе дар он пайдо ва аз рӯй ботин дар нафаси одамии дарёҳоеи офарӣда ки одамӣ дар он ғарқ гашта : яке дарёии шуғл , дигари дарёии ғам , сеюм дарёии ҳирс , чаҳоруми дарёии ғифлат , панҷуми дарёии тафарруқат . Ва ин дарёҳоро киштӣҳоаст , ҳар ки дар киштӣ таваккул нишинад аз дарёии шуғли бсоҳл фароғат расад , ҳар ки дар киштӣ ризо нишинад аз дарёии ғами бсоҳл амн расад , ҳар ки дар киштӣ қаноат нишинад аз дарёии ҳирси бсоҳл зуҳд расад , ҳар ки дар киштӣ зикр нишинад аз дарёии ғифлати бсоҳл иқзт расад , ҳар ки дар киштӣ тавҳид нишинад аз дарёии тафарруқати бсоҳл ҷамъ расад .

«وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا» الآیة... از روی ظاهر دریاها زمین خلق را مسخر کرد کشتی بر آن روان و منافع در آن پیدا و از روی باطن در نفس آدمی دریاهایی آفریده که آدمی در آن غرق گشته: یکی دریای شغل، دیگر دریای غم، سوم دریای حرص، چهارم دریای غفلت، پنجم دریای تفرقت. و این دریاها را کشتیها است، هر که در کشتی توکّل نشیند از دریای شغل بساحل فراغت رسد، هر که در کشتی رضا نشیند از دریای غم بساحل امن رسد، هر که در کشتی قناعت نشیند از دریای حرص بساحل زهد رسد، هر که در کشتی ذکر نشیند از دریای غفلت بساحل یقظت رسد، هر که در کشتی توحید نشیند از دریای تفرقت بساحل جمع رسد.

Ва лақади аншди бъзҳм :

و لقد انشد بعضهم:

Анноси баҳри амиқ ва албъд манеҳам сафина

النّاس بحر عمیق و البعد منهم سفینة

Ва қади нсҳтки Фонзри лнФски алмскинаҳ

و قد نصحتک فانظر لنفسک المسکینة

« أи Фмни ихлқи кмни лои ихлқ » офарӣдаи ҳаргиз чун офаридагор кӣ буд ? ! карда ҳаргизи бкрдгор кӣ монад ? ! дар ҳафт осмон ва ҳафт замин худост ки ягона ва яктост , дар зот бешабиҳ ва дар қадар беназир ва дар сифот бе ҳамтост , холиқро бмхлўқи шабиҳ пиндоштан хатосту роҳи ташбеҳ роҳ ҷафост , аммо исботи сифот ташбеҳ несту тақдис дар нафии сифоти ҷузи мазҳаб Иблис нест , аз ҳаст гуфтан ташбеҳ ноед балки аз монанди гуфтан ташбеҳ ояд , ҳар ки ташбеҳ кард кофараст ҳамчунонк чун нест гуфт кофараст , ҳар ки аллоҳро монанди хеш гуфт ӯ аллоҳро ҳазор шарик беш гуфт ва ҳар ки сифоти аллоҳро таътил кард ӯ худро дар ду гетӣ залил кард .

«أَ فَمَنْ یَخْلُقُ کَمَنْ لا یَخْلُقُ» آفریده هرگز چون آفریدگار کی بود؟! کرده هرگز بکردگار کی ماند؟! در هفت آسمان و هفت زمین خداست که یگانه و یکتاست، در ذات بی شبیه و در قدر بی نظیر و در صفات بی همتاست، خالق را بمخلوق شبیه پنداشتن خطاست و راه تشبیه راه جفاست، امّا اثبات صفات تشبیه نیست و تقدیس در نفی صفات جز مذهب ابلیس نیست، از هست گفتن تشبیه ناید بلکه از مانند گفتن تشبیه آید، هر که تشبیه کرد کافرست همچنانک چون نیست گفت کافر است، هر که اللَّه را مانند خویش گفت او اللَّه را هزار شریک بیش گفت و هر که صفات اللَّه را تعطیل کرد او خود را در دو گیتی ذلیل کرد.

«у аллоҳи иълми мо тсрўн ва мо тълнўн » фӣаи тхўиФи арбоби алзлоту ташрифи асҳоби алтоъот , ин ояти ҳам арбоби зулотро таҳдидаст ҳам асҳоби тоъотро ташриф , мегуяд : бар мо ҳеҷ пӯшида нест на зулати осӣон на тоъати мутӣъон , фардо ҳар касеро ҷзоءи худ диҳему бсзои худ расонем .

«وَ اللَّهُ یَعْلَمُ ما تُسِرُّونَ وَ ما تُعْلِنُونَ» فیه تخویف ارباب الزّلات و تشریف اصحاب الطاعات، این آیت هم ارباب زلّات را تهدید است هم اصحاب طاعات را تشریف، می‌گوید: بر ما هیچ پوشیده نیست نه زلّت عاصیان نه طاعت مطیعان، فردا هر کسی را جزاء خود دهیم و بسزای خود رسانیم.

«у аллазӣнаи идъўни ман дуни аллоҳи лои ихлқўни шиӣо ва ҳам ихлқўн » далеласт ки ҳар ки офарӣдааст , аз ваии офариниш дуруст наёяд пас одамӣ агар чаҳ ӯро ҳаёа ва тамизаст офаридани натавонад ва ин далеласт ки аъмоли ваии халқ ҳақаст бхлоФи қавли мӯътазила ва қадреа , чун одамӣ бо ҳаёау тмииз офаридан наметавонад , батон ки беҳёҳонд ва бе тамизи аўлитр ки натавонанд ,у раби алъзаҳи эшонро мегуяд « أмўоти ғайри أҳёء » бал ки офаридагор аллоҳаст ки ягона ва яктост ,у худовандиро сазост , ва дар зоту сифот бе ҳамтост .

«وَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا یَخْلُقُونَ شَیْئاً وَ هُمْ یُخْلَقُونَ» دلیلست که هر که آفریده است، از وی آفرینش درست نیاید پس آدمی اگر چه او را حیاة و تمیز است آفریدن نتواند و این دلیلست که اعمال وی خلق حقّ است بخلاف قول معتزله و قدریّه، چون آدمی با حیاة و تمییز آفریدن نمی‌تواند، بتان که بی حیاةاند و بی تمیز اولیتر که نتوانند، و ربّ العزّه ایشان را می‌گوید «أَمْواتٌ غَیْرُ أَحْیاءٍ» بل که آفریدگار اللَّه است که یگانه و یکتاست، و خداوندی را سزاست، و در ذات و صفات بی همتاست.

Иқўли аллоҳи ъзу ҷл : « إлҳкми إлаҳи воҳид » аҳади фии малакӯта , самади фии ҷабарута : кбрёؤаҳи рдоؤаҳу ълоؤаҳи сноؤаҳу маҷдаи ъзаҳу кунаи зота , азалаи абадау қадамаи сармадау субутаи айнау давомаи бқоؤаҳу қадараи қзоؤаҳу ҷалолаи ҷамола , субҳонаи мо аъзами шаъна ва аъло султона .

یقول اللَّه عزّ و جل: «إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ» احد فی ملکوته، صمد فی جبروته: کبریاؤه رداؤه و علاؤه سناؤه و مجده عزّه و کونه ذاته، ازله ابده و قدمه سرمده و ثبوته عینه و دوامه بقاؤه و قدره قضاؤه و جلاله جماله، سبحانه ما اعظم شأنه و اعلی سلطانه.