Қавлаи таъолӣ : «у қили ллзини атқўои мо зои أнзли рбкм » ин дар баробар онаст ки : «у إзои қили ?лаами мо зои أнзли рбкм » ва ин он буд ки аҳёءи араби боёми мавсим кас фиристоданд ба Макка то аз аҳволи расӯли худоӣ ( с ) бипурсанду қиссаи ваии бидонаду нишон вай бипурсад , чун бадар Макка расед мқтсмон ки бар роҳ буданд яке мегуфт Муҳамад соҳираст , яке мегуфт шоираст , яке мегуфт каззобаст , яке мегуфт маҷнӯнаст , ва мегуфтанд : луи лами тлқаҳи хайри лак агар ӯро набинӣ туро ба буд , он соил гуфт : анои шари воФди ани раҷъати илои қавмии дуни ани адхли Маккау асттлъи амри Муҳамад ӯ илқоаи пас ман бад пайкӣ бошаму бади расӯлӣ аз қавми хеш агар ҳам бойени сухани бози гирдам ва дар Макка нарӯму Муҳамадро набинаму ҳоли вай боз надонам , чун дар Макка шуд асҳоби расӯлу муъминонро дид гуфт : « мо зои أнзли рбкм » инаст ки раб Алъоламин гуфт : «у қили ллзини атқўои мо зои أнзли рбкм » моу зои колшии ءи алвоҳаду алмънӣ : эй шайъи ءи анзли рбкм чаҳ чизаст ки худоӣ фурӯ фиристод бар Муҳамад ? « қолўои хиро » ӣнҷои ду қавл гуфтаанд : яке анзли хироу ҳўи алқуръони алҷомъи лҷмиъи алхирот , эшон ҷавоб доданд ки хайр фурӯ фиристод яъне қуръон фурӯ фиристод ки ҷомеъи хиротсту манбаи ҳасаноту баёни савоби муъминон .

قوله تعالی: «وَ قِیلَ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا ما ذا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ» این در برابر آنست که: «وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ ما ذا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ» و این آن بود که احیاء عرب بایّام موسم کس فرستادند به مکّه تا از احوال رسول خدای (ص) بپرسند و قصّه وی بداند و نشان وی بپرسد، چون بدر مکّه رسید مقتسمان که بر راه بودند یکی می‌گفت محمّد ساحرست، یکی می‌گفت شاعرست، یکی می‌گفت کذّابست، یکی می گفت مجنونست، و می‌گفتند: لو لم تلقه خیر لک اگر او را نبینی ترا به بود، آن سائل گفت: انا شرّ وافد ان رجعت الی قومی دون ان ادخل مکّة و استطلع امر محمّد او القاه پس من بد پیکی باشم و بد رسولی از قوم خویش اگر هم باین سخن باز گردم و در مکّه نروم و محمّد را نبینم و حال وی باز ندانم، چون در مکّه شد اصحاب رسول و مؤمنان را دید گفت: «ما ذا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ» اینست که ربّ العالمین گفت: «وَ قِیلَ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا ما ذا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ» ما و ذا کالشی‌ء الواحد و المعنی: ای شی‌ء انزل ربّکم چه چیز است که خدای فرو فرستاد بر محمّد؟ «قالُوا خَیْراً» اینجا دو قول گفته‌اند: یکی انزل خیرا و هو القرآن الجامع لجمیع الخیرات، ایشان جواب دادند که خیر فرو فرستاد یعنی قرآن فرو فرستاد که جامع خیراتست و منبع حسنات و بیان ثواب مؤمنان.

Қавли дигари қолўои хиро эй қолўои қўлои хиро яъне алтсдиқу алсмъу алтоъаҳ , яъне ки эшон дар ҷавоби ҳама некӣ гуфтанд ва тасдиқ карданд ки вай пайғомбараст рости гӯйу рости кор , фиристодаи баҳақу оварандаи дайни ҳақ , « ллзини أҳснўо » раво бошад ки ин тафсир « хайр » буд ва раво бошад ки сухании мстأнФ буд , эй ллмҳснини фии ҳзаҳи алднёи ҳасана , эй лмни қоли лои илоҳи алои аллоҳ » савоби музоъафи амну ғнимаҳу аҳлу мол ҳар ки дар дунё гуяд бохалос « лои илоҳи алои аллоҳ »у кор некӯ кунад ӯро савоби музоъаф буд ҳам дар дунё ва ҳам дар уқбо , дар дунёи амну ғанимату аҳлу мол ва дар уқбои ҷиноти адан , он гуҳ гуфт : «у лдори алохраҳи хайр »у сарои охирату ҳаёти он ҷаҳонӣ ба аз сарои дунёу ҳаёти ин ҷаҳонӣ , «у лнъми дор аламтқин » эҳтимол кунад ки дор аламтқин дунёст яъне итзўдўни минҳои ллأхрӣ , бойени қавл « ҷиноти адан » ибтидост ва « идхлўнҳо » хабари ибтидо . Маънии дигар : «у лнъми дор аламтқин ҷиноти адан » неки сроӣисти муттақеонро .

قول دیگر قالوا خیرا ای قالوا قولا خیرا یعنی التصدیق و السّمع و الطّاعة، یعنی که ایشان در جواب همه نیکی گفتند و تصدیق کردند که وی پیغامبرست راست گوی و راست کار، فرستاده بحق و آورنده دین حق، «لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا» روا باشد که این تفسیر «خیر» بود و روا باشد که سخنی مستأنف بود، ای للمحسنین فی هذه الدّنیا حسنة، ای لمن قال لا اله الّا اللَّه» ثواب مضاعف امن و غنیمة و اهل و مال هر که در دنیا گوید باخلاص «لا اله الا اللَّه» و کار نیکو کند او را ثواب مضاعف بود هم در دنیا و هم در عقبی، در دنیا امن و غنیمت و اهل و مال و در عقبی جنّات عدن، آن گه گفت: «وَ لَدارُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ» و سرای آخرت و حیات آن جهانی به از سرای دنیا و حیات این جهانی، «وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِینَ» احتمال کند که دار المتّقین دنیاست یعنی یتزوّدون منها للأخری، باین قول «جَنَّاتُ عَدْنٍ» ابتداست و «یَدْخُلُونَها» خبر ابتدا. معنی دیگر: «وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِینَ جَنَّاتُ عَدْنٍ» نیک سرائیست متقیان را.

« ҷиноти адани идхлўнҳои тҷрии ман таҳтҳо алأнҳор » эй манобеҳо ман таҳти ашҷорҳо , « ?лаами фӣҳо мо ишоؤн » иштҳўн , « кзлки иҷзии аллоҳ аламтқин » эй мисли ҳозои алҷзоءи алзии ҳўи алҷнаҳи иҷзии ман атқоаҳ .

«جَنَّاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَها تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ» ای منابعها من تحت اشجارها، «لَهُمْ فِیها ما یَشاؤُنَ» یشتهون، «کَذلِکَ یَجْزِی اللَّهُ الْمُتَّقِینَ» ای مثل هذا الجزاء الّذی هو الجنّة یجزی من اتّقاه.

« аллазӣнаи ттўФоҳми алмлоӣкаҳи таййибин » эй таййиби аллоҳи анФсҳми бнзоФаҳи алоямону тҳораҳ алислом мегуяд Фриштгони қабзи арвоҳ эшон мекунанд ва эшон бнзоФти имону тҳораҳи ислом по кунад , кирдори эшон поку эътиқоди эшон пок . Ва қил « таййибин » эй фараҳин ббшораҳи алмлоӣкаҳи аёҳми болҷнаҳу аломни ммои ихоФўн , « иқўлўн » эй тқўли алмлоӣкаҳи лкл аҳад манеҳам ъанд аламут : ассаломи алейк ё вале аллоҳ , аллоҳи иқрأи алейк ассалом , « адхлўои алҷнаҳ » эй абшрўои болҷнаҳ . Ва қили иқоли ?лаами фии алохраҳ : « адхлўои алҷнаҳи бмои кантами тъмлўн » фии алднёи айёми ҳёткм « инзрўни إлои أни тأтиҳми алмлоӣкаҳ » қрأи Ҳамзау алксоӣӣ : « иأтиҳм » болёءу қрأи албоқўн : « тأтиҳм » болтоء ,у алўҷаҳи Фиҳмои мо зкрнои фии итўФиҳму ттўФонии болёءу алтоء , эй мо интзрўни алои мҷии ءи алмлоӣкаҳи лқбзи арўоҳҳм , « иأтии أмри рбк » яъне явми алқёмаҳ . Ва қил ӯ иأтии амри рбк эй азобаи алзии ваъдааму тأхри анҳуам . Ва қил ӯ иأтии амри рбки болқтл ,у алмънии ҳилли икўни мадаи ақомтҳми алии алкФри алои миқдори ҳётҳми илои ани имўтўо ӯ иқтлўо , « лаки феъли аллазӣнаи ман қиблаам » астбтأўои алъзоби костбтоءи ҳؤлоءу антзрўои интизори ҳؤлоءу кФрўои куфри ҳؤлоء , « мо злмҳми аллоҳ » бтъзибаҳи аёҳм , « локини конўои أнФсҳми излмўн » бкФрҳму бмъситҳм .

«الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ طَیِّبِینَ» ای طیّب اللَّه انفسهم بنظافة الایمان و طهارة الاسلام می‌گوید فریشتگان قبض ارواح ایشان می‌کنند و ایشان بنظافت ایمان و طهارة اسلام پا کند، کردار ایشان پاک و اعتقاد ایشان پاک. و قیل «طَیِّبِینَ» ای فرحین ببشارة الملائکة ایّاهم بالجنّة و الامن ممّا یخافون، «یَقُولُونَ» ای تقول الملائکة لکلّ احد منهم عند الموت: السّلام علیک یا ولیّ اللَّه، اللَّه یقرأ علیک السّلام، «ادْخُلُوا الْجَنَّةَ» ای ابشروا بالجنّة. و قیل یقال لهم فی الآخرة: «ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» فی الدّنیا ایّام حیاتکم «ْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِیَهُمُ الْمَلائِکَةُ» قرأ حمزه و الکسائی: «یأتیهم» بالیاء و قرأ الباقون: «تأتیهم» بالتاء، و الوجه فیهما ما ذکرنا فی یتوفّیهم و تتوفّانی بالیاء و التاء، ای ما ینتظرون الّا مجی‌ء الملائکة لقبض ارواحهم، «ْ یَأْتِیَ أَمْرُ رَبِّکَ» یعنی یوم القیامة. و قیل او یأتی امر ربّک ای عذابه الّذی وعدهم و تأخر عنهم. و قیل او یأتی امر ربّک بالقتل، و المعنی هل یکون مدّة اقامتهم علی الکفر الّا مقدار حیاتهم الی ان یموتوا او یقتلوا، «لِکَ فَعَلَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ» استبطأوا العذاب کاستبطاء هؤلاء و انتظروا انتظار هؤلاء و کفروا کفر هؤلاء، «ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ» بتعذیبه ایّاهم، «لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ» بکفرهم و بمعصیتهم.

« Фأсобҳми сиӣоти мо ъмлўо » эй ҷзоءи аъмолҳми алсиӣаҳ , «у ҳоқи баҳами мо конўо ба истҳзؤн » аҳоти баҳами ҷзоءи астҳзоӣҳм ,у алҳиқи алоҳотаҳи болшии ءу лои истъмли алои фии алшру фии алоиаҳи тақдиму таъхир ,у алтқдири кзлки феъли аллазӣнаи ман қиблаами Фособҳми сиӣоти мо ъмлўоу ҳоқи баҳами мо конўо ба истҳзءўн ва мо злмҳми аллоҳу локини конўои анФсҳми излмўн .

«فَأَصابَهُمْ سَیِّئاتُ ما عَمِلُوا» ای جزاء اعمالهم السیئة، «وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ» احاط بهم جزاء استهزائهم، و الحیق الاحاطة بالشی‌ء و لا یستعمل الّا فی الشرّ و فی الآیة تقدیم و تأخیر، و التقدیر کذلک فعل الّذین من قبلهم فاصابهم سیئات ما عملوا و حاق بهم ما کانوا به یستهزءون و ما ظلمهم اللَّه و لکن کانوا انفسهم یظلمون.

«у қоли аллазӣнаи أшркўои луи шоءи аллоҳи мо ъбднои ман дунаи ман шайъи ء » яъне луи лами ирси лҳоли бинноу байни злк ӯ мнънои борсоли алмлоӣкаҳи болнҳии алино , мушрикон гуфтанд мо ибодати ин батон ки мекунем бон мекунем ки аллоҳи таъолӣ аз мо май писандад ва бон розӣаст ки агар розӣ набӯдӣ моро фаро он нагузоштӣ ва на падарони моро ва аз он бгрдонидӣу бонч писандида ӯст ҳидоят додӣ , чун накард аз онаст ки аз мо ин хосту бойен ризо дод ва ҳамчунин бҳираҳу соӣбаҳу всилаҳу ҳомӣ ки муҳаррам кардем аз он кардем ки аз мо таҳрими хост ва бмшит ӯсту бони розӣ . Ва қили анмои қолўои злки астҳзоءу ткзибои комаи қолўо : « أ натаъм ман луи ишоءи аллоҳи أтъмаҳ »у лои хилофи ани аллоҳи луи шоءи лотъмҳм , кзлки луи шоءи аллоҳи мо ашркўо ва мо ъбдўои ман дунаи шиӣо .

«وَ قالَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ» یعنی لو لم یرص لحال بیننا و بین ذلک او منعنا بارسال الملائکة بالنّهی الینا، مشرکان گفتند ما عبادت این بتان که می‌کنیم بآن می‌کنیم که اللَّه تعالی از ما می‌پسندد و بآن راضیست که اگر راضی نبودی ما را فرا آن نگذاشتی و نه پدران ما را و از آن بگردانیدی و بآنچ پسندیده اوست هدایت دادی، چون نکرد از آنست که از ما این خواست و باین رضا داد و همچنین بحیره و سائبه و وصیله و حامی که محرّم کردیم از آن کردیم که از ما تحریم خواست و بمشیّت اوست و بآن راضی. و قیل انّما قالوا ذلک استهزاء و تکذیبا کما قالوا: «أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ یَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ» و لا خلاف انّ اللَّه لو شاء لاطعمهم، کذلک لو شاء اللَّه ما اشرکوا و ما عبدوا من دونه شیئا.

« лаки феъли аллазӣнаи ман қиблаам »

«لِکَ فَعَلَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ»

Ман аломми алмшркаҳ , эй қолўо мисли қўлҳми фии такзиби русули аллоҳ , « Фҳли алии алрсл » эй мо алайҳим , « إлои алблоғи улмубин »у қади блғўо аммо алҳдоиаҳи Фҳии илои аллоҳи субҳонау таъолӣу азои блғти алрсли Фолоимон ба воҷиб . Ва қили алоямони иҷби болсмъу илзми болблоғ ,у алблоғи бмънии алإблоғи колтоқаҳу алҷобаҳу алтоъаҳ .

من الامم المشرکة، ای قالوا مثل قولهم فی تکذیب رسل اللَّه، «فَهَلْ عَلَی الرُّسُلِ» ای ما علیهم، «إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ» و قد بلّغوا امّا الهدایة فهی الی اللَّه سبحانه و تعالی و اذا بلغت الرّسل فالایمان به واجب. و قیل الایمان یجب بالسّمع و یلزم بالبلاغ، و البلاغ بمعنی الإبلاغ کالطّاقة و الجابة و الطاعة.

«у лақади бъснои фии кули أмаҳи рсўло » комаи бъсноки фии ҳؤлоء , « أни аъбдўои аллоҳ » яъне бони аъбдўои аллоҳ , «у аҷтнбўои алтоғўт »у ҳўи алшитону кули ман идъўи илои алзлолаҳ . Раби Алъоламин андарин оят хабар дод ки расӯлонро бхлқ фиристод то эшонро бъбодт ҳақ фармойанд ва бар дайн ҳақ хонанд , аммо азлолу ҳидоят дар эшон нест ки ҳодӣу мзли худоӣ таъолӣаст онро ки хоҳад роҳи намояд ва онро ки хоҳад бероҳ кунад , инаст ки гуфт : « Фмнҳми ман ҳудои аллоҳ » аршада , ва манеҳам ман ҳақат » ваҷабат , « алайҳи алзлолаҳ »у алкФри болқзоءи алсобқ ҳатто моти алии куфра , « Фсирўои фии алأрз » хитоби ломаҳи Муҳамад ( с ) , « Фонзрўои Киеви кони оқибаи алмкзбин » қавми Нӯҳу оду самуд ва ғайриҳам , эй анзрўои илои асори схти аллоҳи баҳами Киеви аъқбҳми ткзибҳми русули аллоҳи мо аъқбҳми сами акди ани ман ҳақати алайҳи алзлолаҳи лои иҳтдӣ .

«وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا» کما بعثناک فی هؤلاء، «أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ» یعنی بان اعبدوا اللَّه، «وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ» و هو الشیطان و کلّ من یدعو الی الضلالة. ربّ العالمین اندرین آیت خبر داد که رسولان را بخلق فرستاد تا ایشان را بعبادت حق فرمایند و بر دین حق خوانند، امّا اضلال و هدایت در ایشان نیست که هادی و مضلّ خدای تعالی است آن را که خواهد راه نماید و آن را که خواهد بی راه کند، اینست که گفت: «فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَی اللَّهُ» ارشده، وَ مِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ» وجبت، «عَلَیْهِ الضَّلالَةُ» و الکفر بالقضاء السّابق حتّی مات علی کفره، «فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ» خطاب لامّة محمّد (ص)، «فَانْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ» قوم نوح و عاد و ثمود و غیرهم، ای انظروا الی اثار سخط اللَّه بهم کیف اعقبهم تکذیبهم رسل اللَّه ما اعقبهم ثمّ اکد انّ من حقّت علیه الضلالة لا یهتدی.

Фқоли таъолӣ : « إни тҳрси алии ҳдоҳм » эй ани ттлби ҳдоҳмашад алтлб , « Фإни аллоҳи лои иҳдии ман изл » иҳдии бФтҳ ёу касри доли қроءти аҳл Кӯфааст , яъне ки аллоҳи таъолӣ роҳ нанамояд касеро ки худ бероҳ кард , он кас ки дар собиқаи ҳукми хизлони аллоҳи таъолӣ буи расед низ ӯро тавфиқи ҳидояти надиҳад , ва эҳтимол кунад ки ҳудои бмънӣ аҳтдӣ бошад эй лои иҳтдии ман азлаҳи аллоҳ ,у қроءти боқии лои иҳдии бзм ёасту фатҳ дол мегуяд бероҳ карда худоиро роҳ нанамоянд , ҳамчунонаст ки гуфт : « ман излли аллоҳи Флои ҳодии ?ла » ва бар изли бзм ёу касри зоди ҳама муттафиқанд , « ва мо ?лаами ман Носирин » ман инсрҳми ман азоби аллоҳу имнъҳми анҳу .

فقال تعالی: «إِنْ تَحْرِصْ عَلی‌ هُداهُمْ» ای ان تطلب هداهم اشدّ الطلب، «فَإِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی مَنْ یُضِلُّ» یهدی بفتح یا و کسر دال قراءت اهل کوفه است، یعنی که اللَّه تعالی راه ننماید کسی را که خود بی راه کرد، آن کس که در سابقه حکم خذلان اللَّه تعالی بوی رسید نیز او را توفیق هدایت ندهد، و احتمال کند که هدی بمعنی اهتدی باشد ای لا یهتدی من اضلّه اللَّه، و قراءت باقی لا یهدی بضمّ یا است و فتح دال می‌گوید بی راه کرده خدای را راه ننمایند، همچنانست که گفت: «مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِیَ لَهُ» و بر یضلّ بضمّ یا و کسر ضاد همه متفق‌اند، «وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِینَ» من ینصرهم من عذاب اللَّه و یمنعهم عنه.

«у أқсмўои биллоҳи ҷаҳди أимонҳм » эй ҳлФўои боғлзи аимонҳм ткзибо манеҳам бақадра аллоҳи алии албъс ,у қавла « ҷаҳд » мансӯби алии анаи масдари фии мавзеи улҳол , муфассирон гуфтанд мардии мусулмон динӣ дошт бар мардии мушрик , тақозоӣ вай кард ва дар асноءи сухан вай бирафт :у алзии арҷўаҳи баъди аламути анаи лкзои бони худоӣ ки баъд аз марги буи умед дорам ки чунин ва чунин буд , он мард мушрик гуфт : ту май гӯйӣ ки баъд аз марг баъс хоҳад буду турои зиндаи бронгизоннд ? он гуҳи савганд ёд кард он мушрик боямон мғлзаҳ ки : « лои ибъси аллоҳи ман имўт » раби Алъоламин бҷўоби ваии ин оят фиристод : « балии въдои алайҳи ҳқо » балии эҷоби ман аллоҳи мо нФўаҳи ман албъс эй балии лтбъсн , аллоҳ гуфт : балии шуморо бронгизоннд , ӣнҷои сухан тамом шуд . Он гуҳ гуфт : « въдои алайҳи ҳқо » эй въдкми аллоҳи албъсу алҷзоءи въдои ҳқои лохлФи фӣау қавла « алайҳ » эй алайҳи анҷозаҳу алўъд алҳақ мо қарни болонҷоз , «у локини أксри анноси лои иълмўн » анаи въди лои иأтии алайҳи халаф . Қоли қтодаҳ : зикри лнои ани рҷлои қоли лобни аббоси ани насаи болъроқи изъмўни ани улёи мабъус қабл явми алқёмаҳу итоўлўни ҳзаҳи алоиаҳ , Фқоли ибни аббоси кизби бнўои аломоءи анмои ҳзаҳи алоиаҳи оммаи ллнос , луи кони алии мбъўсо қабл явми алқёмаҳи мо анкҳнои нсоءаҳу лоқсмнои мироса ,у сҳ

«وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَیْمانِهِمْ» ای حلفوا باغلظ ایمانهم تکذیبا منهم بقدرة اللَّه علی البعث، و قوله «جَهْدَ» منصوب علی انّه مصدر فی موضع الحال، مفسّران گفتند مردی مسلمان دینی داشت بر مردی مشرک، تقاضای وی کرد و در اثناء سخن وی برفت: و الّذی ارجوه بعد الموت انّه لکذا بآن خدای که بعد از مرگ بوی امید دارم که چنین و چنین بود، آن مرد مشرک گفت: تو می‌گویی که بعد از مرگ بعث خواهد بود و ترا زنده برانگیزانند؟ آن گه سوگند یاد کرد آن مشرک بایمان مغلّظه که: «لا یَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ یَمُوتُ» ربّ العالمین بجواب وی این آیت فرستاد: «بَلی‌ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا» بلی ایجاب من اللَّه ما نفوه من البعث ای بلی لتبعثنّ، اللَّه گفت: بلی شما را برانگیزانند، اینجا سخن تمام شد. آن گه گفت: «وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا» ای وعدکم اللَّه البعث و الجزاء وعدا حقّا لاخلف فیه و قوله «عَلَیْهِ» ای علیه انجازه و الوعد الحق ما قرن بالانجاز، «وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ» انّه وعد لا یأتی علیه خلف. قال قتادة: ذکر لنا انّ رجلا قال لابن عباس انّ ناسا بالعراق یزعمون انّ علیّا مبعوث قبل یوم القیامة و یتاولون هذه الآیة، فقال ابن عباس کذب بنوا الاماء انّما هذه الآیة عامة للنّاس، لو کان علی مبعوثا قبل یوم القیامة ما انکحنا نساءه و لاقسمنا میراثه، و صحّ‌

Фии алхбри ани аллоҳи ъзу ҷли иқўли кзбнии ибни одаму лами икни ?лаи злку штмнӣу лами икни ?лаи злк , аммо такзиба Аёӣ Фқўлаҳи лни иъиднии комаи бадоне ,у фии рўоиаҳи ахрии ФҳлФаҳ бе ани лои абъси алхлқ , ва аммо шатма Аёӣ Фқўлаҳ : « атхзи аллоҳи влдо »у анои алвоҳади алсмди алзии лами ?иладу лами авваладу лами икни лии кФўои аҳад .

فی الخبر انّ اللَّه عزّ و جلّ یقول کذّبنی ابن آدم و لم یکن له ذلک و شتمنی و لم یکن له ذلک، امّا تکذیبه ایّای فقوله لن یعیدنی کما بدانی، و فی روایة اخری فحلفه بی ان لا ابعث الخلق، و اما شتمه ایّای فقوله: «اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً» و انا الواحد الصّمد الذی لم الد و لم اولد و لم یکن لی کفوا احد.

Қавла : « либини ?лаам » гуфтаанд ин лоами таъаллуқ ббъс дорад ва маънӣ онаст ки : балии ибъсҳми либини лмнкрии албъсу алмқсмини саҳаи мо ахтлФўои фӣау лиълмўои кўнҳми козибин , қавмӣ гуфтанд ин лоам муттасиласт боити пеш : «у лақади бъснои фии кули أмаҳи рсўло » либини ?лаами ахтлоФҳми анҳми конўои ман қиблаи алии залола , ва гуфтаанд « алзии ихтлФўни фӣа » ин ихтилоф ҳамонаст ки онҷо гуфт : « ъам итсоءлўни ани алнбإи алъзим , алзии ҳам фӣаи мхтлФўн » ҷой дигар гуфт : « إнкми лФии қавли мухталиф » ин ҳар се оят дар кор растохезаст қавмӣ мункир буданд ва мегуфтанд : « лои тأтинои алсоъаҳ » , қавмӣ бшк буданд ҳаме гуфтанд : « إн назанн إлои зно ва мо нҳни бмстиқнин » сами зикри сҳўлаҳи албъси алайҳи Фқол : « إнмои қўлнои лшии ء » эй азои ардно « ан » набаъс ман имўти Флои машқаи ълинои фии аҳёӣаҳи лонои азои арднои халқи шайъи ءи Фонмо « нақавл ?ла кун Фикўн » . Қрأи ибни омиру алксоӣӣ : Фикўни болнсби ътФо алӣ нақавл алзии антсби бону алтқдир ан нақавл Фикўни Финтсби лонаи маътӯфи алии мансӯб ,у қрأи албоқўни Фикўни болрФъу алўҷаҳи анаи феъли мстأнФи мақтӯъи ммои қиблау алтқдири Фҳўи икўн . Ва қили маънии алоиаҳ : анои азои арднои алшӣ ء нақавл ман аҷала кун аиҳо алмроди Фикўни алии қадари иродаи аллоҳи ъзу ҷл ,у қади сабақ беона фии сӯраи албқраҳ . Ва фии ҳзаҳи алоиаҳи далели алии ани алқуръони ғайри махлуқу злки ани аллоҳи ъзу ҷли ахбри анаи азои ?ераади шиӣои қол ?ла кун Фикўн , Флўи кон қавла кун мхлўқои лоҳтоҷи илои қавли сону аҳтоҷи злки алқўли илои қавли солиси илои мо лои нҳоиаҳи ?лаи Фсбти ани аллоҳи таъолии халқи алмхлўқи бкломи ғайри махлуқ .

قوله: «لِیُبَیِّنَ لَهُمُ» گفته‌اند این لام تعلّق ببعث دارد و معنی آنست که: بلی یبعثهم لیبیّن لمنکری البعث و المقسمین صحّة ما اختلفوا فیه و لیعلموا کونهم کاذبین، قومی گفتند این لام متصل است بآیت پیش: «وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا» لیبیّن لهم اختلافهم انّهم کانوا من قبله علی ضلالة، و گفته‌اند «الَّذِی یَخْتَلِفُونَ فِیهِ» این اختلاف همانست که آنجا گفت: «عَمَّ یَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ، الَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ» جای دیگر گفت: «إِنَّکُمْ لَفِی قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ» این هر سه آیت در کار رستاخیز است قومی منکر بودند و می‌گفتند: «لا تَأْتِینَا السَّاعَةُ»، قومی بشک بودند همی‌گفتند: «إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَ ما نَحْنُ بِمُسْتَیْقِنِینَ» ثمّ ذکر سهولة البعث علیه فقال: «إِنَّما قَوْلُنا لِشَیْ‌ءٍ» ای اذا اردنا «ان» نبعث من یموت فلا مشقّة علینا فی احیائه لانّا اذا اردنا خلق شی‌ء فانّما «نَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ». قرأ ابن عامر و الکسائی: فیکون بالنّصب عطفا علی نقول الّذی انتصب بان و التقدیر ان نقول فیکون فینتصب لانّه معطوف علی منصوب، و قرأ الباقون فیکون بالرّفع و الوجه انّه فعل مستأنف مقطوع ممّا قبله و التقدیر فهو یکون. و قیل معنی الآیة: انّا اذا اردنا الشی‌ء نقول من اجله کن ایّها المراد فیکون علی قدر ارادة اللَّه عزّ و جلّ، و قد سبق بیانه فی سورة البقرة. و فی هذه الآیة دلیل علی انّ القرآن غیر مخلوق و ذلک انّ اللَّه عزّ و جلّ اخبر انّه اذا اراد شیئا قال له کن فیکون، فلو کان قوله کن مخلوقا لاحتاج الی قول ثان و احتاج ذلک القول الی قول ثالث الی ما لا نهایة له فثبت انّ اللَّه تعالی خلق المخلوق بکلام غیر مخلوق.