Қавлаи таъолӣ : «у қзии рбк » ибн аббос гуфт ин оят дар шаъни саъди бен абии вқос фурӯ омад ,у қзии бмънӣ аўсӣаст ҳам чунон ки дар сӯра алқсс гуфт : « إзи қзинои إлии Мӯсои алأмр » эй аўсиноаҳи болрсолаҳи илои фиръавн ,у далели барин қроءти ибн масъӯдаст дар шўоз : «у васии рбк » . Ва гуфтаанд қзии ӣнҷои бмънӣ амраст , мардии пеши ҳасан басарӣ омад ва гуфт ваии зани хешро се талоқ дод . Ҳасан гуфт : анки ъсити рбку бонети мнки амрأтк бад кардӣ ки бхдоўнди худ осии гаштӣу зани ту аз ту ҷудои гашт , он мард гуфт : қзии аллоҳи алӣ , Фқоли алҳсну кони Фсиҳои мо қзии аллоҳ , эй мо амри аллоҳу қрأи ҳзаҳи алоиаҳ : «у қзии рбки أлои тъбдўои إлои إёҳ » ҳасан ки ин оят бар хонд аз он буд ки қзии бмънии амри ниҳод , қавмии бғлт афтоданд гуфтанд : такаллуми алҳсни фии алқдр .

قوله تعالی: «وَ قَضی‌ رَبُّکَ» ابن عباس گفت این آیت در شأن سعد بن ابی وقّاص فرو آمد، و قضی بمعنی اوصی است هم چنان که در سوره القصص گفت: «إِذْ قَضَیْنا إِلی‌ مُوسَی الْأَمْرَ» ای اوصیناه بالرّسالة الی فرعون، و دلیل برین قراءت ابن مسعود است در شواذ: «و وصی ربک». و گفته‌اند قضی اینجا بمعنی امر است، مردی پیش حسن بصری آمد و گفت وی زن خویش را سه طلاق داد. حسن گفت: انّک عصیت ربّک و بانت منک امرأتک بد کردی که بخداوند خود عاصی گشتی و زن تو از تو جدا گشت، آن مرد گفت: قضی اللَّه علیّ، فقال الحسن و کان فصیحا ما قضی اللَّه، ای ما امر اللَّه و قرأ هذه الآیة: «وَ قَضی‌ رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ» حسن که این آیت بر خواند از آن بود که قضی بمعنی امر نهاد، قومی بغلط افتادند گفتند: تکلّم الحسن فی القدر.

. . . « أлои тъбдўои إлои إёҳу болўолдини إҳсоно » барои бҳмоу ътФои ъалиҳумо , эҳсон бо падару модари қаринаи ниҳоди тавҳидро , ҷой дигар гуфт : « أни ашкри лӣу лўолдик » « аммо иблғон » болФ ва каср навен қроءти Ҳамза ва ксоиӣаст боқӣ « иблғн » бФтҳ навен хонанд беалиф , ФололФи маъаи алнўни мксўраҳи роҷеъатони илои алўолдини клиҳмоу алнўни муфрадаи мафтӯҳаи роҷеъаи илои аҳдҳмо ,у асл аммо ани мо ани ллшрт ва мо ллтأкиду аксари мо иқъи алФъли баъдаи иқъи маъаи алнўни алтأкиду маънӣ « ъндк » эй фии ҳётк , « Флои тқли лҳмои أФ » бФтҳи Фои қроءт ?маккейасту шомӣу ёқӯб , «ов » бксри Фоу тнўини қроءти нофеъ ва ҳФсаст боқии бксри Фо бетнўин хонанд .

... «أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً» برا بهما و عطفا علیهما، احسان با پدر و مادر قرینه نهاد توحید را، جای دیگر گفت: «أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوالِدَیْکَ» «اما یبلغان» بالف و کسر نون قراءت حمزه و کسایی است باقی «یَبْلُغَنَّ» بفتح نون خوانند بی الف، فالالف مع النّون مکسورة راجعتان الی الوالدین کلیهما و النّون مفردة مفتوحة راجعة الی احدهما، و اصل امّا ان ما ان للشّرط و ما للتّأکید و اکثر ما یقع الفعل بعده یقع مع النّون التّأکید و معنی «عِنْدَکَ» ای فی حیاتک، «فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ» بفتح فا قراءت مکّی است و شامی و یعقوب، «اف» بکسر فا و تنوین قراءت نافع و حفص است باقی بکسر فا بی تنوین خوانند.

Фолтнўини ллтнкиру ҳазфаи ллтъриФу алмънӣ : лои тқли лҳмои кломои фӣаи аднии табарам .

فالتّنوین للتّنکیر و حذفه للتّعریف و المعنی: لا تقل لهما کلاما فیه ادنی تبرّم.

Қоли абӯи убайди алоФу алтФи всхи алособъи азои Фтлтаҳ . Ва қили алоФи всхи алзФру алтФи алшии ءи алҳқири наҳви алшзиаҳи иؤхзи ман аларз , «у лои тнҳрҳмо » эй лои тклмҳмои зҷрои соӣҳои фии вҷўҳҳмо : иқоли нҳртаҳи анҳраҳи нҳроу антҳртаҳи антҳорои бмънии воҳиду ҳўи заҷри маъаи сёҳ . Ва қили ҳўи ақсоءу тард , ман қавла : «у أмои алсоӣли Флои тнҳр » .

قال ابو عبید الافّ و التّفّ وسخ الاصابع اذا فتلته. و قیل الافّ وسخ الظّفر و التّفّ الشّی‌ء الحقیر نحو الشّظیة یؤخذ من الارض، «وَ لا تَنْهَرْهُما» ای لا تکلّمهما ضجرا صائحا فی وجوههما: یقال نهرته انهره نهرا و انتهرته انتهارا بمعنی واحد و هو زجر مع صیاح. و قیل هو اقصاء و طرد، من قوله: «وَ أَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ».

Ва қил « лои тнҳрҳмо » ламтарад ҳзаҳи алклмаҳи лбшри алои ллрсўли фии сӯраи алҳҷроту ллўолдинҳо ҳно , « ва қул лҳмои қўлои кримо » ҳуснои ҷмилои сҳлои слсои лои шросаҳи фӣа . Қоли ътоء эй лои тсмҳмоу лои ткнҳмо ва қул лҳмо ё абтоаҳ ва ё аммоа . Ва ани умри бен улхитоб : лои тмтнъи ман шайъи ءи ириди ана .

و قیل «لا تَنْهَرْهُما» لم تردّ هذه الکلمة لبشر الّا للرّسول فی سورة الحجرات و للوالدین ها هنا، «وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا کَرِیماً» حسنا جمیلا سهلا سلسا لا شراسة فیه. قال عطاء ای لا تسمّهما و لا تکنّهما و قل لهما یا ابتاه و یا امّاه. و عن عمر بن الخطّاب: لا تمتنع من شی‌ء یرید انّه.

Маънӣ оят онаст ки агар падару модари ту ба перӣ расанд дар ҳаёаи ту хизмат эшон кун чунонк эшон карданд дар ҳоли кӯдакии ту , ва агар аз перӣу ҳарф баҷое расанд ки ҳоҷат бқим доранд дар вақти қзоءи ҳоҷати ту марои эшонро хизмат кун ва пок кун чунонк дар кӯдакии ту бо ту карданд ва дар он ҳол ки азии бинӣ ов магӯ ва рӯй бмгрдон ва зҷр машав ва ранҷ манимоӣу сухани хуши гӯй ва дар меҳру лутф маболиғат намой . Мустафо ( с ) гуфт : « лиъмли албри мо шоءи Флни ирии алнор абадану лиъмли алъоқи мо шоءи Флни ирии алҷнаҳ абадан »

معنی آیت آنست که اگر پدر و مادر تو به پیری رسند در حیاة تو خدمت ایشان کن چنانک ایشان کردند در حال کودکی تو، و اگر از پیری و حرف بجایی رسند که حاجت بقیّم دارند در وقت قضاء حاجت تو مرا ایشان را خدمت کن و پاک کن چنانک در کودکی تو با تو کردند و در آن حال که اذی بینی اف مگو و روی بمگردان و ضجر مشو و رنج منمای و سخن خوش گوی و در مهر و لطف مبالغت نمای. مصطفی (ص) گفت: «لیعمل البر ما شاء فلن یری النار ابدا و لیعمل العاق ما شاء فلن یری الجنة ابدا»

Ва дар муноҷот Мӯсоаст он гуҳ ки аллоҳи таъолӣ бо вай сухан гуфт : ё раби аўснии бори худоёи маро васият кун , гуфт ё Мӯсо : аўсики бомаки туро васият мекунам ки бо модари хеш некуӣ кунӣ , ҳафт бор бигуфт , он гуҳи Мӯсо ( ъ ) гуфт : бори худоё васият беафзой , Фқоли таъолии аўсики бобики туро васият мекунам эй Мӯсо ки бо падар некуӣ кунӣ , се бор бигуфт , он гуҳ гуфт ҷли ҷалола : алои ани рзоҳмои ризоӣу схтҳмои схтӣ .

و در مناجات موسی است آن گه‌ که اللَّه تعالی با وی سخن گفت: یا ربّ اوصنی بار خدایا مرا وصیّت کن، گفت یا موسی: اوصیک بامّک ترا وصیّت میکنم که با مادر خویش نیکویی کنی، هفت بار بگفت، آن گه موسی (ع) گفت: بار خدایا وصیّت بیفزای، فقال تعالی اوصیک بابیک ترا وصیّت میکنم ای موسی که با پدر نیکویی کنی، سه بار بگفت، آن گه گفت جلّ جلاله: الا انّ رضاهما رضایی و سخطهما سخطی.

Ва рӯй ани Мӯсои иноҷии рабаи ази раъии рҷлои таҳти зилли алърши Фқол ё раби ман ҳозои алзии қади азлаҳи ършк ? қоли ҳозои кон боро бўолдиаҳу лами имши болнмимаҳ .

و روی انّ موسی یناجی ربّه اذ رأی رجلا تحت ظلّ العرش فقال یا ربّ من هذا الّذی قد اظلّه عرشک؟ قال هذا کان بارّا بوالدیه و لم یمش بالنّمیمة.

Ва қол алнабӣ ( с ) дахлати алҷнаҳи Фрأити фӣҳо рҷлои сбқнӣ , Фқлти ман ҳозо ? Фқолўои ҳорисаи бен алнъмон , сами қоли кзлкми албр , кзлкми албр . Қоли ибни ъиинаҳу кони ман абри анноси бома .

و قال النّبی (ص) دخلت الجنّة فرأیت فیها رجلا سبقنی، فقلت من هذا؟ فقالوا حارثة بن النّعمان، ثمّ قال کذلکم البرّ، کذلکم البرّ. قال ابن عیینة و کان من ابرّ النّاس بامّه.

Ва ҷоءи раҷули ман алоъроби илои расӯли аллоҳ ( с ) Фқол анӣ аред ани ағзўу ҷӣти астширк , Фқоли أи лаки волида ? қоли нъми трктҳоу ҳаии бокиаҳ , қоли алзмҳои ?фон алҷнаҳ ъанд рҷлиҳо .

و جاء رجل من الاعراب الی رسول اللَّه (ص) فقال انّی ارید ان اغزو و جئت استشیرک، فقال أ لک والدة؟ قال نعم ترکتها و هی باکیة، قال الزمها فانّ الجنّة عند رجلیها.

Ва қол ( с ) анмои икФии маъаи албри алъамали алисир .

و قال (ص) انّما یکفی مع البرّ العمل الیسیر.

Ва қоли ибни масъӯди сأлти расӯли аллоҳ ( с ) эй алоъмоли аҳби илои аллоҳ ? қоли алслоаҳи лўқтҳо , қиллати сам эй ? қоли сам бар алўолдин .

و قال ابن مسعود سألت رسول اللَّه (ص) ایّ الاعمال احبّ الی اللَّه؟ قال الصّلاة لوقتها، قلت ثمّ ایّ؟ قال ثمّ برّ الوالدین.

Ва ани вҳби бен мнбаҳи қол : ани фии алолўоҳи алтии кутуби лмўсии вқри волдики ?фони ман вқри волдиаҳи мададати ?лаи фии умрау вҳбти ?лаи влдои ибраҳ ва ман ъқи волдиаҳи бтрти умрау вҳбти ?лаи влдои иъқаҳ .

و عن وهب بن منبه قال: انّ فی الالواح الّتی کتب لموسی وقر والدیک فانّ من وقر والدیه مددت له فی عمره و وهبت له ولدا یبرّه و من عقّ والدیه بترت عمره و وهبت له ولدا یعقّه.

Қавла : «у ахФзи лҳмои ҷиноҳи алзли ман алрҳмаҳ » хФзи алҷноҳи кинояи ани вазъи алнФси мавзеи алтоъаҳи маъаи алмўдаҳ ,у алокроми махӯзи ман хФз алФрох ъанд зқи ҳи аломоти аҷнҳтҳо , он рӯз ки ин оят фурӯ омад саҳобаи расӯл ки мухотаб буданд бештарини модарону падарони эшон бар ширк буданд ва ин оят дар ҳақи эшон бар умум фурӯ омад , бар мусулмон ва бар мушрикон ки раби алъзаҳ бару эҳсон дар дунё аз фарзандон бар модару падари мушрик дареғ надошт то онҷо ки гуфт : « ва қул раби арҳмҳмо » аммо ин раҳмату мағфират хостани ҷуз мؤмнонро нест . Ва қоли ибни аббос : ҳўи мансӯхи бқўлаҳ : « мо кони ллнбӣу аллазӣнаи омнўои أни истғФрўои ллмшркину луи конўои أўлии қурбӣ » .

قوله: «وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ» خفض الجناح کنایة عن وضع النّفس موضع الطاعة مع المودة، و الاکرام مأخوذ من خفض الفراخ عند زقّ‌ة الامّات اجنحتها، آن روز که این آیت فرو آمد صحابه رسول که مخاطب بودند بیشترین مادران و پدران ایشان بر شرک بودند و این آیت در حق ایشان بر عموم فرو آمد، بر مسلمان و بر مشرکان که ربّ العزّه برّ و احسان در دنیا از فرزندان بر مادر و پدر مشرک دریغ نداشت تا آنجا که گفت: «وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما» امّا این رحمت و مغفرت خواستن جز مؤمنانرا نیست. و قال ابن عباس: هو منسوخ بقوله: «ما کانَ لِلنَّبِیِّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَنْ یَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِکِینَ وَ لَوْ کانُوا أُولِی قُرْبی‌».

Ва қили ҳўи хитоби ллнбӣ ( с )у алмрод ба умматаи ман ғайри ани икўни ллнбӣ ( с ) фӣаи иштироки лона ( с ) Фқди абўиаҳ қабл ҳозои улхитоби болоҷмоъ ,у алмънӣ ё раби тътФи ъалиҳумо бмғФртку рҳмтки комаи тътФои алии фии суғроу раҳмонӣу рбёнии сғиро , қавла : « комаи рбёнӣ » маъноаи ази рбёнӣ , « сғиро » ази лӣси раҳмаи аллоҳи ъзу ҷли ктрбиаҳи халқа ва локинҳо калимаи вазъати макони алтўқит , кқўлаҳи ъзу ҷл : «у أҳсни комаи أҳсни аллоҳи إлик » .

و قیل هو خطاب للنّبی (ص) و المراد به امّته من غیر ان یکون للنّبی (ص) فیه اشتراک لانّه (ص) فقد ابویه قبل هذا الخطاب بالاجماع، و المعنی یا ربّ تعطّف علیهما بمغفرتک و رحمتک کما تعطّفا علیّ فی صغری و رحمانی و ربّیانی صغیرا، قوله: «کَما رَبَّیانِی» معناه اذ ربّیانی، «صَغِیراً» اذ لیس رحمة اللَّه عزّ و جل کتربیة خلقه و لکنّها کلمة وضعت مکان التوقیت، کقوله عزّ و جلّ: «وَ أَحْسِنْ کَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَیْکَ».

Рӯй ани абои ҳрираҳи кони азои ғдои ман манзалаи лбси сёбаҳ , сами вақфи алии ИМАи Фқоли ассаломи алейк ё аммоау раҳмаи аллоҳу баракота , ҷзоки аллоҳи ании хирои комаи рбитнии сғиро , Фтрди алайҳу анат ё банӣ Фҷзоки аллоҳи хирои комаи брртнии касра , сами ихрҷи Фозои рҷъи қол мисли злк .

روی انّ ابا هریرة کان اذا غدا من منزله لبس ثیابه، ثمّ وقف علی امّه فقال السّلام علیک یا امّاه و رحمة اللَّه و برکاته، جزاک اللَّه عنّی خیرا کما ربیتنی صغیرا، فترد علیه و انت یا بنیّ فجزاک اللَّه خیرا کما بررتنی کسرة، ثمّ یخرج فاذا رجع قال مثل ذلک.

Ва ани ибни аббоси ан алнабӣ ( с ) қол : мо ман валади инзри илои волдиаҳи назари раҳмаи алои канти ?лаи бакули назараи ҳаҷаи мақбула , қолўо ё расӯли аллоҳу ани назари алиҳмои фии алиўми хумси моӣаҳи мараи қолу ани назари алиҳмои фии алиўми хумси моӣаҳи мара , ани раҳмаи аллоҳи аксару атиб .

و عن ابن عباس عن النّبی (ص) قال: ما من ولد ینظر الی والدیه نظر رحمه الّا کانت له بکلّ نظرة حجّة مقبولة، قالوا یا رسول اللَّه و ان نظر الیهما فی الیوم خمس مائة مرّة قال و ان نظر الیهما فی الیوم خمس مائة مرّة، انّ رحمة اللَّه اکثر و اطیب.

Ва ҳакии ани амрأаҳи канти алии аҳд алнабӣ ( с ) назул баҳои аламуту ҳаии тқўли ман лақии ман алнори мо лақяту алнори ман байни ядӣ ва ман халафӣу ани яминӣу ани шимолӣ , Фохбри бзлк алнабӣ ( с ) Фотоҳои Фқол ё ИМАи аллоҳи мо ҳозои алзии тқўлин ? қолати бобӣу уммӣ ё расӯли аллоҳи занбии азим , қол ва мо ҳў ? қолатам ъҷўзи лии лами тклмнии мнзи ъушрин сана , Фқол алнабӣ ( с ) ё балоли атлбҳои Фтлбҳои Фҷоءти ъҷўзи бедҳо ъкозаҳи Фслмт , Фқол алнабӣ ( с ) ман ҳзаҳи мнк ? қолати абнтии лои ғФри аллоҳи лҳои канти амрҳоу анҳоҳои Флтмти Айнии ФФқأтҳо , Фқоли арҳмии абнтки лӣлои тнтлқи илои алнор , Фқолти ашҳади аллоҳу ашҳдк ё расӯли аллоҳи ании разӣати анҳо , Фзҳкти алҷориаҳ , Фқол алнабӣ ( с ) мо азҳкк ? қолати сръаҳи раҳмаи рабии лмои қолати афвати фатҳи аллоҳи лии бобои ман алҷнаҳи Фостқблтнии риҳи ФотФأти алнор , Фқол алнабӣ ( с ) : алҳмди аллоҳи алзии аътқ бе нсмаҳи ман алнор .

و حکی انّ امرأة کانت علی عهد النّبی (ص) نزل بها الموت و هی تقول من لقی من النّار ما لقیت و النّار من بین یدیّ و من خلفی و عن یمینی و عن شمالی، فاخبر بذلک النّبی (ص) فاتاها فقال یا امة اللَّه ما هذا الّذی تقولین؟ قالت بابی و امّی یا رسول اللَّه ذنبی عظیم، قال و ما هو؟ قالت امّ عجوز لی لم تکلّمنی منذ عشرین سنة، فقال النبی (ص) یا بلال اطلبها فطلبها فجاءت عجوز بیدها عکّازة فسلّمت، فقال النّبی (ص) من هذه منک؟ قالت ابنتی لا غفر اللَّه لها کنت امرها و انهاها فلطمت عینی ففقأتها، فقال ارحمی ابنتک لئلا تنطلق الی النّار، فقالت اشهد اللَّه و اشهدک یا رسول اللَّه انّی رضیت عنها، فضحکت الجاریة، فقال النّبی (ص) ما اضحکک؟ قالت سرعة رحمة ربّی لما قالت عفوت فتح اللَّه لی بابا من الجنّة فاستقبلتنی ریح فاطفأت النّار، فقال النّبی (ص): الحمد اللَّه الّذی اعتق بی نسمة من النّار.

« рбкми أълми бмо » ин аълами бмънӣ алӣамаст ҳамчун : «у рбки алأкрм » ки бмънӣ Каримаст , ва дар такбири намози гӯйӣ « аллоҳи Акбар » эй алкбир , ва дар қуръонаст : «у ҳўи أҳўни алайҳ » эй ҳин . Қоли алмбрди анмои иқоли Акбари ман фалони азои оризаи алФлону лои муъоризҳо ҳно , « рбкми أълми бмои фии нФўскм » ман алслоҳу алФсоду албру алъқўқ , « إни ткўнўои солеҳин » эй тоиъини ллаҳи фӣ бар алўолдину тарки алъқўқи лҳмо , гуфтаанд солеҳони ӣнҷои тоӣбоннд чунонк дар сӯра Юсуф гуфт : «у ткўнўои ман баъдаи қўмои солеҳин » эй тоӣбин , « Фإнаҳи кони ллأўобини ғФўро » фии алФоءи даллолаи ани алсолҳинҳо ҳнои ҳам алтоӣбўну алоўоби бмънии алтоӣбу ҳўи алроҷъи илои аллоҳи ъзу ҷли фии кули мо амр ба алмқлъи ани ҷамеъ мо наҳй анҳу .

«رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِما» این اعلم بمعنی علیم است همچون: «وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ» که بمعنی کریم است، و در تکبیر نماز گویی «اللَّه اکبر» ای الکبیر، و در قرآن است: «وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ» ای هین. قال المبرّد انّما یقال اکبر من فلان اذا عارضه الفلان و لا معارض ها هنا، «رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِما فِی نُفُوسِکُمْ» من الصّلاح و الفساد و البرّ و العقوق، «إِنْ تَکُونُوا صالِحِینَ» ای طایعین للَّه فی برّ الوالدین و ترک العقوق لهما، گفته‌اند صالحان اینجا تائبانند چنانک در سوره یوسف گفت: «وَ تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صالِحِینَ» ای تائبین، «فَإِنَّهُ کانَ لِلْأَوَّابِینَ غَفُوراً» فی الفاء دلالة انّ الصالحین ها هنا هم التّائبون و الاوّاب بمعنی التّائب و هو الرّاجع الی اللَّه عزّ و جل فی کلّ ما امر به المقلع عن جمیع ما نهی عنه.

Аўобон фарзандонанд ки аз эшон нодаррае дар вуҷӯд ояд дар ҳақи модару падари он гуҳ пушаймон шаванд ва тавба кунанд , ё суханӣ дурушт гӯйанд эшонроу мақсӯди эшон дар он ҷуз хайр набошад , аллоҳи таъолии эшонро бидон нагирад . Ва қоли ибни аббос : алоўобўни алмсбҳўн , лқўлаҳ : « ё ҷибол ӯ бемаъаа » эй сбҳии маъаа . Ва қили ҳам аллазӣнаи ислўни байни алмғрбу алъшоءу қили ислўни салоаи алзҳӣу саммӣ алнабӣ ( с ) салоаи алзҳии салоаи алоўобин .

اوّابان فرزندانند که از ایشان نادره‌ای در وجود آید در حق مادر و پدر آن گه پشیمان شوند و توبه کنند، یا سخنی درشت گویند ایشان را و مقصود ایشان در آن جز خیر نباشد، اللَّه تعالی ایشان را بدان نگیرد. و قال ابن عباس: الاوّابون المسبحون، لقوله: «یا جبال او بی معه» ای سبّحی معه. و قیل هم الّذین یصلّون بین المغرب و العشاء و قیل یصلّون صلاة الضّحی و سمّی النّبی (ص) صلاة الضّحی صلاة الاوّابین.

«у оати зои алқрбии ҳуққа » ҳақи падару модар бар фарзандон баён кард ва эшонро бар бару эҳсон бо эшон тҳриз кард он гуҳ бар ақорби васлати раҳм дар он пайваст гуфт : «у оати зои алқрбии ҳуққа » қурбӣ қаробатаст ҳамчун ҳудои бмънии ҳидоят ,у ҳаии ҳудои Фтрҳти алёءи алаввалии ллтхФиФ , аллоҳи таъолии дарин ояти бмўосот ва мабарат миФрмоиди хешовандону наздикони туро дар насаб , ва эшонро дар моли ту ҳақ май наад чун дарвеш бошанду ниёзманд ва дар сӯраи алммтҳнаҳи кушода тар гуфт ки хешованди мусулмону мушрикро дар мабарату эҳсон яксон кард ,у злки фии қавла : « лои инҳокми аллоҳ » алоиаҳ . . . Аммо хешованди мушрики ҳақи слтст дар мол ва дар халқ , на ҳақи воҷиби бҳкми дайн чун зкўоту сидқоту куффороти воҷибот ки масрафи он мусулмононанду боҳилли ширк раво набошад ки диҳанд агар чаҳ хешованд бошанд .

«وَ آتِ ذَا الْقُرْبی‌ حَقَّهُ» حق پدر و مادر بر فرزندان بیان کرد و ایشان را بر برّ و احسان با ایشان تحریض کرد آن گه برّ اقارب وصلت رحم در آن پیوست گفت: «وَ آتِ ذَا الْقُرْبی‌ حَقَّهُ» قربی قرابت است همچون هدی بمعنی هدایت، و هی هدیی فطرحت الیاء الاولی للتّخفیف، اللَّه تعالی درین آیت بمواسات و مبرّت میفرماید خویشاوندان و نزدیکان ترا در نسب، و ایشان را در مال تو حق می‌نهد چون درویش باشند و نیازمند و در سوره الممتحنه گشاده تر گفت که خویشاوند مسلمان و مشرک را در مبرّت و احسان یکسان کرد، و ذلک فی قوله: «لا یَنْهاکُمُ اللَّهُ» الآیة... اما خویشاوند مشرک حق صلتست در مال و در خلق، نه حق واجب بحکم دین چون زکوات و صدقات و کفّارات واجبات که مصرف آن مسلمانان‌اند و باهل شرک روا نباشد که دهند اگر چه خویشاوند باشند.

«у оати зои алқрбии ҳуққа » қоли Ассадӣ яъне зои алқрбии ман расӯли аллоҳ ( с ) фии алнсбу илайҳи зҳби алии бен алҳусайн бен алӣ .

«وَ آتِ ذَا الْقُرْبی‌ حَقَّهُ» قال السدی یعنی ذا القربی من رسول اللَّه (ص) فی النّسب و الیه ذهب علیّ بن الحسین بن علی.

Рӯй ани алии бен алҳусайн ( ъ ) қоли лрҷли ман аҳли алшоми أи қрأти алқуръон ? қоли нъм , қоли أи Фмои қрأти фии сӯра банӣ Исроил : «у оати зои алқрбии ҳуққа » қолу анкми ллқробаҳи алзии амри аллоҳи ани иؤтии ҳуққа , қоли нъм , «у алмскину ибни алсбил » ӣнҷои сухан тамом шуд . Он гуҳ ибтидо кард бунаӣ табзир гуфт : «у лои тбзри тбзиро » эй лои тнФқҳои фии мъсиаҳи аллоҳу лои фии алрёءу алсмъаҳ . Ва канти алҷоҳлиаҳи тнҳри алإблу тбзри аломўоли ттлби бзлки алФхру алсмъаҳу тазаккури злки фии ашъорҳо Фомри аллоҳи ҷлу ъзи болнФқаҳи фии ваҷҳҳо Фимо иқрб манеҳу излФи лдиаҳ . Ва сӣли ибни масъӯди мо алтбзири қол : инфоқи алмоли фии ғайри ҳуққа .

روی انّ علیّ بن الحسین (ع) قال لرجل من اهل الشّام أ قرأت القرآن؟ قال نعم، قال أ فما قرأت فی سورة بنی اسرائیل: «وَ آتِ ذَا الْقُرْبی‌ حَقَّهُ» قال و انّکم للقرابة الذی امر اللَّه ان یؤتی حقّه، قال نعم، «وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ» اینجا سخن تمام شد. آن گه ابتدا کرد بنهی تبذیر گفت: «وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِیراً» ای لا تنفقها فی معصیة اللَّه و لا فی الرّیاء و السّمعة. و کانت الجاهلیّة تنحر الإبل و تبذّر الاموال تطلب بذلک الفخر و السّمعة و تذکر ذلک فی اشعارها فامر اللَّه جلّ و عزّ بالنّفقة فی وجهها فیما یقرب منه و یزلف لدیه. و سئل ابن مسعود ما التّبذیر قال: انفاق المال فی غیر حقّه.

Ва қоли муҷоҳиди луи анФқи инсони молаи каллаи фӣ алҳақ мо кони тбзироу луи анФқи мдои фии ботили кони тбзиро .

و قال مجاهد لو انفق انسان ماله کلّه فی الحق ما کان تبذیرا و لو انفق مدا فی باطل‌کان تبذیرا.

« إни алмбзрини конўои إхўони алшётин » аўлёӣҳму аъўонҳму кули мулозими санаи қавму тобеъи амрҳми ҳўи ахўҳм . Ва қили қрноؤҳми фии алнору алқринони иқоли лҳмои ихвон , «у кони алшитони лрбаҳи кФўро » мболғои фии алкФр , алкФронҳо ҳнои ҳўи куфрони алрбўбиаҳ .

«إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطِینِ» اولیائهم و اعوانهم و کلّ ملازم سنة قوم و تابع امرهم هو اخوهم. و قیل قرناؤهم فی النّار و القرینان یقال لهما اخوان، «وَ کانَ الشَّیْطانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً» مبالغا فی الکفر، الکفران ها هنا هو کفران الرّبوبیّة.

«у إмои тързн » алоърозҳо ҳнои аломҳолу алкФи ани албр , « абтғоء » мансӯби лонаи мафъӯли ?лау алрҳмаҳҳо ҳнои ризқи алднё ,у қили алифии ءу алғнимаҳ . Даравишони саҳоба чун мҳҷъу балолу сҳибу солиму хбоби гоҳи гоҳи буқати ҳоҷату зарурат аз расӯли худоӣ ( с ) чизе хостандӣу расӯл ( с ) надоштӣ ва на хостӣ ки эшонро рад сариҳ кунад аз шарм эъроз кардӣ ва хомӯш нишастӣ бар интизори ризқӣ ки аллоҳ таъолӣ фиристад ва боишон диҳад , раби Алъоламин оят фиристод ки : «у إмои тързн » яънеу ани таъаррузи ани ҳؤлоءи аллазӣнаи амртки ани тؤтиҳм ҳқўқҳм ъанд мсӣлтҳми аёки молои тҷди илайҳи сбило ҳёء манеҳам , « абтғоءи раҳмаи ман рбк » эй лонтзори ризқи ман аллоҳи субҳонаи трҷўаҳи ани иأтик , « Фқли ?лаами қўлои мисўро » эй иддаами въдои ҷмило яъне дар он ҳоли хомӯши манишин ва эшонро ваъдаи ҷамили даҳ , сухании нарму латифи гӯй .

«وَ إِمَّا تُعْرِضَنَّ» الاعراض ها هنا الامهال و الکفّ عن البرّ، «ابْتِغاءَ» منصوب لانّه مفعول له و الرّحمة ها هنا رزق الدّنیا، و قیل الفی‌ء و الغنیمة. درویشان صحابه چون مهجع و بلال و صهیب و سالم و خباب گاه گاه بوقت حاجت و ضرورت از رسول خدای (ص) چیزی خواستندی و رسول (ص) نداشتی و نه خواستی که ایشان را ردّ صریح کند از شرم اعراض کردی و خاموش نشستی بر انتظار رزقی که اللَّه تعالی فرستد و بایشان دهد، ربّ العالمین آیت فرستاد که: «وَ إِمَّا تُعْرِضَنَّ» یعنی و ان تعرض عن هؤلاء الّذین امرتک ان تؤتیهم حقوقهم عند مسئلتهم ایاک مالا تجد الیه سبیلا حیاء منهم، «ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ» ای لانتظار رزق من اللَّه سبحانه ترجوه ان یأتیک، «فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَیْسُوراً» ای عدهم وعدا جمیلا یعنی در آن حال خاموش منشین و ایشان را وعده جمیل ده، سخنی نرم و لطیف گوی.

Факон алнабӣ ( с ) баъди нузули ҳзаҳи алоиаҳи азои сӣлу лӣси ъндаҳи мо иътии қол : ирзқноу аллоҳу аёкми ман фазла , Фтأўил « мисўро » анаи иисри алайҳими фақараами бдъоӣаҳи ?лаам . Ва гуфтаанд ин дар шаъни вФд музайяна омад ки аз расӯли худоӣ мркўб хостанду расӯл ( с ) гуфт : « лои أҷди мо أҳмлкми алайҳ » қавла : «у лои тҷъли ядаки мғлўлаҳи إлии ънқк » сабаби нузули ин ояти он буд ки расӯли худоӣ ( с ) нишаста буд дар ҷамъи ёрон ки кӯдакӣ дар омад ва гуфт : ани уммии тстксики дръои модари ман аз ту пероҳанӣ мехоҳад ,у бнздики расӯли ҳеҷ пероҳан набӯд магари ончи пӯшида буд , кӯдакро гуфт оре падед ояд , вақте дигари бози ой , кӯдаки бози гашт ва бо модар гуфт , модари дигари бор ӯро бФрстод гуфт : қул ?лаи ани уммии тстксики алқмиси алзӣ алейк бигӯ он пероҳан мехоҳад ки пӯшидае , расӯл ( с ) дар хона шуд пероҳан бар кашид ва буи дод ва урён бинишаст , вақти намоз дар омад балоли бонг намоз гуфту ёрони ҳамаи мунтазир , чун расӯл ( с ) наомад ҳамаи дил машғӯл шуданд то яке аз эшон рафту расӯлро урён дид ! дар он ҳол Ҷабраил омад ва оят оварад : «у лои тҷъли ядаки мғлўлаҳи إлии ънқк » аввал ӯро наҳй кард аз бухлу имсок аз нафақа , мегуяд чунон на ки якборагии даст аз инфоқ бар банди оре монанди касе ки дасти хеш бо гардани хеши баста буд ва чунон низ на ки аз ҳама рӯй дасти кушодаи дорӣу густарда , яъне ки роҳ миёна гузин на исроф ва на тқтир , чунонк ҷой дигар гуфт : « лами исрФўоу лами иқтрўоу кони байни злки қўомо » ва ин далеласт ки дар инфоқи роҳи иқтисод рафтани никўтрст , тавонгар бар қадари тавонгарӣу дарвеш бар қадари дарвешӣ , чунонк аллоҳ таъолӣ гуфт : « линФқи зўи саъаи ман сътаҳ ва ман қадари алайҳи ризқаи ФлинФқи ммои отоаҳи аллоҳ » , « Фтқъд » насби алии ҷавоби алнФӣ , « млўмо » эй мзмўмои фии алқсмаҳ , « мҳсўро » мнқтъои ани алнФқаҳ , алмҳсўрҳо ҳнои бмънии алҳсиру алҳсири алмнқтъи ани алнФқаҳ ӯ ани алмшӣу алҳсраҳи тқтъи алқлби ман алндм . Пас раби алъзаҳ тأдиб кард мнФқроу инфоқ дар вай омухт гуфт : « إни рбки ибсти алрзқи лмни ишоءу иқдр » эй ибсти алнФқаҳи фии мавзеи албсту иқдри фии мавзеи алтқдири Фтأдби бтأдибаҳ ва тааллум манеҳ . Гуфтаанд ки даравишонро ин оят тарғибаст дар инфоқ бо қиллату фақри эшон , иқўли албстони амомки Флои тамассуки ани алнФқаҳу аҳсани алзн брбк мегуяд густароннда ва бахшандау расонандаи рӯзии аллоҳ таъолӣаст онро ки хоҳад чунонк хоҳад расонади ту бар қадари вусъи хеши инфоқи бози мгир ва ба аллоҳи таъолии занни некӯ бар ҳамонаст ки Мустафо ( с ) балолро гуфт : анФқ ё балолу лои тхши ман зии алърши ақлоло , « إнаҳи кони бъбодаҳи хбирои бсиро » иълми масолеҳи алъбоди комаи қоли фии алоиаҳи алأхрӣ : «у луи басти аллоҳи алрзқи лъбодаҳи лбғўои фии алأрз » . Қавла : «у лои тқтлўои أўлодкми хшиаҳи إмлоқ » аломлоқи қуллаи алнФқаҳу нақси улҳолу асли алмлқи алхзўъи амлқ яъне ҳамлаи алФқри алӣ алмлқ мегуяд фарзандони хешро мкшид аз бими дарвешӣ , қатли ӣнҷои кноитст аз нафақаи боз гирифтан , азои амскти алнФқаҳи ани алўлди Фқди қтлтаҳу азои завҷати кримтки ман фосиқи Фқди қатъати раҳмҳо .

فکان النّبی (ص) بعد نزول هذه الآیة اذا سئل و لیس عنده ما یعطی قال: یرزقنا و اللَّه و ایّاکم من فضله، فتأویل «مَیْسُوراً» انّه ییسر علیهم فقرهم بدعائه لهم. و گفته‌اند این در شأن وفد مزینه آمد که از رسول خدای مرکوب خواستند و رسول (ص) گفت: «لا أَجِدُ ما أَحْمِلُکُمْ عَلَیْهِ» قوله: «وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلی‌ عُنُقِکَ» سبب نزول این آیت آن بود که رسول خدای (ص) نشسته بود در جمع یاران که کودکی در آمد و گفت: انّ امّی تستکسیک درعا مادر من از تو پیراهنی میخواهد، و بنزدیک رسول هیچ پیراهن نبود مگر آنچ پوشیده بود، کودک را گفت آری پدید آید، وقتی دیگر باز آی، کودک باز گشت و با مادر گفت، مادر دیگر بار او را بفرستاد گفت: قل له انّ امّی تستکسیک القمیص الّذی علیک بگو آن پیراهن میخواهد که پوشیده‌ای، رسول (ص) در خانه شد پیراهن بر کشید و بوی داد و عریان بنشست، وقت نماز در آمد بلال بانگ نماز گفت و یاران همه منتظر، چون رسول (ص) نیامد همه دل مشغول شدند تا یکی از ایشان رفت و رسول را عریان دید! در آن حال جبرئیل آمد و آیت آورد: «وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلی‌ عُنُقِکَ» اوّل او را نهی کرد از بخل و امساک از نفقه، میگوید چنان نه که یکبارگی دست از انفاق بر بند آری مانند کسی که دست خویش با گردن خویش بسته بود و چنان نیز نه که از همه روی دست گشاده داری و گسترده، یعنی که راه میانه گزین نه اسراف و نه تقتیر، چنانک جای دیگر گفت: «لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کانَ بَیْنَ ذلِکَ قَواماً» و این دلیلست که در انفاق راه اقتصاد رفتن نیکوترست، توانگر بر قدر توانگری و درویش بر قدر درویشی، چنانک اللَّه تعالی گفت: «لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمَّا آتاهُ اللَّهُ»، «فَتَقْعُدَ» نصب علی جواب النفی، «مَلُوماً» ای مذموما فی القسمة، «مَحْسُوراً» منقطعا عن النّفقة، المحسور ها هنا بمعنی الحسیر و الحسیر المنقطع عن النّفقة او عن المشی و الحسرة تقطّع القلب من الندم. پس ربّ العزّه تأدیب کرد منفق را و انفاق در وی آموخت گفت: «إِنَّ رَبَّکَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ» ای یبسط النّفقة فی موضع البسط و یقدّر فی موضع التّقدیر فتأدّب بتأدیبه و تعلّم منه. گفته‌اند که درویشان را این آیت ترغیب است در انفاق با قلت و فقر ایشان، یقول البسطان امامک فلا تمسک عن النّفقة و احسن الظن بربّک میگوید گستراننده و بخشنده و رساننده روزی اللَّه تعالی است آن را که خواهد چنانک خواهد رساند تو بر قدر وسع خویش انفاق باز مگیر و به اللَّه تعالی ظنّ نیکو بر همانست که مصطفی (ص) بلال را گفت: انفق یا بلال و لا تخش من ذی العرش اقلالا، «إِنَّهُ کانَ بِعِبادِهِ خَبِیراً بَصِیراً» یعلم مصالح العباد کما قال فی الآیة الأخری: «وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِی الْأَرْضِ». قوله: «وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاقٍ» الاملاق قلّة النّفقة و نقص الحال و اصل الملق الخضوع املق یعنی حمله الفقر علی الملق میگوید فرزندان خویش را مکشید از بیم درویشی، قتل اینجا کنایتست از نفقه باز گرفتن، اذا امسکت النّفقة عن الولد فقد قتلته و اذا زوّجت کریمتک من فاسق فقد قطعت رحمها.

Наҳй дар ин оят касе рост ки мол дорад ва инфоқ тавонад аммо аз бими дарвешӣ нафақа накунад , ва дар он оят дигар гуфт : «у лои тқтлўои أўлодкми ман إмлоқ » касе рост ки дарвеш буду нафақа натавонад кард . Муфассирон гуфтанд ин дар шаъни қавмӣ араб омад ки бар одати аҳли ҷоҳилияти духтаронро зинда дар хок мекарданд аз бими дарвешӣ , раби Алъоламин эшонро аз он боз зад ва хабар дод ки рӯзии эшону рӯзии фарзандони эшон бар худоӣ таъолӣаст , инаст ки гуфт : « нҳни нрзқҳму إёкм » тақдираи фии ҳзаҳи алсўраҳ : хшиаҳи амлоқи баҳами нҳни нрзқҳму аёкм ,у фии алоиаҳи алأхрӣ : « нҳни нрзқкму إёҳм » эй хшиаҳи амлоқи бкм , « إни қтлҳми кони хтأи кбиро » қрأи ибни омири хтоءи бФтҳи алхоءу алтоءи мқсўраҳу қрأи ибни касӣри хтоءи бксри алхоءу фатҳи алтоءи ммдўдаҳу қрأи албоқўни хтأи бксри алхоءу сукӯни алтоءи ғайри ммдўдаҳу алмънии воҳид эй ани қтлҳми кони знбои ъзимо . Иқоли хтأи ихтأи хтأ мисли асми иأсми асмоу хтأи ихтأи хтأ мисли лҳҷи илҳҷи лҳҷо . Ва қили алхтأи алосми лои алмсдру кзои алхтоء .

نهی در این آیت کسی راست که مال دارد و انفاق تواند امّا از بیم درویشی نفقه نکند، و در آن آیت دیگر گفت: «وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ مِنْ إِمْلاقٍ» کسی راست که درویش بود و نفقه نتواند کرد. مفسران گفتند این در شأن قومی عرب آمد که بر عادت اهل جاهلیّت دختران را زنده در خاک می‌کردند از بیم درویشی، ربّ العالمین ایشان را از آن باز زد و خبر داد که روزی ایشان و روزی فرزندان ایشان بر خدای تعالی است، اینست که گفت: «نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیَّاکُمْ» تقدیره فی هذه السّورة: خشیة املاق بهم نحن نرزقهم و ایاکم، و فی الآیة الأخری: «نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیَّاهُمْ» ای خشیة املاق بکم، «إِنَّ قَتْلَهُمْ کانَ خِطْأً کَبِیراً» قرأ ابن عامر خطاء بفتح الخاء و الطّاء مقصورة و قرأ ابن کثیر خطاء بکسر الخاء و فتح الطاء ممدودة و قرأ الباقون خطأ بکسر الخاء و سکون الطّاء غیر ممدودة و المعنی واحد ای انّ قتلهم کان ذنبا عظیما. یقال خطأ یخطأ خطأ مثل اثم یأثم اثما و خطأ یخطأ خطأ مثل لحج یلحج لحجا. و قیل الخطأ الاسم لا المصدر و کذا الخطاء.

Қавла : «у лои тқрбўои алзнӣ » алзнои втии алмрأаҳи ман ғайри никоҳу лои малики ямину фӣаи ишораи илои анаи азои шам ӯ қабл أўи сом ӯ рққи алкломи Фқди қорби алзноу алшҳўаҳи доъияи илои асбоби мтдоъиаҳи илои афъоли одӣа , « إнаҳ » эй ани алзно , « кони фоҳиша » мнкрои ман алмъосӣу ?уфаади кони анаи лами изли мҳрмо , «у соءи сбило » эйу соءи алзнои сбило , мансӯби алии алтмииз .

قوله: «وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنی‌» الزّنا وطی المرأة من غیر نکاح و لا ملک یمین و فیه اشارة الی انّه اذا شمّ او قبل أو صام او رقق الکلام فقد قارب الزّنا و الشّهوة داعیة الی اسباب متداعیة الی افعال عادیة، «إِنَّهُ» ای انّ الزّنا، «کانَ فاحِشَةً» منکرا من المعاصی و افاد کان انه لم یزل محرما، «وَ ساءَ سَبِیلًا» ای و ساء الزّنا سبیلا، منصوب علی التّمییز.

Қавла : «у лои тқтлўои алнФси алтии ҳарами аллоҳ » яъне ҳарами аллоҳи қатлҳо ,у ҳаии алнФси алмслмаҳу кзои алзмӣу алмъоҳд , « إлои болҳқ » яъне алои ани исири қатлҳо ҳқои бкФри баъди имони أўи зинои баъди аҳсон ӯ қатли нафаси бъмду злки Фимо

قوله: «وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ» یعنی حرّم اللَّه قتلها، و هی النّفس المسلمة و کذا الذمی و المعاهد، «إِلَّا بِالْحَقِّ» یعنی الّا ان یصیر قتلها حقّا بکفر بعد ایمان أو زنا بعد احصان او قتل نفس بعمد و ذلک فیما

Рӯй абӯи ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : амрати ани ақотли аннос ҳатто иқўлўои лои илоҳи алои аллоҳ , Фозои қолўҳои ъсмўои манӣ дмоӣҳму амўолҳми алои баҳақҳоу ҳсобҳми алии аллоҳ .

روی ابو هریرة قال قال رسول اللَّه (ص): امرت ان اقاتل النّاس حتّی یقولوا لا اله الّا اللَّه، فاذا قالوها عصموا منّی دمائهم و اموالهم الّا بحقّها و حسابهم علی اللَّه.

Ва фии рўоиаҳи қил ва мо ҳақҳо ? қоли зинои баъди аҳсону куфри баъди имону қатли нафаси Фиқтли баҳо , « ва ман қатли мзлўмо » ман ғайри ани иأтии аҳадии ҳзаҳи алслс , « Фқди ҷълно » эй ҳкмно , « лўлиаҳи слтоно » эй ҳаҷаи фии қатли алқотли ани шоء ӯ ахзи алдиаҳ ӯ алъФўу алўлии фии алоиаҳи алўорсу алқриби алзии байнау байнаи қробаҳи тўҷб алмтолбаҳ бидама , ?фони лами икни ?ла вале Фолслтон валеа , « Флои исрФи фии алқтл » раво бошад ки ин замир бо қотил шавад яъне он кас ки бобтдо қатл кунад на бо вале даму бойени қавли исрофи бмънӣ амдаст , як қатраи хӯни мусулмонони рехтани баннои ҳақ исроф аст мегуяд мабодо ки мардуми баннои ҳақи хӯни резаду бгзоФи қасди қатл мусулмон кунад ки ёрии аллоҳ бо он хӯнаст то аз вай қисос кунанд ё дят ситонанд ,у лои иўҷди қотили алнФси алои мръўбо ва қул мо ихрҷи ман алднёи алои мқтўло . Ва раво бошад ки « лои исрФ » ин замир бо вале дам шавад , ва исроф онаст ки дар қисос на он касро кашад ки мустуҷиб қатл бошад балки дайгариро кашад ё афзӯнӣ ҷӯяд то ҷамоатиро бикӣ боз кашад ва ин одат араб будаст ки агар хасисии Сайиди қабӣлаеро бикуштӣ авлиёъи дами бони розии ншдндӣ ки он қотилро бози кштндӣ ё бар вай ақтсор кардандӣ .

و فی روایة قیل و ما حقّها؟ قال زنا بعد احصان و کفر بعد ایمان و قتل نفس فیقتل بها، «وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً» من غیر ان یأتی احدی هذه الثلث، «فَقَدْ جَعَلْنا» ای حکمنا، «لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً» ای حجّة فی قتل القاتل ان شاء او اخذ الدّیة او العفو و الولیّ فی الآیة الوارث و القریب الّذی بینه و بینه قرابة توجب المطالبة بدمه، فان لم یکن له ولیّ فالسّلطان ولیّه، «فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ» روا باشد که این ضمیر با قاتل شود یعنی آن کس که بابتدا قتل کند نه با ولیّ دم و باین قول اسراف بمعنی عمد است، یک قطره خون مسلمانان ریختن بنا حق اسراف است میگوید مبادا که مردم بنا حق خون ریزد و بگزاف قصد قتل مسلمان کند که یاری اللَّه با آن خونست تا از وی قصاص کنند یا دیت ستانند، و لا یوجد قاتل النّفس الّا مرعوبا و قلّ ما یخرج من الدّنیا الّا مقتولا. و روا باشد که «لا یسرف» این ضمیر با ولیّ دم شود، و اسراف آنست که در قصاص نه آن کس را کشد که مستوجب قتل باشد بلکه دیگری را کشد یا افزونی جوید تا جماعتی را بیکی باز کشد و این عادت عرب بودست که اگر خسیسی سید قبیله‌ای را بکشتی اولیاء دم بآن راضی نشدندی که آن قاتل را باز کشتندی یا بر وی اقتصار کردندی.

Мустафо ( с ) гуфт : « ани ман аътии анноси алии аллоҳи салоса : раҷули қатли ғайри қотила ӯ қатли бзҳли алҷоҳлиаҳ ӯ қатли фии ҳарами аллоҳ » .

مصطفی (ص) گفت: «ان من اعتی الناس علی اللَّه ثلاثة: رجل قتل غیر قاتله او قتل بذحل الجاهلیة او قتل فی حرم اللَّه».

Қрأи Ҳамзау алксоӣӣ : « Флои тсрФ » бтоءи алмхотбаҳи Фикўни хатоёи ллқотли абтдоء . Ва қили лўлии алдм . Ва қили хитоби ллнбӣ ( с )у алмрод ба аломаҳи илои явми алқёмаҳ ,у қрأи албоқўн : « Флои исрФ » болёӣу алўҷаҳи ани алзмири иҷўзи ани иъўди илои алқотли абтдоءу ани лами иҷзи ?лаи зикри лони улҳоли идли алайҳу исрофаи анаи қотили злмоу иҷўзи ани икўни алзмири ъоидои илои алўлии алмзкўри фии қавла : « Фқди ҷълнои лўлиаҳи слтоно »у исрофаи анаи иқтли ғайри ман қатл ӯ иқтли аксари ман алқотли комаи зкрно , « إнаҳи кони мнсўро » эй вале алмқтўли ҳўи алмнсўри бдФъи аломоми илайҳи алқотли ?фони шоءи қатл ӯ ъФо ӯ ахзи алдиаҳ . Ва қили алҳоءи кинояи ани алмқтўл эй ани алмқтўли бғир алҳақ Мансури фии алднёи болқсосу фии алохраҳи бҷзили алсўоб .

قرأ حمزة و الکسائی: «فلا تسرف» بتاء المخاطبة فیکون خطایا للقاتل ابتداء. و قیل لولیّ الدّم. و قیل خطاب للنّبی (ص) و المراد به الامّة الی یوم القیامة، و قرأ الباقون: «فلا یسرف» بالیای و الوجه انّ الضّمیر یجوز ان یعود الی القاتل ابتداء و ان لم یجز له ذکر لانّ الحال یدلّ علیه و اسرافه انّه قاتل ظلما و یجوز ان یکون الضّمیر عایدا الی الولیّ المذکور فی قوله: «فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً» و اسرافه انّه یقتل غیر من قتل او یقتل اکثر من القاتل کما ذکرنا، «إِنَّهُ کانَ مَنْصُوراً» ای ولیّ المقتول هو المنصور بدفع الامام الیه القاتل فان شاء قتل او عفا او اخذ الدّیة. و قیل الهاء کنایة عن المقتول ای انّ المقتول بغیر الحقّ منصور فی الدّنیا بالقصاص و فی الآخرة بجزیل الثّواب.

«у лои тқрбўои моли алитими إлои болатии ҳаии أҳсн » алоҳсни ҳўи алқёми бҳФзи молау ҳасани алнФқаҳи алайҳи фии ғайри табзири мтрФ ӯ тазйиқи мҷҳФ ,у қил « болатии ҳаии أҳсн » эй бмои иҳФзи усӯлау исмри фурӯъа . Ва қили ҳаии алтҷораҳ , « ҳатто иблғи أшдаҳ » смонии ъушраи сана . Ва қили алоҳтломи маъаи аиноси алршд , «у أўФўои болъҳд » яъне овомири аллоҳу нўоҳиаҳ . Ва қили ҳўи алъҳди фӣ алўсиаҳ бимол алитим . Ва қили кули ақди ман мтъоқдин , « إни алъҳди кони мсؤло » эй мтлўбо . Ва қили ани ноқизи алъҳди кони мсӣўлои анҳу ФҳзФи алмзоФу ақими алмзоФи илайҳи мақома .

«وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیَتِیمِ إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» الاحسن هو القیام بحفظ ماله و حسن النفقة علیه فی غیر تبذیر مترف او تضییق مجحف، و قیل «بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» ای بما یحفظ اصوله و یثمر فروعه. و قیل هی التّجارة، «حَتَّی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ» ثمانی عشرة سنة. و قیل الاحتلام مع ایناس الرّشد، «وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ» یعنی اوامر اللَّه و نواهیه. و قیل هو العهد فی الوصیّة بمال الیتیم. و قیل کلّ عقد من متعاقدین، «إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلًا» ای مطلوبا. و قیل انّ ناقض العهد کان مسئولا عنه فحذف المضاف و اقیم المضاف الیه مقامه.

«у أўФўои алкили إзои колтам » эй лои тбхсўои анноси фии алкилу лои ттФФўоу кзлки алўзну ҳўи қавла : «у знўои болқстоси алмстқим » қрأи Ҳамзау алксоӣӣу ҳФс : « болқстос » бксри алқоФу қрأи албоқўн « болқстос » бзми алқоФу ҳумои луғатони колқртосу алқртос ,у алқстоси ҳўи алмизони блғаҳи алрўми сғр ӯ кибр . Ва қили ҳўи алқбон . Қоли алзҷоҷи ҳўи мизони алъдл эй мизони кони ман мавозини алдроҳму алднониру ғайриҳумо , « злки хайр » эй алоиФоءи аксари биркаи фии алднё , «у أҳсни тأўило » эй молоу мрҷъои фии алъқбӣ .

«وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ إِذا کِلْتُمْ» ای لا تبخسوا النّاس فی الکیل و لا تطفّفوا و کذلک الوزن و هو قوله: «وَ زِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِیمِ» قرأ حمزة و الکسائی و حفص: «بِالْقِسْطاسِ» بکسر القاف و قرأ الباقون «بِالْقِسْطاسِ» بضمّ القاف و هما لغتان کالقرطاس و القرطاس، و القسطاس هو المیزان بلغة الرّوم صغر او کبر. و قیل هو القبّان. قال الزّجاج هو میزان العدل ای میزان کان من موازین الدّراهم و الدّنانیر و غیرهما، «ذلِکَ خَیْرٌ» ای الایفاء اکثر برکة فی الدّنیا، «وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلًا» ای مآلا و مرجعا فی العقبی.