Қавлаи таъолӣ : «у лои тқФи мо лӣси лак ба илм » эй лои тқўлни фии шайъи ءи мо лами ло тааллум мегуяд онч ндонӣ дар он сухан магӯӣ , чун расӯли худо ( с )ро наҳй мекунанд аз гуфтани ончи вайро дар он илм набӯд бо камоли ҳикмат ӯу тавфиқи аллоҳи таъолӣ бо ӯ , пас бо дигарон ки дар сухани эшон газоф ва исроф равад чтўон гуфт ? ! иқоли қФўти алрҷли ақФўаҳи азои атбъти асара , Фолтأўили лои ттбъни лсонки ман алқўл , « мо лӣси лак ба илм »у кзлки ман ҷамеъ алъамал мегуяд аз гуфтору кирдор онч ндонӣ магӯӣ ва макун . Қтодаҳ гуфт : ин онаст ки гуяд дидам ва надида бошад , ё гуяд шунидам ва нашунида бошад , ё гуяд донистам ва надониста бошад . Муҷоҳид гуфт : ин наҳйаст аз қзФу рӯмӣ , эй лои терми аҳдои бмои лӣси лак ба илм ,у асли алқФўи албҳту алқзФи болботл , иқоли қФўти алрҷли азои қзФтаҳи брибаҳ ва манеҳ
قوله تعالی: «وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ» ای لا تقولنّ فی شیء ما لم لا تعلم میگوید آنچ ندانی در آن سخن مگوی، چون رسول خدا (ص) را نهی میکنند از گفتن آنچ وی را در آن علم نبود با کمال حکمت او و توفیق اللَّه تعالی با او، پس با دیگران که در سخن ایشان گزاف و اسراف رود چتوان گفت؟! یقال قفوت الرّجل اقفوه اذا اتّبعت اثره، فالتّأویل لا تتبعنّ لسانک من القول، «ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ» و کذلک من جمیع العمل میگوید از گفتار و کردار آنچ ندانی مگوی و مکن. قتاده گفت: این آنست که گوید دیدم و ندیده باشد، یا گوید شنیدم و نشنیده باشد، یا گوید دانستم و ندانسته باشد. مجاهد گفت: این نهی است از قذف و رومی، ای لا ترم احدا بما لیس لک به علم، و اصل القفو البهت و القذف بالباطل، یقال قفوت الرّجل اذا قذفته بریبة و منه
Қавл алнабӣ ( с ) : нҳни бнўи алнзр бен кунона лои нқФўои уманоу лои ннтФии ман абино .
قول النّبی (ص): نحن بنو النّضر بن کنانة لا نقفوا امّنا و لا ننتفی من ابینا.
Ва қил ҳў наҳй ани шҳодаҳи алзўр , « إни алсмъу албсру алФؤод » амри бҳФзи аллсони сами аъқбаҳи бҳФзи албсру алсмъу алФؤод , « кули أўлӣк » эй кули ҳзаҳи Фоҷроаҳи муҷрии алъқлоء , « кони анҳу мсؤло » тсأли ҳзаҳи алоъзоءи ъмои қолау амалау истшҳди баҳои комаи қоли таъолӣ : « явми ташаҳҳуди алайҳими أлснтҳм » алоиаҳ . . . Ва қили исӣли аллоҳи алъбоди Фимои астъмлўои ҳзаҳи алҳўос .
و قیل هو نهی عن شهادة الزّور، «إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ» امر بحفظ اللّسان ثمّ اعقبه بحفظ البصر و السّمع و الفؤاد، «کُلُّ أُولئِکَ» ای کلّ هذه فاجراه مجری العقلاء، «کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا» تسأل هذه الاعضاء عمّا قاله و عمله و یستشهد بها کما قال تعالی: «یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ» الآیة... و قیل یسئل اللَّه العباد فیما استعملوا هذه الحواسّ.
«у лои темаши фии алأрзи мрҳо » яъне бтрои мхтолои Фхўрои лотарӣ Фўқки мзидо , « إнки лни тхрқи алأрз » эй лни тқтъҳои бкбрк ҳатто тблғи охирҳо , «у лни тблғи алҷболи тўло » эйу лои ани татовули алҷбол яъне ани қдртки лои тблғи ҳозои алмблғи Фикўни злки васлаи илои алохтёл . Ва қил « إнки лни тхрқи алأрз » мтўозъо , «у лни тблғи алҷболи тўло » мтҷброи маънӣ оят онаст ки эй одамӣ бикашӣ дар замини Марв ки ту оҷизӣу оҷизро нарасад ки кашӣ кунаду кибри ораду бузургии намояд , ва на он кас ки кибри оради бкбри худ ҷое мерасад бртбт ки дигарон ки кибр надоранд онҷо менарасанд .
«وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً» یعنی بطرا مختالا فخورا لا تری فوقک مزیدا، «إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ» ای لن تقطعها بکبرک حتی تبلغ آخرها، «وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا» ای و لا ان تطاول الجبال یعنی انّ قدرتک لا تبلغ هذا المبلغ فیکون ذلک وصلة الی الاختیال. و قیل «إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ» متواضعا، «وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا» متجبّرا معنی آیت آنست که ای آدمی بکشی در زمین مرو که تو عاجزی و عاجز را نرسد که کشی کند و کبر آرد و بزرگی نماید، و نه آن کس که کبر آرد بکبر خود جایی میرسد برتبت که دیگران که کبر ندارند آنجا مینرسند.
Мустафо ( с ) гуфт : иҳшри алмткбрўни явми алқёмаҳи амсоли алзри фии сувари анноси иълўҳми кули шайъи ءи ман алсғори иқодўни илои сҷни фии алнор . Иқоли ?лаи бўлси тълўҳми нори алонёри исқўни ман тинаҳи алҷболи усораи аҳли алнор .
مصطفی (ص) گفت: یحشر المتکبرون یوم القیامة امثال الذر فی صور النّاس یعلوهم کلّ شیء من الصّغار یقادون الی سجن فی النّار. یقال له بولس تعلوهم نار الانیار یسقون من طینة الجبال عصارة اهل النّار.
« кули злки кони сиӣаҳ » қрأи ибни омиру аҳли алкўФаҳ : « сиӣаҳ » алии алозоФаҳ , эй кони сиии мо зкрноу ъдднои алейк , « ъанд рбки мкрўҳо » қоли алҳсни ани аллоҳи зикри амўрои фии қавла : «у қзии рбк » илои ҳозои алмўзъ , минҳои ҳасану минҳои сиӣу алсиии ман кули злк кон ъанд рбк мкрўҳо мегуяд он ҳама ки брдодим ва бар шимурдем бдонки шуморо аз он боз заданд , бнздики худованди ту ношоистасту нописандида , боқии қроء « сиӣаҳ » бтнўин хонанд яъне кул мо наҳй аллоҳи анҳу кон сиӣаҳ ъанд рбки мкрўҳо , фӣаи тақдиму таъхир эй кули злки кони мкрўҳои сиӣаҳ . Ва қили рҷъи илои алмънӣу ҳўи алзнбу алзнби музаккар .
«کُلُّ ذلِکَ کانَ سَیِّئُهُ» قرأ ابن عامر و اهل الکوفة: «سَیِّئُهُ» علی الاضافة، ای کان سیّئ ما ذکرنا و عددنا علیک، «عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً» قال الحسن انّ اللَّه ذکر امورا فی قوله: «وَ قَضی رَبُّکَ» الی هذا الموضع، منها حسن و منها سیّئ و السیئ من کلّ ذلک کان عند ربّک مکروها میگوید آن همه که بردادیم و بر شمردیم بدانک شما را از آن باز زدند، بنزدیک خداوند تو ناشایست است و ناپسندیده، باقی قرّاء «سَیِّئُهُ» بتنوین خوانند یعنی کلّ ما نهی اللَّه عنه کان سیّئة عند ربّک مکروها، فیه تقدیم و تأخیر ای کلّ ذلک کان مکروها سیّئة. و قیل رجع الی المعنی و هو الذّنب و الذّنب مذکر.
« злк » бо кул шавад яъне он ҳама ки фармудем ё аз он боз задем ва наҳй кардем , « ммои أўҳии إлики рбк » аз он пайғом ва ваҳйаст ки аллоҳи таъолӣ бтў дод , « ман алҳкмаҳ » аз он сухани дурусти росту мавъизаи некӯ дар қуръон . Қоли ибни аббоси ҳзаҳи алсмонии ъушраи ояи канти фии алвоҳи Мӯсои алтии кутуби аллоҳи субҳонаи анзлҳои алии Муҳамад ( с ) , абтдоؤҳо : « лои тҷъли маъаи аллоҳи إлҳои охир » ва охирҳо : « мдҳўро » қавлаи таъолӣ : «у лои тҷъли маъаи аллоҳи إлҳои охири Фтлқии фии ҷаҳаннами млўмо » тлўми нФску тстҳқи алмломаҳи ман ғайрик , « мдҳўро » мтрўдои мбъдои ман раҳмаи аллоҳ , ҳозои хитоби ллнбӣ ( с )у алмрод ба ғайра . Ва қили тақдири алоиаҳ : қул ё Муҳамади ллкоФр : « лои тҷъли маъаи аллоҳи إлҳои охири Фтлқии фии ҷаҳаннами млўмои мдҳўро » .
«ذلِکَ» با کلّ شود یعنی آن همه که فرمودیم یا از آن باز زدیم و نهی کردیم، «مِمَّا أَوْحی إِلَیْکَ رَبُّکَ» از آن پیغام و وحی است که اللَّه تعالی بتو داد، «مِنَ الْحِکْمَةِ» از آن سخن درست راست و موعظه نیکو در قرآن. قال ابن عباس هذه الثّمانی عشرة آیة کانت فی الواح موسی التی کتب اللَّه سبحانه انزلها علی محمّد (ص)، ابتداؤها: «لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ» و آخرها: «مَدْحُوراً» قوله تعالی: «وَ لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقی فِی جَهَنَّمَ مَلُوماً» تلوم نفسک و تستحقّ الملامة من غیرک، «مَدْحُوراً» مطرودا مبعّدا من رحمة اللَّه، هذا خطاب للنّبی (ص) و المراد به غیره. و قیل تقدیر الآیة: قل یا محمّد للکافر: «لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقی فِی جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً».
« أи ФأсФокми рбкми болбнин » ин хитоб бо мушрикон арабаст ки мегуфтанд : алмлоӣкаҳи анос ва анҳо бенот аллоҳи лзлки стрҳм , истифҳомаст бмънии инкору тавбих , « أи ФأсФокм » яъне осркм ,у алосФоءи алоисору алохтёри тдхли алтоءи фӣҳо комаи тдхли фии алостбору алостёд , иқўли таъолии осркму ахтскми болоҷлу ҷаъли лнФсаҳи алодўн , « إнкми лтқўлўни қўлои ъзимо » иъзми алосми фӣау алъқўбаҳи алайҳ .
«أَ فَأَصْفاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ» این خطاب با مشرکان عربست که میگفتند: الملائکة اناث و انّها بنات اللَّه لذلک سترهم، استفهامست بمعنی انکار و توبیخ، «أَ فَأَصْفاکُمْ» یعنی آثرکم، و الاصفاء الایثار و الاختیار تدخل الطّاء فیها کما تدخل فی الاصطبار و الاصطیاد، یقول تعالی آثرکم و اختصکم بالاجل و جعل لنفسه الادون، «إِنَّکُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِیماً» یعظم الاثم فیه و العقوبة علیه.
«у лақади срФнои фии ҳозои алқуръон » эй кррнои алқўли фии алқуръони ман алмўоъзу алохбори мо дарин қуръони сухан рӯй биравӣ гардонидем , тавҳиду сифот , ҳукму оёт , въду ваъид , амр ва наҳй , муҳкаму муташобиҳ , носиху мансӯх , қасасу ахбор , ҳукму амсол , ҳуҷаҷу эълом , танбеҳу тзкир , « лизкрўо » яъне литзкр , онро кардем то дар ёбанд ва панд пазиранд . Қрأи Ҳамзау алксоӣӣ : « лизкрўо » бскўни алзолу зми алкоФ ва тахфифҳо , яъне лизкрўои алодлаҳи Фиؤмнўо бау қади иأтии аззикру алмрод ба алтзкру алтдбр , комаи қоли таъолӣ : « хзўои мо отинокми бқўаҳу азкрўои мо фӣа » эй тдбрўаҳу лӣси ирод ба зиди алнсёну қрأи албоқўн « лизкрўо » бФтҳи алзолу алкоФу тшдидҳмоу аласли литзкрўои комаи зкрнои Фодғми алтоءи фии алзол ,у алмънии литдбрўо , комаи қоли таъолӣ : «у лақади срФноаҳи бинҳми лизкрўо » . Ва қол : «у лақади вслнои ?лаами алқўли лълҳми итзкрўн »у ?ераади алтдбри лои зиди алнсён .
«وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فِی هذَا الْقُرْآنِ» ای کرّرنا القول فی القرآن من المواعظ و الاخبار ما درین قرآن سخن روی بروی گردانیدیم، توحید و صفات، حکم و آیات، وعد و وعید، امر و نهی، محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ، قصص و اخبار، حکم و امثال، حجج و اعلام، تنبیه و تذکیر، «لِیَذَّکَّرُوا» یعنی لیتذکر، آن را کردیم تا در یابند و پند پذیرند. قرأ حمزة و الکسائی: «لِیَذَّکَّرُوا» بسکون الذال و ضمّ الکاف و تخفیفها، یعنی لیذکروا الادلّة فیؤمنوا به و قد یأتی الذّکر و المراد به التذکّر و التدبّر، کما قال تعالی: «خُذُوا ما آتَیْناکُمْ بِقُوَّةٍ وَ اذْکُرُوا ما فِیهِ» ای تدبّروه و لیس یراد به ضدّ النّسیان و قرأ الباقون «لِیَذَّکَّرُوا» بفتح الذال و الکاف و تشدیدهما و الاصل لیتذکّروا کما ذکرنا فادغم التّاء فی الذّال، و المعنی لیتدبّروا، کما قال تعالی: «وَ لَقَدْ صَرَّفْناهُ بَیْنَهُمْ لِیَذَّکَّرُوا». و قال: «وَ لَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ» و اراد التدبّر لا ضد النّسیان.
Ва қил : «у лақади срФнои фии ҳозои алқуръон » яъне аксрнои сарфи Ҷабраили алик ба лами инзлаҳи мараи воҳидаи бали нҷўмои касӣраи кқўлаҳ : «у қронои Фрқноаҳ » , « ва мо изидҳм » тсриФноу тзкрно : « إло нафавран » зҳобоу тбоъдои ан алҳақу ани алнзру алоътбор ба , кқўлаҳ : «у лои язиди алзолмини إлои хсоро » . Эшонро нафрат аз он май афзуд ки эътиқод надоштанд дар қуръон ки калом ҳақаст росту дуруст , балки эътиқод доштанд ки ботиласту афсонаи пешинён , шабаҳи ҳиялу дастон , пас ҳар чанд ки бештар мешуниданд нафрати эшон бештар май буд .
و قیل: «وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فِی هذَا الْقُرْآنِ» یعنی اکثرنا صرف جبرئیل الیک به لم ینزله مرة واحدة بل نجوما کثیرة کقوله: «وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ»، «وَ ما یَزِیدُهُمْ» تصریفنا و تذکّرنا: «إِلَّا نُفُوراً» ذهابا و تباعدا عن الحق و عن النّظر و الاعتبار به، کقوله: «وَ لا یَزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلَّا خَساراً». ایشان را نفرت از آن میافزود که اعتقاد نداشتند در قرآن که کلام حقّ است راست و درست، بلکه اعتقاد داشتند که باطلست و افسانه پیشینیان، شبه حیل و دستان، پس هر چند که بیشتر میشنیدند نفرت ایشان بیشتر میبود.
« қул » ё Муҳамади лҳؤлоءи алмшркин , « луи кони маъааи ?алааи комаи иқўлўн » ибни касӣру ҳФс : « иқўлўн » хонанд биё , эй комаи иқўли алмшркўни ман исботи ?алааи ман дуна . Боқӣ « тқўлўн » бета хонанд ,у қади зкрнои виҷҳа , « إзои лобтғўои إлии зии алърши сбило » инро ду ваҷҳаст аз маънӣ : яке луи кони фии алўди ?алааи лтлбўои мғолбаҳи аллоҳу алостилоءи алии зии алърши ҷли ҷалола , агар дар вуҷӯд бо аллоҳи таъолии худоён будӣ чунонк шумо май гўӣид ки коФрониди эшон бхдоўнди арш ки аллоҳаст яктоу маъбуд бе ҳамтои роҳи ҷустандӣ , яъне баҳра хостандӣу мғолбаҳу ковидани ҷустандӣ .
«قُلْ» یا محمّد لهؤلاء المشرکین، «لَوْ کانَ مَعَهُ آلِهَةٌ کَما یَقُولُونَ» ابن کثیر و حفص: «یَقُولُونَ» خوانند بیا، ای کما یقول المشرکون من اثبات آلهة من دونه. باقی «تقولون» بتا خوانند، و قد ذکرنا وجهه، «إِذاً لَابْتَغَوْا إِلی ذِی الْعَرْشِ سَبِیلًا» این را دو وجه است از معنی: یکی لو کان فی الودّ آلهة لطلبوا مغالبة اللَّه و الاستیلاء علی ذی العرش جلّ جلاله، اگر در وجود با اللَّه تعالی خدایان بودی چنانک شما میگوئید که کافرانید ایشان بخداوند عرش که اللَّه است یکتا و معبود بی همتا راه جستندی، یعنی بهره خواستندی و مغالبه و کاویدن جستندی.
Маънии дигари лобтғўои илайҳи алўсилаҳи лонаами ърФўои қудратау ъҷзҳм , кқўлаҳи таъолӣ : « ибтғўни إлии рбҳми алўсилаҳ » мегуяд он худоён агар будандӣ бхдоўнди арш тақарруб кардандӣу наздикии ҷустандӣ аз онки қудрати аллоҳи таъолӣу аҷзи хеши шнохтндӣ .
معنی دیگر لابتغوا الیه الوسیلة لانّهم عرفوا قدرته و عجزهم، کقوله تعالی: «یَبْتَغُونَ إِلی رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ» میگوید آن خدایان اگر بودندی بخداوند عرش تقرّب کردندی و نزدیکی جستندی از آنک قدرت اللَّه تعالی و عجز خویش شناختندی.
« субҳонау таъолии ъмои тқўлўн » бтоءи мухотабаи Ҳамза ва ксоиӣ хонанд , алии мухотабаи алқоӣлин , боқӣ « ъмои иқўлўн » биё хонанд ,у виҷҳаи мо зкрноаҳи фии қавла « комаи иқўлўн »у иҷўзи ани икўни қавла : « субҳонау таъолии ъмои иқўлўн » тнзиаҳ аллоҳ назиҳ таъолӣ нафса ани дъўиҳми Фқол : « субҳонау таъолии ъмои иқўлўн » эй ҳўи муназзаҳи ани алшркаҳи фии алолҳиаҳу ъмои адъўои ман алботл « ълўои кбиро »у кони алқёси тъолёи локини радаи илои аласли кқўлаҳ : « أнбткми ман алأрзи нбото » .
«سبحانه و تعالی عما تقولون» بتاء مخاطبة حمزه و کسایی خوانند، علی مخاطبة القائلین، باقی «عَمَّا یَقُولُونَ» بیا خوانند، و وجهه ما ذکرناه فی قوله «کَما یَقُولُونَ» و یجوز ان یکون قوله: «سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یَقُولُونَ» تنزیه اللَّه نزّه تعالی نفسه عن دعویهم فقال: «سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یَقُولُونَ» ای هو منزّه عن الشّرکة فی الالهیّة و عمّا ادعوا من الباطل «عُلُوًّا کَبِیراً» و کان القیاس تعالیا لکن ردّه الی الاصل کقوله: «أَنْبَتَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً».
« тсбҳи ?лаи алсмоўоти алсбъу алأрз ва ман Фиҳн » қрأи абӯи Амру ёқӯбу Ҳамзау алксоӣӣу ҳФси бтоءи алтأниси лони алФоъли мؤнсу қрأи албоқўн « исбҳ » болёии лони фоилаи ғайри ҳақиқии алтأниси лонаи ҷамъу маъаи злки ФолФъли мақдам ,у алмънии қомати алсмоўоту аларзи болдлолаҳи алии қудратау алолоҳаҳи илои ҳикматаи Фсори қиёмҳо ллсонъи тсбиҳо , сами ҳаии сбҳти ?лаи нотиқаи бклмоти алтсбиҳи антқҳои аллоҳи ъзу ҷли баҳои мқтдрои алии антоқҳои нтқои мؤисои ллъқўли ани фаҳмҳо ҳафт осмон ва ҳафт замин ва ҳар чаҳ дар он далеланд бар камоли қудрату ҳикмату ҷалоли иззату ваҳдонияти офаридагор , ҳама ӯро тоъати дор ва ситоянда ,у рубубият ӯро гувоҳидиҳанда , ҳар чаҳ муъминаст забон ӯу дил ӯ бпокии аллоҳи таъолӣ гувоҳӣ медиҳанд , ва онч кофараст сӯрат ӯу давлат ӯу ризқ ӯу кору бор ӯ бар тавоноӣу донои аллоҳи таъолии роҳ май намояд , «у إни ман шайъи ءи إлои исбҳи бҳмдаҳ » қавмӣ гуфтанд ин дар ҳайвонот ки зўот алорўоҳанд махсӯсаст ,у қавл дуруст онаст ки омаст дар ҳайвоноту номӣоту ҷамодот , ҳамаи аллоҳи таъолиро меситоянд ва тасбеҳ мекунанду бпокии вай сухан мегӯйанд ,у одамиро бадар ёфт он роҳ на ,у бдонстни бахуди ҳеҷ сомон на , инаст ки раб алъзаҳ гуфт : «у локини лои тФқҳўни тсбиҳҳм » лонаи бғири лсонкму лғткм . Ва қили ҳзаҳи мухотабаи ллкФори лонаами лои истдлўну лои иърФўн ,у Киеви иърФи алдлили ман лои итأмлаҳ . Ва қил « лои тФқҳўни тсбиҳҳм » лонҳои ттклми фии баъзи улҳолоти дуни баъз .
«تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ» قرأ ابو عمرو و یعقوب و حمزة و الکسائی و حفص بتاء التّأنیث لانّ الفاعل مؤنث و قرأ الباقون «یسبح» بالیای لانّ فاعله غیر حقیقی التّأنیث لانّه جمع و مع ذلک فالفعل مقدّم، و المعنی قامت السّماوات و الارض بالدّلالة علی قدرته و الالاحة الی حکمته فصار قیامها للصّانع تسبیحا، ثمّ هی سبّحت له ناطقة بکلمات التّسبیح انطقها اللَّه عزّ و جلّ بها مقتدرا علی انطاقها نطقا مؤیسا للعقول عن فهمها هفت آسمان و هفت زمین و هر چه در آن دلیلند بر کمال قدرت و حکمت و جلال عزّت و وحدانیّت آفریدگار، همه او را طاعت دار و ستاینده، و ربوبیّت او را گواهی دهنده، هر چه مؤمنست زبان او و دل او بپاکی اللَّه تعالی گواهی میدهند، و آنچ کافرست صورت او و دولت او و رزق او و کار و بار او بر توانایی و دانایی اللَّه تعالی راه مینماید، «وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ» قومی گفتند این در حیوانات که ذوات الارواحاند مخصوص است، و قول درست آنست که عامّ است در حیوانات و نامیات و جمادات، همه اللَّه تعالی را میستایند و تسبیح میکنند و بپاکی وی سخن میگویند، و آدمی را بدر یافت آن راه نه، و بدانستن بخود هیچ سامان نه، اینست که ربّ العزّه گفت: «وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ» لانّه بغیر لسانکم و لغتکم. و قیل هذه مخاطبة للکفّار لانّهم لا یستدلون و لا یعرفون، و کیف یعرف الدّلیل من لا یتأمّله. و قیل «لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ» لانّها تتکلّم فی بعض الحالات دون بعض.
Қоли абӯи улхитоби кнои маъаи язид алрқошӣ ъанд алҳсни фии таоми Фқдмўои алхўони Фқол : кони исбҳи мара , Фзлк
قال ابو الخطّاب کنّا مع یزید الرقاشی عند الحسن فی طعام فقدّموا الخوان فقال: کان یسبّح مرّة، فذلک
Қавл алнабӣ ( с ) мо ъзҳти ъзоаҳи алои бтркҳои алтсбиҳ .
قول النّبی (ص) ما عضهت عضاه الّا بترکها التّسبیح.
Ва ани холиди бен мъдони ани алмқдоми бен мъдии крби қол : ани алтроби исбҳи мо лами ибтли Фозои абтли тарки алтсбиҳ ,у ани алўрқи лтсбҳи мо домати алии алшҷри Фозои сиқтати таркати алтсбиҳ ,у ани алмоءи лисбҳи мо доми ҷорёи Фозои рукади тарки алтсбиҳ ,у ани алсўби лисбҳи мо доми ҷдидои Фозои всхи тарки алтсбиҳ ,у ани алўҳши азои соҳти сбҳту азои сктти таркати алтсбиҳ ,у ани алтири лтсбҳи мо домати тсиҳи Фозои сктти таркати алтсбиҳ ,у ани алсўоби алхлқи инодии фии аввали алнҳор : аллоҳами ағФри лмни ниқонеу қили срири албобу хафифи алриҳу раъди алсҳоби ман алтсбиҳи ллаҳи ъзу ҷл .
و عن خالد بن معدان عن المقدام بن معدی کرب قال: انّ التّراب یسبّح ما لم یبتل فاذا ابتلّ ترک التّسبیح، و انّ الورق لتسبّح ما دامت علی الشّجر فاذا سقطت ترکت التّسبیح، و انّ الماء لیسبّح ما دام جاریا فاذا رکد ترک التّسبیح، و انّ الثوب لیسبّح ما دام جدیدا فاذا وسخ ترک التّسبیح، و انّ الوحش اذا صاحت سبّحت و اذا سکتت ترکت التّسبیح، و انّ الطّیر لتسبّح ما دامت تصیح فاذا سکتت ترکت التّسبیح، و انّ الثّواب الخلق ینادی فی اوّل النّهار: اللّهم اغفر لمن نقّانی و قیل صریر الباب و خفیف الرّیح و رعد السّحاب من التّسبیح للَّه عزّ و جلّ.
Ва қоли ъкрмаҳи алшҷраҳи тсбҳу алостўонаҳи тсбҳу алтъоми исбҳ .
و قال عکرمة الشّجرة تسبّح و الاسطوانة تسبّح و الطّعام یسبّح.
Ва ани ҷобири бен абди аллоҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) алои ахбркми бшии ءи амр ба Нӯҳи ибна : ани нўҳои қоли лобнаҳ ё банӣ омрки ани тқўли субҳони аллоҳу алҳмди ллаҳ , ?фонҳо салоаи алхлқу тсбиҳҳму баҳои ирзқўн , қоли аллоҳи таъолӣ : «у إни ман шайъи ءи إлои исбҳи бҳмдаҳ » .
و عن جابر بن عبد اللَّه قال قال رسول اللَّه (ص) الا اخبرکم بشیء امر به نوح ابنه: ان نوحا قال لابنه یا بنیّ آمرک ان تقول سبحان اللَّه و الحمد للَّه، فانّها صلاة الخلق و تسبیحهم و بها یرزقون، قال اللَّه تعالی: «وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ».
Ва қоли вҳби ани тбнии байти масҷиди алоу қади кони исбҳи аллоҳи слосмоӣаҳи санау ани инси бен молики қол кно ъанд алнабӣ ( с ) Фохзи кФои ман ҳсои Фсбҳни фии яди расӯли аллоҳ ( с ) ҳатто смънои алтсбиҳи сами сбҳни фии яди абии бикри Фсбҳн ҳатто смънои алтсбиҳи сами сбҳни фии яди умри Фсбҳн ҳатто смънои алтсбиҳи сами сбҳни фии яди Усмони Фсбҳн ҳатто смънои алтсбиҳи сами сбҳни фии аидинои Фмои сбҳти фии аидино .
و قال وهب ان تبنی بیت مسجد الّا و قد کان یسبّح اللَّه ثلاثمائة سنة و عن انس بن مالک قال کنّا عند النّبی (ص) فاخذ کفّا من حصا فسبّحن فی ید رسول اللَّه (ص) حتّی سمعنا التّسبیح ثمّ صبهنّ فی ید ابی بکر فسبّحن حتّی سمعنا التّسبیح ثمّ صبّهنّ فی ید عمر فسبّحن حتّی سمعنا التّسبیح ثمّ صبّهنّ فی ید عثمان فسبّحن حتّی سمعنا التّسبیح ثمّ صبّهنّ فی ایدینا فما سبحت فی ایدینا.
Ва ани ҷаъфари бен Муҳамад ( ъ ) қоли марази расӯли аллоҳ ( с ) Фотоаҳи Ҷабраили бтбқаҳи фӣҳо румону ънб , Фокл алнабӣ ( с ) Фсбҳи сами дахли алҳсн ва алҳусайн Фтноўло манеҳ Фсбҳи алънбу алрмон , « إнаҳи кони ҳлимо » ани ҷаҳли алъбод , « ғФўро » лзнўби алмؤмнин .
و عن جعفر بن محمد (ع) قال مرض رسول اللَّه (ص) فاتاه جبرئیل بطبقة فیها رمّان و عنب، فاکل النّبی (ص) فسبّح ثم دخل الحسن و الحسین فتناولا منه فسبّح العنب و الرّمّان، «إِنَّهُ کانَ حَلِیماً» عن جهل العباد، «غَفُوراً» لذنوب المؤمنین.
«у إзои қрأти алқуръони ҷълнои бинку байни аллазӣнаи лои иؤмнўни болохраҳи ҳҷобои мстўро » дар маънии ин ояти ду ваҷҳ гуфтаанд : яке онаст ки қавмии кофарони расӯли худоиро азӣ менамуданд чун қуръон хондӣ , ва ӯро манъ мекарданд аз рафтани бнмоз , раби Алъоламин эшонро аз вай дар ҳиҷоб карду расӯл ( с )ро аз чашм эшон бапушед то ӯро наме диданд чун берун омадӣ ё қуръон хондӣ , ва он ҳиҷоби баса оятаст аз қуръон чунонк каъб гуфт дар тафсири ин оят , қол : кони расӯли аллоҳ ( с ) исттри ман алмшркини бслси оёт , алоиаҳи алтии фии алкҳФ : « إнои ҷълнои алии қлўбҳми أкнаҳи أни иФқҳўаҳу фии озонҳми вқро » ,у алоиаҳи алтии фии алнҳл : « أўлӣки аллазӣнаи табъи аллоҳи алии қлўбҳму смъҳму أбсорҳм » ,у алоиаҳи алтии фии алҷосиаҳ : « أи Фрأити ман атхзи إлҳаҳи ҳавоау أзлаҳи аллоҳи алии илму хатми алии самъау қалбау ҷаъли алии Басраи ғшоўаҳ » . Қоли каъби Фҳдсти бҳни рҷлои болшоми Фосри борзи алрўми Фмкси Фиҳми мо шоءи аллоҳи ани имкси сами қрأи бҳну харҷи ҳорбои Фхрҷўои фии талаба ҳатто икўнўои маъааи алии тариқау лои ибсрўнаҳ .
«وَ إِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً» در معنی این آیت دو وجه گفتهاند: یکی آنست که قومی کافران رسول خدای را اذی مینمودند چون قرآن خواندی، و او را منع میکردند از رفتن بنماز، ربّ العالمین ایشان را از وی در حجاب کرد و رسول (ص) را از چشم ایشان بپوشید تا او را نمیدیدند چون بیرون آمدی یا قرآن خواندی، و آن حجاب بسه آیت است از قرآن چنانک کعب گفت در تفسیر این آیت، قال: کان رسول اللَّه (ص) یستتر من المشرکین بثلث آیات، الآیة الّتی فی الکهف: «إِنَّا جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذانِهِمْ وَقْراً»، و الآیة الّتی فی النحل: «أُولئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ»، و الآیة الّتی فی الجاثیة: «أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلی عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلی سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلی بَصَرِهِ غِشاوَةً». قال کعب فحدّثت بهنّ رجلا بالشّام فاسر بارض الروم فمکث فیهم ما شاء اللَّه ان یمکث ثمّ قرأ بهنّ و خرج هاربا فخرجوا فی طلبه حتّی یکونوا معه علی طریقه و لا یبصرونه.
Ва рӯй ани ътоءи ани Саиди қоли лмои нзлт : « таббати идои أбии лҳб »
و روی عن عطاء عن سعید قال لمّا نزلت: «تَبَّتْ یَدا أَبِی لَهَبٍ»
Ҷоءти амрأаҳи абии лҳби ило алнабӣ ( с )у маъааи абӯи бикри Фқол ё расӯли аллоҳи луи тнҳити анҳо алои тсмъки ?фонҳо бзиаҳ , Фқол алнабӣ ( с ) анаи сиҳоли бинӣ ва байнҳо Флми тара , Фқолти лобии бикри ҳҷонои соҳбк , Фқолу аллоҳи мо интқи болшъру лои иқўлаҳ , қолати анки лмсдқи ФондФъти роҷеъа . Фқоли абӯи бикр ё расӯли аллоҳ аммо рأтк ? қоли лои лами изли малики бинӣ ва байнҳо истрнӣ ҳатто зҳбт .
جاءت امرأة ابی لهب الی النبی (ص) و معه ابو بکر فقال یا رسول اللَّه لو تنحیت عنها الّا تسمعک فانّها بذیة، فقال النّبی (ص) انّه سیحال بینی و بینها فلم تره، فقالت لابی بکر هجانا صاحبک، فقال و اللَّه ما ینطق بالشعر و لا یقوله، قالت انّک لمصدّق فاندفعت راجعة. فقال ابو بکر یا رسول اللَّه اما رأتک؟ قال لا لم یزل ملک بینی و بینها یسترنی حتّی ذهبت.
Ва қавла : « ҳҷобои мстўро » яъне сотро , мафъӯли бмънии фоил , кқўлаҳ : « إнаҳи кони ваъдаи мأтё » эй отё . Ва қили мстўрои ани аъини анноси Флои ирўнаҳ .
و قوله: «حِجاباً مَسْتُوراً» یعنی ساترا، مفعول بمعنی فاعل، کقوله: «إِنَّهُ کانَ وَعْدُهُ مَأْتِیًّا» ای آتیا. و قیل مستورا عن اعین النّاس فلا یرونه.
Ваҷҳи дигар дар маънӣ оят онаст ки : « إзои қрأти алқуръон » ё Муҳамад « ҷълнои бинку байни аллазӣнаи лои иؤмнўни болохраҳ » лои иқрўни болбъсу алсўобу алъқоб , « ҳҷобо » иҳҷби қлўбҳми ани фаҳми мо тқрأаҳи алайҳим , бойени қавли таъвили ҳиҷоб меҳраст ки аллоҳи таъолӣ бар дили эшон ниҳод то ҳақро дар наёбанд ва бандонанд . Ва далели барин қавл онаст ки бар ақаб гуфт : «у ҷълнои алии қлўбҳми أкнаҳ » ҷамъи кунону ҳўи мо стар , « أни иФқҳўаҳ » яъне ани лои иФқҳўаҳ ӯ кроҳаҳи ани иФқҳўаҳ , «у фии озонҳми вқро » эй сқлои имнъи ани алостмоъ , «у إзои зикрати рбки фии алқуръони вҳдаҳ » яънеу азои қиллати лои илоҳи алои аллоҳи фии алқуръону анати ттлўаҳ , « влўои алии أдборҳм » рҷъўои алии аъқобҳм , « нафавран » ман истимоъи алтўҳид ,у алнФўри масдари нафари азои ҳрбу иҷўзи ани икўни ҷамъи нофар мисли қоъду қууду ҷолсу ҷулус .
وجه دیگر در معنی آیت آنست که: «إِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ» یا محمّد «جَعَلْنا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ» لا یقرّون بالبعث و الثواب و العقاب، «حِجاباً» یحجب قلوبهم عن فهم ما تقرأه علیهم، باین قول تأویل حجاب مهر است که اللَّه تعالی بر دل ایشان نهاد تا حق را در نیابند و بندانند. و دلیل برین قول آنست که بر عقب گفت: «وَ جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً» جمع کنان و هو ما ستر، «أَنْ یَفْقَهُوهُ» یعنی ان لا یفقهوه او کراهة ان یفقهوه، «وَ فِی آذانِهِمْ وَقْراً» ای ثقلا یمنع عن الاستماع، «وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ» یعنی و اذا قلت لا اله الّا اللَّه فی القرآن و انت تتلوه، «وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ» رجعوا علی اعقابهم، «نُفُوراً»من استماع التّوحید، و النّفور مصدر نفر اذا هرب و یجوز ان یکون جمع نافر مثل قاعد و قعود و جالس و جلوس.
« нҳни أълми бмои истмъўн ба » сабаби нузули ин ояти он буд ки амири алмؤмнини алӣ ( ъ ) ашрофи Қурайшро бар таомӣ хонд ки эшонро сохта буду расӯли худо ( с ) ҳозир буд он соъат бар эшон қуръон хонд ва бар тавҳид даъват кард эшон бо якдигар броз мегуфтанд : ҳозои соҳир , яке мегуфт шоир , яке мегуфт коҳин , яке мегуфт маҷнӯн , раби Алъоламин оят фиристод дар он ҳол ки : « нҳни أълми бмои истмъўн ба » исмъи бъзҳм баъзан , « إзи истмъўни إлик » исғўни алики исмъўои алқуръон , «у إз ҳам наҷӯй » алнҷўии исми ллмсдр , эйу ази ҳам зўўо наҷӯй итноҷўни бинҳми болткзибу алостҳзоء , « إзи иқўли алзолмўн » эй алмшркўн , « إни ттбъўн » эй мо ттбъўн , « إлои рҷлои мсҳўро » қоли абӯи убайдаи алмсҳўри алзии саҳари Фзоли ақлау сори мҷнўно . Ва қили мсҳўрои зўи саҳари иأклу ишрби ксоири анносу алсҳри алрӣаҳ . Ва қили мсҳўрои мхдўъои мғрўрои мкзўбо ва қил назул фии қавми аҷтмъўои фии дори алндўаҳу конўои азои ародўои машвараи аҷтмъўои ҳнок , яънеу إз ҳам наҷӯй фии дори алндўаҳи Фбъзҳми иқўли анаи соҳиру бъзҳми иқўли анаи маҷнӯну бъзҳми иқўли анаи коҳин , Фқоли таъолӣ : « анзри Киеви зрбўои лаки алأмсол » яъне нсбўои лаки алолқобу тхрсўои лаки алосмоءу бенавои лаки алошбоаҳ ҳатто шбҳўки болсоҳру алкоҳну алшоъру алмҷнўн , « Фзлўо » ан алҳақ бе сомони монданд дар кори туу фурӯи монданд , агар туро ҷодӯ гуфтанд ҷодӯонро диданд ва ҷодӯ наёфтанд туро , вагар девона гуфтанд девонагонро диданд ва девона наёфтанд туро , вагар шоир гуфтанд шоиронро диданд ва шоир наёфтанд туро , вагар дурӯғи зани хонданди дурӯғи занонро диданду дурӯғ зан наёфтанд туро , « Фзлўо » на фарои ростӣ роҳ меёбанд на бо ботил кардан ту метованд дар монданд , « Флои исттиъўни сбило » наметавонанд ки фарои сомон роҳӣ баранд «у қолўо » яъне мункирии албъс , « أи إзои кнои ъзомо » баъди аламут , « рФото » эй тробо , « أи إнои лмбъўсўни хлқои ҷдидо » набаъс ва нахалқ хлқо муҷаддадан ҳайни срнои ъзомоу рФотои ҳтомо ,у кули мдқўқи маболиғи фии алдқи рФоту мрФўт . Ва қили алъзми азои тҳтми Фҳўи рФот .
«نَحْنُ أَعْلَمُ بِما یَسْتَمِعُونَ بِهِ» سبب نزول این آیت آن بود که امیر المؤمنین علی (ع) اشراف قریش را بر طعامی خواند که ایشان را ساخته بود و رسول خدا (ص) حاضر بود آن ساعت بر ایشان قرآن خواند و بر توحید دعوت کرد ایشان با یکدیگر براز میگفتند: هذا ساحر، یکی میگفت شاعر، یکی میگفت کاهن، یکی میگفت مجنون، ربّ العالمین آیت فرستاد در آن حال که: «نَحْنُ أَعْلَمُ بِما یَسْتَمِعُونَ بِهِ» یسمع بعضهم بعضا، «إِذْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ» یصغون الیک یسمعوا القرآن، «وَ إِذْ هُمْ نَجْوی» النّجوی اسم للمصدر، ای و اذ هم ذووا نجوی یتناجون بینهم بالتّکذیب و الاستهزاء، «إِذْ یَقُولُ الظَّالِمُونَ» ای المشرکون، «إِنْ تَتَّبِعُونَ» ای ما تتّبعون، «إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً» قال ابو عبیدة المسحور الذی سحر فزال عقله و صار مجنونا. و قیل مسحورا ذو سحر یأکل و یشرب کسایر النّاس و السّحر الرّئة. و قیل مسحورا مخدوعا مغرورا مکذوبا و قیل نزل فی قوم اجتمعوا فی دار النّدوة و کانوا اذا ارادوا مشورة اجتمعوا هناک، یعنی و إذ هم نجوی فی دار النّدوة فبعضهم یقول انّه ساحر و بعضهم یقول انّه مجنون و بعضهم یقول انّه کاهن، فقال تعالی: «انْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثالَ» یعنی نصبوا لک الالقاب و تخرصوا لک الاسماء و بینوا لک الاشباه حتّی شبهوک بالسّاحر و الکاهن و الشّاعر و المجنون، «فَضَلُّوا» عن الحقّ بی سامان ماندند در کار تو و فرو ماندند، اگر ترا جادو گفتند جادوان را دیدند و جادو نیافتند ترا، و گر دیوانه گفتند دیوانگان را دیدند و دیوانه نیافتند ترا، و گر شاعر گفتند شاعران را دیدند و شاعر نیافتند ترا، و گر دروغ زن خواندند دروغ زنان را دیدند و دروغ زن نیافتند ترا، «فَضَلُّوا» نه فرا راستی راه مییابند نه با باطل کردن تو میتاوند در ماندند، «فَلا یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلًا» نمیتوانند که فرا سامان راهی برند «وَ قالُوا» یعنی منکری البعث، «أَ إِذا کُنَّا عِظاماً» بعد الموت، «رُفاتاً» ای ترابا، «أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً» نبعث و نخلق خلقا مجددا حین صرنا عظاما و رفاتا حطاما، و کلّ مدقوق مبالغ فی الدّق رفات و مرفوت. و قیل العظم اذا تحطم فهو رفات.