Қавлаи таъолӣ : « қул кўнўои ҳаҷҷораи أўи ҳдидо » алоиаҳ . . . , худованди зўи алҷлол , қодир бар камол , дар малики эмин аз завол , дар зот ва дар наъти мутаъол , ҷли ҷалолау тақаддусати асмоؤаҳу тъолти сифота , дарин оят хабар медиҳад бандагонро ки мо мурдаро зинда гардонем бкмоли қудрату ҷалоли иззати хеш , чунонк дар нашъа аввалӣ набӯд бёФридм ва аз оғози нави сохтам боз дар нашъаи ахрии пас аз мурдагии бози офаринам чунонк бовели офаридам , ман ҳамонам ки будам , қудрати ҳамон қудрат , иззати ҳамон иззат на нави сифатам , на нави наът , на тағайюрпазир , холиқу фотиру ҷаббору ҳакиму қадир .

قوله تعالی: «قُلْ کُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِیداً» الآیة...، خداوند ذو الجلال، قادر بر کمال، در ملک ایمن از زوال، در ذات و در نعت متعال، جلّ جلاله و تقدّست اسماؤه و تعالت صفاته، درین آیت خبر میدهد بندگان را که ما مرده را زنده گردانیم بکمال قدرت و جلال عزّت خویش، چنانک در نشئه اولی نبود بیافریدم و از آغاز نو ساختم باز در نشئه اخری پس از مردگی باز آفرینم چنانک باوّل آفریدم، من همانم که بودم، قدرت همان قدرت، عزّت همان عزّت نه نو صفتم، نه نو نعت، نه تغیّر پذیر، خالق و فاطر و جبار و حکیم و قدیر.

. . . « қул алзии Фтркми أўли мара » ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : « қул яҳёҳо алзии أншأҳои أўли мара » он мудаббири бади халаф : абии бен халафи устихонӣ куҳан гашта ризидаҳи бардошт ва гуфт : ё Муҳамади أтарӣ аллоҳи яҳёи ҳозои баъди мо қади Ром ? пас аз он ки ин устихон бирезед ва нест гашти ту май гӯйӣ ки аллоҳи онро зинда гирданд ? Мустафо ( с ) гуфт : нъми ибъску идхлки алнор , ин худ забон тафсирасту зоҳири оят , аммо аҳли фаҳмро дарин ояту амсоли он сиррӣ дигарасту завқии дигар , мигўинд ки ишорати боҳёءи дилҳои аҳл ғифлатаст бнўри мкошФту аҳёءи ҷонҳои аҳли ҳўӣу шаҳвати бнсими мшоҳдту рӯҳи мўослту бҳқиқти ҳаёа он ҳаётаст ки рӯҳро футуҳ диҳад брўҳи имон , ва агар ҳамаи ҷонҳои оламён бтў диҳанд чун рӯҳи футуҳи имони надории мурдае , ва агар ҳазор соли туро дар хок ниҳанд чун райҳони тавҳид дар равзаи рӯҳи ту рустааст сари ҳамаи зиндагони туе , нишони ин ҳолат онаст ки банда аз варта фатрат бархезад ва дар наҷоту нҷоҳ худ кӯшад , Наими боқии бсрои фонии бнФрўшд , бзбони бедорӣу бнът ҳушёрӣ гуяд :

... «قُلِ الَّذِی فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ» همانست که جای دیگر گفت: «قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ» آن مدبر بد خلف: ابیّ بن خلف استخوانی کهن گشته ریزیده برداشت و گفت: یا محمّد أ تری اللَّه یحیی هذا بعد ما قد رمّ؟ پس از آن که این استخوان بریزید و نیست گشت تو می‌گویی که اللَّه آن را زنده گرداند؟ مصطفی (ص) گفت: نعم یبعثک و یدخلک النّار، این خود زبان تفسیر است و ظاهر آیت، اما اهل فهم را درین آیت و امثال آن سرّی دیگر است و ذوقی دیگر، میگویند که اشارت باحیاء دلهای اهل غفلتست بنور مکاشفت و احیاء جانهای اهل هوی و شهوت بنسیم مشاهدت و روح مواصلت و بحقیقت حیاة آن حیاتست که روح را فتوح دهد بروح ایمان، و اگر همه جانهای عالمیان بتو دهند چون روح فتوح ایمان نداری مرده‌ای، و اگر هزار سال ترا در خاک نهند چون ریحان توحید در روضه روح تو رسته است سر همه زندگان تویی، نشان این حالت آنست که بنده از ورطه فترت برخیزد و در نجات و نجاح خود کوشد، نعیم باقی بسرای فانی بنفروشد، بزبان بیداری و بنعت هشیاری گوید:

« явми идъўкми Фтстҷибўни бҳмдаҳ » муъминон ки съдоء миллатанду амноءи даргоҳ иззатанд дар хоки ндоءи каромат аз рӯй латофат бо ҳазорон аноят бишинаванд , чун он ндоءи каромати бсмъ эшон расаду насими он саодат бар равзаи ҷони эшон вазади бҳмд ҷавоб диҳанд ва гӯйанд : алҳмди ллаҳи алзии ҷълнои ман аҳли даъвата , кзои қола алҷнид гӯйанд ҳамди бсзоу ситоиши некӯи худоиро ки моро биҷой он кард ки моро хонду бндои каромати моро навохт . Ва гуфтаанд ки ҳамду шукри далели неъмат ва миннатаст , чун иҷобати эшон бҳмд омад аз онаст ки дар хоки эшонро неъмат ва навохт бӯда .

«یَوْمَ یَدْعُوکُمْ فَتَسْتَجِیبُونَ بِحَمْدِهِ» مؤمنان که سعداء ملت‌اند و امناء درگاه عزت‌اند در خاک نداء کرامت از روی لطافت با هزاران عنایت بشنوند، چون آن نداء کرامت بسمع ایشان رسد و نسیم آن سعادت بر روضه جان ایشان وزد بحمد جواب دهند و گویند: الحمد للَّه الّذی جعلنا من اهل دعوته، کذا قاله الجنید گویند حمد بسزا و ستایش نیکو خدای را که ما را بجای آن کرد که ما را خواند و بندای کرامت ما را نواخت. و گفته‌اند که حمد و شکر دلیل نعمت و منت است، چون اجابت ایشان بحمد آمد از آنست که در خاک ایشان را نعمت و نواخت بوده.

Ва фии алхбр : иФсҳи ллмؤмни фии қабраи сбъўни зроъои фии сабъин , сами инўри ?лаи фӣа , сами иқоли нами кнўмаҳи алзии лои иўқзаҳи алои аҳби аҳлаи илайҳ .

و فی الخبر: یفسح للمؤمن فی قبره سبعون ذراعا فی سبعین، ثمّ ینوّر له فیه، ثمّ یقال نم کنومة الّذی لا یوقظه الّا احبّ اهله الیه.

« ва қул лъбодии иқўлўои алтии ҳаии أҳсн » эй Муҳамади бандагони марои гӯй то аз суханҳо он гӯйанд ки некӯтарасту росттару писандидатар ва он зикр ва сноء худост ва ёд кард ӯ бар забон ва ёд дошт ӯ дар дил .

«وَ قُلْ لِعِبادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» ای محمّد بندگان مرا گوی تا از سخنها آن گویند که نیکوتر است و راست تر و پسندیده‌تر و آن ذکر و ثناء خداست و یاد کرد او بر زبان و یاد داشت او در دل.

Пер тариқат гуфт : эй гушояндаи забонҳои муноҷоти гӯйону инси афзои хилватҳои зокирону ҳозири нафасҳои рози дорон , ҷуз аз ёд кард ту моро ҳамроҳ несту ҷуз аз ёд дошт ту моро зод несту ҷуз аз ту бтўи далел ва раҳнамоӣ нест , худоё назар кун дар ҳоҷати каси каши ҷуз аз як ҳоҷат нест .

پیر طریقت گفت: ای گشاینده زبانهای مناجات گویان و انس افزای خلوتهای ذاکران و حاضر نفسهای راز داران، جز از یاد کرد تو ما را همراه نیست و جز از یاد داشت تو ما را زاد نیست و جز از تو بتو دلیل و رهنمای نیست، خدایا نظر کن در حاجت کس کش جز از یک حاجت نیست.

Ва иқол : аҳсани алқўли ман алмзнбини алоқрору болҷрм ,у аҳсани қавли алъорФини алоқрори болъҷзи ани алмърФаҳ . Қол ( с ) лои аҳсии сноءи алейк анати комаи аснити алии нФск , некӯтар суханӣ ки марди гунаҳ кор гуяд онаст ки бҷрми худ иқрор диҳаду бгноаҳи хеш мӯътариф шавад то раби алъзаҳ ӯро тавфиқи тўбт каромат кунаду кори тўбт бар вай тамом кунад ва гуноҳонаш биёмурзад ки ваъда чунин дода : «у охрўни аътрФўои бзнўбҳми хлтўо амалан солҳоу охири сиӣои ъсии аллоҳи أни итўби алайҳим » . Ва некӯтар суханӣ ки мард ориф гуяд онаст ки бъҷзи худ аз маърифати ҳақ иқрор диҳад .

و یقال: احسن القول من المذنبین الاقرار و بالجرم، و احسن قول العارفین الاقرار بالعجز عن المعرفة. قال (ص) لا احصی ثناء علیک انت کما اثنیت علی نفسک، نیکوتر سخنی که مرد گنه کار گوید آنست که بجرم خود اقرار دهد و بگناه خویش معترف شود تا ربّ العزّه او را توفیق توبت کرامت کند و کار توبت بر وی تمام کند و گناهانش بیامرزد که وعده چنین داده: «وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً عَسَی اللَّهُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ». و نیکوتر سخنی که مرد عارف گوید آنست که بعجز خود از معرفت حق اقرار دهد.

Донад ки кас ӯро ҷли ҷалолаи бсзоء ӯ , бҳқиқти ҳақ ӯ , бҳдўди иззат ӯ , нашносаду натавонад .

داند که کس او را جلّ جلاله بسزاء او، بحقیقت حقّ او، بحدود عزت او، نشناسد و نتواند.

Абӯи бикри садиқ азинҷо гуфт : субҳони ман лами иҷъли ллхлқи триқои илои маърифатаи алои болъҷзи ан маърифата покаст ва бе айби он худованд ки аҷзи раҳе аз маърифат маърифат ингошт , абӯи алӣ дқоқ гуфт : илоҳӣ ӯ ки туро шинохт нашнохт ! пас чун буд ҳол ӯ ки худ туро нашнохт ? ! насри ободӣу шоҳ бо якдигар хилоф карданд , яке гуфт ки ӯро тавон шинохт ва он дигар гуфт ки натавон шинохт , шайхи алислом Ансорӣ гуфт : ҳар ду рост гуфтанд , ӯ ки гуфт натавон шинохти он маърифати ҳақиқат ҳақаст ки ҳечкас бон нарасад магар ки ӯ худро бҳқиқт худ донад ва худ шиносад , ва ӯ кигуфт тавон шинохти шинохт омаст ки ҷуз аз вай худоӣ нест ва бо ваии шарик ва анбоз несту назир ва ниёз несту ташбеҳ ва таътил нест , ҳамонаст ки абӯи алъбос ътоء гуфт : маърифат давост : маърифати ҳақу маърифати ҳақиқати ҳақ , аммо маърифати ҳақи шинохти ягонагӣ ва яктое ӯст ки халқ мешиносанд аз асомӣу сифот ,у маърифати ҳақиқати ҳақи халқро тоқат он несту ҳудӯди азимату кайфият ӯ касро бон идрок несту аҳоттро бон роҳ нест , иқўли аллоҳи таъолӣ : «у лои иҳитўн ба уламо ва мо қдрўои аллоҳи ҳақи қадара » . . . «у лақади Фзлнои баъзи алнабӣин алии баъз » пайғомбаронро кроӣми аҳволу хсоӣси қурбат , якеро сФўт ва якеро хулат , якеро мколмт ва якеро миъроҷу шафоат ва руят дод вонгаҳи эшонро дар он хасоис бар якдигар афзӯнӣ дода , анбёءро бар оламён афзӯнӣ дода ,у русулро бар анбёء афзӯнӣ дода ,у аўлўои алъзмро бар русул афзӯнӣ дода ,у Мустафо ( с )ро бар аўлўои алъзм афзӯнӣ дода , нҳоёти мақомоти ҳамаи бдоити мақом Мустафоаст , ниҳояти мақомот ҳама пайдосту ниҳояти мақоми вай пайдо нест , ва ӯро бар сар ҳама итилоъасту касро ҷуз аз ҳақ бар сари вай итилоъ нест ,у лзлки иқўл ( с ) : анои Сайиди валади одаму лои фахр , Киеви аФтхри бҳзоу ано боӣн манеҳам баҳолии воқифи маъаи аллоҳи ъзу ҷли бҳсни алодби луи канти мФтхрои лоФтхрти болҳқу алқрбу алднў , Фқди қоли ҷли ҷалола : « сами Динои Фтдлӣ » Флмои лами аФтхри бмҳли алднўу алқрби Киеви аФтхри бсёдаҳи алоҷнос .

ابو بکر صدّیق ازینجا گفت: سبحان من لم یجعل للخلق طریقا الی معرفته الّا بالعجز عن معرفته پاکست و بی عیب آن خداوند که عجز رهی از معرفت‌ معرفت انگاشت، ابو علی دقّاق گفت: الهی او که ترا شناخت نشناخت! پس چون بود حال او که خود ترا نشناخت؟! نصر آبادی و شاه با یکدیگر خلاف کردند، یکی گفت که او را توان شناخت و آن دیگر گفت که نتوان شناخت، شیخ الاسلام انصاری گفت: هر دو راست گفتند، او که گفت نتوان شناخت آن معرفت حقیقت حقّ است که هیچکس بآن نرسد مگر که او خود را بحقیقت خود داند و خود شناسد، و او که گفت توان شناخت شناخت عام است که جز از وی خدای نیست و با وی شریک و انباز نیست و نظیر و نیاز نیست و تشبیه و تعطیل نیست، همانست که ابو العبّاس عطاء گفت: معرفت دواست: معرفت حق و معرفت حقیقت حق، اما معرفت حق شناخت یگانگی و یکتایی اوست که خلق می‌شناسند از اسامی و صفات، و معرفت حقیقت حق خلق را طاقت آن نیست و حدود عظمت و کیفیت او کس را بآن ادراک نیست و احاطت را بآن راه نیست، یقول اللَّه تعالی: «وَ لا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً و ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ»... «وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلی‌ بَعْضٍ» پیغامبران را کرائم احوال و خصائص قربت، یکی را صفوت و یکی را خلّت، یکی را مکالمت و یکی را معراج و شفاعت و رؤیت داد وانگه ایشان را در آن خصایص بر یکدیگر افزونی داده، انبیاء را بر عالمیان افزونی داده، و رسل را بر انبیاء افزونی داده، و اولوا العزم را بر رسل افزونی داده، و مصطفی (ص) را بر اولوا العزم افزونی داده، نهایات مقامات همه بدایت مقام مصطفی است، نهایت مقامات همه پیداست و نهایت مقام وی پیدا نیست، و او را بر سرّ همه اطلاعست و کس را جز از حق بر سرّ وی اطلاع نیست، و لذلک یقول (ص): انا سیّد ولد آدم و لا فخر، کیف افتخر بهذا و انا بائن منهم بحالی واقف مع اللَّه عزّ و جل بحسن الادب لو کنت مفتخرا لافتخرت بالحقّ و القرب و الدّنوّ، فقد قال جلّ جلاله: «ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّی» فلمّا لم افتخر بمحلّ الدّنو و القرب کیف افتخر بسیادة الاجناس.

Он муҳимтар олами офтобӣ буд ки машриқаши Макка буду мағрибаши Ясриб буд , кусуфаш дар ғор буд , лекини он кусуфӣ буд ки дар он кусуфи сад ҳазор вдоиъи латоифро кшўФ буд , бар пешонии маҷд ӯ ин ъсобаҳи икром буд ки : « лъмрк » , бар остини аҳд ӯ ин тарози эъзоз буд ки : « Муҳамади расӯли аллоҳ » , бар дар сарои пардаи сар ӯ ин рояти вилоят буд ки : « إнои Фтҳнои лаки Фтҳои мубино » фарши рисолати он меҳтар аз шарқи олам то бғрби олами биФкндаҳ , бисоти набувват ӯ аз қоф то бқоФи бгстрдаҳ , эъломи зломи куфри бзҳўр ӯ нигунсор гашта , сарири сарвари сар ӯ аз арши бенот алнъши бартари ниҳода , дар ҷумлау тафсили аввали ҳамаи ҳиммат ӯ , миёнаи ҳамаи ҳурмат ӯ , бохри ҳамаи сӯзи уммат ӯ .

آن مهمتر عالم آفتابی بود که مشرقش مکه بود و مغربش یثرب بود، کسوفش در غار بود، لیکن آن کسوفی بود که در آن کسوف صد هزار ودایع لطایف را کشوف بود، بر پیشانی مجد او این عصابه اکرام بود که: «لَعَمْرُکَ»، بر آستین عهد او این طراز اعزاز بود که: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ»، بر در سراپرده سرّ او این رایت ولایت بود که: «إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً» فرش رسالت آن مهتر از شرق عالم تا بغرب عالم بیفکنده، بساط نبوّت او از قاف تا بقاف بگسترده، اعلام ظلام کفر بظهور او نگونسار گشته، سریر سرور سرّ او از عرش بنات النّعش برتر نهاده، در جمله و تفصیل اوّل همه همّت او، میانه همه حرمت او، بآخر همه سوز امّت او.

Одами азизу макрам буд локини дев ӯро васваса кард то дар зулати афканд , бози фару ҳишмати Муҳамади арабӣ бар деви ҷуст дар кораш оварад то мегуфт : мо ман аҳади алоу қади вкл ба қаринаи ман алҷн , қилу лои анат ё расӯли аллоҳ , қолу лои анои алои ани аллоҳи таъолии аъоннии алайҳи Фослм . Одамро аз дар қаҳр дар овараданд сояи қаҳр ӯ бар мулкӣ афтод зиндиқии гашт , Муҳамади арабиро аз дар лутф дар овараданд сояи лутф ӯ бар девӣ афтод сиддиқии гашт .

آدم عزیز و مکرّم بود لکن دیو او را وسوسه کرد تا در زلّت افکند، باز فرّ و حشمت محمّد عربی بر دیو جست در کارش آورد تا میگفت: ما من احد الّا و قد وکل به قرینة من الجنّ، قیل و لا انت یا رسول اللَّه، قال و لا انا الّا انّ اللَّه تعالی اعاننی علیه فاسلم. آدم را از در قهر در آوردند سایه قهر او بر ملکی افتاد زندیقی گشت، محمّد عربی را از در لطف در آوردند سایه لطف او بر دیوی افتاد صدّیقی گشت.

. . . Қавлаи таъолӣ : « ирҷўни раҳматау ихоФўни азоба » ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : « идъўннои рғбоу рҳбо » аммо хавфу раҷои сифати мбтдёнсту рағбату рҳбти мақоми мунтаҳӣон , хавфи он тарсаст ки оммаи мусулмононро аз маосӣ боз дорад ва аз ҳаром давр кунаду амл кӯтоҳ кунад ,у рҳбти он тарсаст ки зоҳидиро айши бабрад ва аз ҷаҳону ҷаҳонён ҷудо кунад , ҳамаи нафаси худ ғаромати бенанд , ҳамаи сухани худ шикояти бенанд , ҳама кард худ ҷинояти бенанд , муъмин дар хавфу раҷоу зоҳид дар рағбату рҳбти муътадил бояд ки Мустафо ( с ) гуфт : луи вазни рҷоءи алмؤмну хавфаи лоътдлои муъмин дар дунёи умеди бъоФит ва неъмат медорад ва аз балоҳоу Фтнҳо май тарсад , инаст ки мегуяд : « ирҷўни раҳматау ихоФўни азоба »у орифи дил дар мўослту қурбати ҳақи баста ва аз азоби қатъият май тарсад , инаст ки мегуяд : « идъўннои рғбоу рҳбо » .

... قوله تعالی: «یَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ یَخافُونَ عَذابَهُ» همانست که جای دیگر گفت: «یَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً» اما خوف و رجا صفت مبتدیانست و رغبت و رهبت مقام منتهیان، خوف آن ترس است که عامّه مسلمانان را از معاصی باز دارد و از حرام دور کند و امل کوتاه کند، و رهبت آن ترس است که زاهدان را عیش ببرد و از جهان و جهانیان جدا کند، همه نفس خود غرامت بینند، همه سخن خود شکایت بینند، همه کرد خود جنایت بینند، مؤمن در خوف و رجا و زاهد در رغبت و رهبت معتدل باید که مصطفی (ص) گفت: لو وزن رجاء المؤمن و خوفه لاعتدلا مؤمن در دنیا امید بعافیت و نعمت میدارد و از بلاها و فتنها می‌ترسد، اینست که میگوید: «یَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ یَخافُونَ عَذابَهُ» و عارف دل در مواصلت و قربت حق بسته و از عذاب قطعیت می‌ترسد، اینست که میگوید:«یَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً».